Return to Video

Şans hayatınızda nasıl bir rol oynuyor?

  • 0:01 - 0:02
    Herkese merhaba.
  • 0:02 - 0:06
    Burada olmaktan ve sizinle
    konuşmaktan onur duyuyorum.
  • 0:06 - 0:12
    Bugün size şans, adalet
  • 0:12 - 0:14
    ve aralarındaki ilişkiden bahsedeceğim.
  • 0:14 - 0:16
    Birkaç yıl önce,
  • 0:16 - 0:21
    eski bir öğrencim kızı hakkında
    konuşmak için beni aradı.
  • 0:21 - 0:23
    Kızı lise son sınıf öğrencisiymiş
  • 0:23 - 0:29
    ve benim ders verdiğim
    Swarthmore Üniversitesine
  • 0:29 - 0:30
    ciddi şekilde başvurmak istiyormuş.
  • 0:30 - 0:35
    Kızının okula girip giremeyeceği
    hakkındaki düşüncelerimi öğrenmek istedi.
  • 0:35 - 0:40
    Swarthmore, kazanması
    aşırı derecede zor bir okul.
  • 0:40 - 0:42
    Bu yüzden "Bana ondan bahset." dedim.
  • 0:42 - 0:44
    Kızından bahsetti,
  • 0:44 - 0:47
    notlarının nasıl olduğunu,
    puan tablolarını
  • 0:47 - 0:49
    müfredat dışında yaptığı
    aktiviteleri anlattı.
  • 0:49 - 0:54
    Kızı kulağa bir süperstar,
    çok müthiş bir çocuk gibi geliyordu.
  • 0:54 - 0:56
    "Kulağa çok güzel geliyor,
  • 0:56 - 0:59
    tam da Swarthmore'un
    sahip olmak isteyeceği
  • 0:59 - 1:02
    türden bir öğrenci gibi." dedim.
  • 1:02 - 1:05
    O da "Peki bu, okulu kazanabilir mi
    demek oluyor?" dedi.
  • 1:06 - 1:08
    Ben de "Hayır,
  • 1:09 - 1:14
    Swarthmore'un sınıflarında iyi olan
    herkese yetecek kadar yer yok.
  • 1:15 - 1:19
    Harvard'da, Yale'de, Princeton'da
    ya da Stanford'da yeteri kadar yer yok.
  • 1:19 - 1:23
    Google'da, Amazon'da
    ya da Apple'da yeteri kadar yer yok.
  • 1:23 - 1:28
    TED Konferansı'nda yeteri kadar yer yok.
  • 1:28 - 1:30
    Aşırı miktarda iyi insan var
  • 1:30 - 1:33
    ve bazıları başaramayacak." dedim.
  • 1:35 - 1:37
    O da "Peki ne yapmamız gerekiyor?" dedi.
  • 1:38 - 1:41
    "Bu çok güzel bir soru." dedim.
  • 1:42 - 1:44
    Ne yapmamız gerekiyor?
  • 1:44 - 1:48
    Yüksekokulların ve üniversitelerin
    ne yaptığını biliyorum.
  • 1:48 - 1:51
    Adil olmak adına yaptıkları şey
  • 1:51 - 1:56
    standartları yükseltmeye devam etmekti
  • 1:56 - 2:02
    çünkü az nitelikli insanları kabul edip
    daha iyi nitelikteki insanları reddetmek
  • 2:02 - 2:05
    adil görünmüyor
  • 2:05 - 2:09
    bu yüzden standartları
    giderek yükseltiyorsunuz,
  • 2:09 - 2:11
    ta ki yerleştirebileceğiniz sayıda insanı
  • 2:11 - 2:16
    kabul edebileceğiniz
    bir çıtaya yükselene kadar.
  • 2:16 - 2:22
    Bu da birçok insanın hakkaniyetin
    ve adaletin ne olduğu algısını bozuyor.
  • 2:22 - 2:25
    Amerikan toplumundaki insanların,
  • 2:25 - 2:29
    bir sürecin adil olduğuna ilişkin
    farklı düşünceleri var.
  • 2:29 - 2:33
    Ama hemen hemen herkesin
    hemfikir olduğu bir şey var;
  • 2:33 - 2:36
    o da dürüst bir sistemde,
    adil bir sistemde
  • 2:36 - 2:38
    insanların hak ettikleri
    şeyleri elde ettikleri.
  • 2:38 - 2:41
    Eski öğrencime dediğim şey,
  • 2:41 - 2:45
    konu üniversiteye kabul edilme olduğunda
  • 2:45 - 2:49
    insanların hak ettikleri şeyleri elde
    ettikleri düşüncesinin doğru olmadığı.
