Introduction to Magnetism

Cazibə qüvvəsi,

Elektrostatika haqqında bir az öyrənmişik.

İndi isə kainatın fundamental
qüvvələrindən daha birini

öyrənməyin əsl vaxtıdır.

Qravitasiyadan sonra ikinci

bizə ən çox tanış olan mövzu

yəni maqnetizmdən danışacağıq.

Bəs bu sözün mənşəyi haradan gəlir?

Mən tarixçi deyiləm,amma maqnetik cismləri

özünə çəkən maqnit minerallarını bir çox

mədəniyyətin kəşf etdiyini bilirəm.

Bu minerallar dəmir kimi metalları

özünə

cəzb edir. Və maqnit daşı adlanır.

Bu termin səhv etmirəmsə,
Qərbdə istifadə olunur.

Onların maqnit adlandırılmasının səbəbi,

Yunanıstanın Maqnesiya əyaləti yaxınlığında tapılan

maqnit daşlarıdır.

Yəqin ki, orada yaşayan əhaliyə də

Maqnetlər deyirdilər.

Nəysə.Bu mövzunu internetdə
araşdıra bilərsiz və mənim bildiyimdən

daha çoxunu öyrənə bilərsiniz.

Gəlin, hələlik, Maqnetizmin nə olduğuna dair
diqqətimizi cəmləyək.

Hamımız kiçik yaşlarımızda,
maqnitlərlə və kompaslarla oynamışıq.

Düşünürəm ki, çoxumuzun

onun necə işlədiyinə dair az-çox biliyi var.

İndi sizə, onun reallıqda nə olduğunu

izah edəcəyəm.
Bu olduqca dərin mövzudur.

Belə ki, bu mövzuya riyazi
olaraq yanaşa bilərik,

həmçinin

elektriklə necə əlaqəli olduğunu görə bilərik.

Bu videoda sizə
elektrostatik qüvvəi ilə

maqnit qüvvəsinin əslində eyni
şey olduğunu, sadəcə

fərqli baxış bucağı səbəbindən
belə adlandırıldıqlarını

göstərəcəyəm.
Bütün bunların necə

qarışıq səsləndiyini bilirəm.

Amma klassik Nyuton dünyasında,

onlara iki müxtəlif qüvvə kimi baxırıq.

Qravitasiyaya

yaxından bələd olduğumuza rəğmən ,
necədə sirli olduğunu bilirik.

Öyrəndikcə, maqnit sahəsinin də qravitasiya qədər

sirli olduğunu görəcəyik.

İndi isə gəlin, maqnetizmin
necə işlədiyinə

dair nələrsə öyrənməyə çalışaq.

Hamımız maqnitlə az-çox tanışıq.

(Onu sarı çəkmək istəmədim.

Amma kənarlarını sarı edə bilərəm.

Yox ya da.)

Aha.Əgər bu maqnitdirsə ,biz onun həmişə

iki qütbünün olduğunu bilirik.

Şimal qütbü və cənub qütbü.

İngilis dilində şimal və cənub sözlərinin baş
hərfi ilə onun tərəflərini işarələyirik.

İnsanların maqnit daşlarını

kəşf etdikdən sonra iynəni maqnitləşdirib

mantardan keçirdilər və

onu bir vedrə suya qoydular. Bu zaman

o , Yerin şimal qütbünü göstərdi.

İynə yer kürəsinin şimalını göstərdiyi üçün

bu tərəfi şimal qütbü adlandırdılar.

İynənin yer kürəsinin cənubunu

göstərən ucunu isə

cənub qütbü

adlandırdılar.

Başqa cür desək, əgər
əlimizdə bir maqnit varsa,

o,

sürtünmə olmadan sərbəst buraxıldığında

yönəldiyi tərəfə

şimal qütbü deyəcəyik.

Digər tərəf də cənub qütbü olacaq.

Bəllidir ki,Yerin yuxarı hissəsini

şimal qütbü adlandırırıq.

Yəni bura şimal qütbüdür.

Bu hissə isə cənub qütbü adlanır.

Bunlarla yanaşı, bir də maqnitik şimal anlayışı var.

Bu nöqtə kompasın

şimal qütbünün

işarə etdiyi yerdir.

Onuda deyim ki, Yer daxilində hərəkət edən maye

olduğu üçün maqnitik şimal daim hərəkətdədir.

Və bir qədər də başqa qarşılıqlı təsirlərdə vardır.

Bu , olduqca qarışıq təsirlərdir.

Amma təxmini desək,
Maqnitik şimal təxminən Kanadanın şimalında

yerləşir. Yəni bura,

maqnitik şimal olmalıdır.

Amma Maqnitik cənubun harada
olduğunu dəqiq olaraq bilmirəm.

Yenə o da daim

hərəkətdədir.

Və gördüyünüz kimi, onlar,
coğrafi Şimal və cənub

qütbündən bir az
kənarda yerləşirlər.

Bura bir az daha mürəkkəb görünə bilər.

Maqnitik şimal coğrafi bir yeri

işarə edir. Və bu yer, maqnitin şimal
ucunun göstərəcəyi yerdir.

Amma Yer kürəsinə maqnit kimi baxsaq,onda

bu hissə cənub qütbü olardı.

Yəni əgər Yer kürəsi
böyük bir maqnit olsaydı,

buranı maqnitin cənub
qütbü kimi görərdik.

Qısası,coğrafi cənub qütbü, maqnitin

şimal qütbüdür.

Bunun biraz qarışıq
olduğunu bilirəm.

Vikipediyadan bu haqda daha çoxunu
oxuya bilərsiniz.

Unutmayın ki, şimal

qütbünə istinad edəndə

coğrafi şimal nöqtəsini ,

cənub qütbü dedikdə
isə coğrafi cənub nöqtəsini nəzərdə tutmaq

lazımdır. Bu adlandırmadakı

fərqi gəlin,sizə belə

izah edim. İki maqnitin əks qütblərinin
bir-birini

cəzb etdiyini bilirik.

Əgər maqnitimin bu tərəfi Yerin şimal qütbünə yönəlirsə,

Yerin şimal qütbü və Yerin maqnitik şimalı

əslində həmin maqnitin cənub qütbü olmalıdır.

Və əksinə.

Maqnitimin cənub qütbü Yerin

maqnitik cənubuna doğru yönəlir.

Buda Yer böyüklüyündəki maqnitin

şimal qütbünə uyğun gəlir.

Yeri biraz çaşqınlıq yaratdığı üçün

buradan çıxaracağam.

Sadəcə maqnitlərlə

işləyək.Bu daha rahat olacaq.

Bunların

hamısını

silim.

Maraqlıdır,görəsən, maqnezium elementi
ilk dəfə Maqnesiyada

mı tapılıb.

Ola bilər məncə.

Laksatif olan

Maqnezium südünü araşdırmışdım.

Maqnesiyada kəşf edilməsə də içərisində

maqnezium var.

Düşünürəm ki, maqnezium
Maqnesiyada kəşf edilsəydi

onun kökəni də
Maqnesiyadan gələrdi.

Maqnesiya haqda bu qədər bəsdir.

Maqnitlərə geri dönək.

Bu maqnitdirsə...
Gəlin başqa bir maqnit daha çəkək.

(Bu maqniti silək.)

Aha.

İndi isə iki maqnit çəkirəm.

Uşaq vaxtı etdiyimiz təcrübələrdən bilirik ki, bu

şimal qütbü, bu isə cənub qütbüdür.

Şimal qütbünün başqa bir maqnitin cənub qütbünə

cəzb olunduğunu artıq bilirik.

Əgər bu maqniti öz ətrafında fırlatsam,

bu zaman ,şimal tərəfləri bir-birinə baxan

iki maqnit bir-birini itələyəcək.

Buradan, elektrostatikada olduğu kimi,

maqnitin də öz ətrafında
sahə əmələ gətirmə xassəsi ortaya çıxır.

Ətrafında yaratdığı sahə vektorları həmin sahəyə

gətirilən və maqnit xassəli cisimlərə

qüvvə tətbiq edəcək.

Maqnit sahəsinə başlamazdan əvvəl,

maqnitizm və elektrostatika arasındakı

böyük bir fərqi izah etmək istəyirəm.

Maqnetizm həmişə dipol formasındadır.

Yəni,

o, həmişə iki qütblü formadadır.

Şimal və cənub qütbləri.

Elektrostatikada isə iki yükünüz var.

Müsbət və

mənfi yüklər.

Onlar özbaşlarına mövcud ola bilirlər.

Yəni, bir proton varsa,

onun yanında bir elektronun olması

şərt deyil.

Həmin o tək proton təkbaşına

öz ətrafında müsbət bir
elektrostatik sahə yaradacaq.

Buradakı sahə xətləri isə

həmin protonun yaratdığı
intensivlik xətlərini

göstərir və onlar hər zaman bir-birindən itələnir.

Eyni bir şəkildə,

bir elektron düşünək.

Burda isə protona
sahib olmağınız məcburi deyil.

Yəni elektrostatikada
tək yüklə də işləyə bilərsiz.

Həmin tək yüklər

monopollar adlanır.

Amma Maqnetizmdə sizin hər zaman dipolunuz vardır.

Əgər bu maqniti götürsəm

və yarıya bölsəm,

möcüzəvi şəkildə o maqnitin yarısı da

daha iki maqnitə çevriləcək.

Belə ki, bu cənub, bu şimal,

bu cənub, bu da şimal olacaq.

Nəzəri olaraq, maqnit monopolu

kimi bir hadisənin varlığı iddia edilir.

Amma bu hadisə , təbiətdə hələ də

müşahidə edilməmişdir.

Yəni,Təbiətdə gördüyümüz
hər şey iki qütblüdür.

Bu maqniti kəsməyə davam edin.Yalnız bir elektron qalana

qədər ağlınızda kəsməyə çalışın.

Hətta tək bir elektron qalanda belə

maqnit dipolunun varlığını görəcəksiz.

O yenə də maqnit sahəsi
yaradacaq və maqnit zərrəciyin hələ də

bir şimal və bir də
cənub qütbü olacaqdır.

Beləliklə, maqnitlərdə ,
sahənin ,maqnit daxilindəki

elektronlar tərəfindən
yaradıldığını görmüş olduq.

Daha dəqiq desək, o , elektronların
öz ərtafında

fırlanması nəticəsində meydana

gəlir.

Qavranmağı çətin olsa da ,Elektronlar müəyyən

kütləyə sahibdir.

Artıq bu andan fırlanan topların enerji və ya kütlə olması

qeyri-müəyyən olmağa başlayır.

Bir enerji topu necə fırlanar

Və sair kimi suallar meydana gəlir.

Artıq mövzu metafizikaya çevrilir.

Bu haqda çox danışmaq istəmirəm.

Çünki olduqca dərin mövzudur və

maqnitizmdən uzaqlaşmağımıza

səbəb ola bilər.

Öyrəndik ki, bu böyük maqnitlərin

maqnit sahəsinə, maqnitlərin içərisindəki
elektron fırlanmaları və

elektronların proton ətrafında yaratdığı

real maqnit sahələri səbəb olur.

Ümid edirəm danışdıqlarım
sizə anlaşılmaz qalmadı.

Soruşa bilərsiniz ki, necə ola bilər ki, metal çubuq

bəzən maqnitləşir bəzən yox.

Cavabı belədir: Əgər metal çubuqda elektronların hamısı təsadüfi

hərəkət edərsə o maqnitləşməz.

Çünki maqnetik spinlər

və ya elektronların
yaratdığı maqnetizm bir-birini

ləğv edər.

Amma əgər elektron spinlərini

nizamlasanız bu zaman

maqnitlənmiş bir çubuğunuz olar.

10 dəqiqə limitini keçmişəm artıq .

Ümid edirəm ki, maqnitin nə olduğunu

anladınız.

Növbəti videoda sizə maqnitləşmiş cisimlər arasındakı

qarşılıqlı təsirləri izah edəcəyəm.

Daha sonra maqnit sahəsinin

hərəkət edən

yüklü zərrəciyə təsirini öyrənəcəyik.

Gələn videoda görüşənədək.