  • 2:49 - 2:53
    Bazı insanlar hak ettiklerini alıyor
    bazıları da alamıyor
  • 2:53 - 2:56
    ve durum bundan ibaret.
  • 2:56 - 3:00
    Üniversitelerin yaptığı gibi
    gereklilikleri artırdığınızda
  • 3:00 - 3:05
    aslında liseli çocuklar arasında
    çılgın bir rekabet yaratıyorsunuz.
  • 3:05 - 3:08
    Çünkü iyi olmak yeterli değil,
  • 3:08 - 3:10
    yeterince iyi olmak yeterli değil.
  • 3:10 - 3:14
    Başvuran herkesten daha iyi olmalısınız.
  • 3:14 - 3:16
    Bu durumun yaptığı şey
  • 3:16 - 3:18
    ya da katkıda bulunduğu şey
  • 3:18 - 3:25
    gençlerimizi ezip geçen bir tür
    anksiyete ve depresyon salgını.
  • 3:25 - 3:28
    Bu tarz bir rekabetle
    bir nesli yok ediyoruz.
  • 3:29 - 3:31
    Bunun hakkında düşünürken
  • 3:31 - 3:34
    bu problemi düzeltmek için
    bir yol aklıma geldi.
  • 3:34 - 3:36
    İşte yapabileceğimiz şeyler:
  • 3:37 - 3:40
    İnsanlar üniversiteye başvurduğunda
  • 3:40 - 3:45
    adayları başarılı olacak kadar iyi
    olanlar ve başarılı olacak kadar
  • 3:46 - 3:47
    iyi olmayanlar olarak ayırıyoruz.
  • 3:47 - 3:51
    Başarılı olacak kadar
    iyi olmayanları reddediyoruz
  • 3:51 - 3:55
    ve sonra diğerlerinin adını
    bir şapkanın içine koyuyoruz.
  • 3:55 - 3:57
    Şapkadan rastgele seçiyoruz
  • 3:57 - 3:59
    ve onları kabul ediyoruz.
  • 3:59 - 4:03
    Başka bir deyişle üniversiteye
    kabul etmeyi piyangoyla belirliyoruz.
  • 4:03 - 4:08
    Belki de teknoloji şirketlerindeki
    iş tekliflerini de piyangoyla belirliyoruz
  • 4:08 - 4:10
    ve -ağzınızdan yel alsın-
  • 4:10 - 4:14
    belki TED'e konuşmak için
    kimin davet edileceği kararını bile
  • 4:14 - 4:15
    piyangoyla belirliyoruz.
  • 4:16 - 4:18
    Beni yanlış anlamayın,
  • 4:18 - 4:22
    bunun gibi bir piyango
    adaletsizliği ortadan kaldırmayacak.
  • 4:22 - 4:26
    Hak ettiklerini elde edemeyen
    birçok insan olacak
  • 4:26 - 4:29
    ama en azından bu dürüst bir yöntem.
  • 4:29 - 4:35
    Başka türlü davranmak yerine
    adaletsizliği olduğu gibi ortaya çıkarıyor
  • 4:35 - 4:38
    ve liseli çocuklarımızın
    şu an altında yaşadığı
  • 4:38 - 4:42
    inanılmaz baskı balonunu patlatıyor.
  • 4:43 - 4:47
    Peki bu mükemmel biçimdeki makul öneri,
  • 4:47 - 4:49
    eğer kendim söylersem,
  • 4:49 - 4:51
    neden ciddi bir şekilde tartışılmıyor?
  • 4:52 - 4:54
    Bence bunun sebebini biliyorum.
  • 4:54 - 4:57
    Hayattaki önemli şeylerin şans eseri
    ya da tesadüfen olabileceği,
  • 4:57 - 5:03
    hayatımızdaki önemli şeylerin
    kendi kontrolümüzde olmadığı
  • 5:03 - 5:08
    düşüncesinden nefret
    etmemizden kaynaklanıyor.
  • 5:08 - 5:09
    Bu düşünceden nefret ediyorum.
  • 5:09 - 5:12
    İnsanların da bu düşünceden
    nefret etmesi şaşırtıcı değil
  • 5:12 - 5:16
    ama basitçe gidişat bu şekilde.
  • 5:17 - 5:22
    Öncelikle üniversiteye
    kabul edilmek zaten bir piyango.
  • 5:22 - 5:25
    Sadece kabul prosedürü memurları
    öyle değilmiş gibi davranıyor.
  • 5:25 - 5:27
    Bu yüzden bu konuda dürüst olalım.
  • 5:27 - 5:29
    İkinci olarak,
  • 5:29 - 5:32
    bence eğer bir piyango olduğu için
    bunu takdir etseydik
  • 5:32 - 5:37
    neredeyse her birimizin hayatında
    olan şansın önemini
  • 5:37 - 5:39
    kabul etmemizi sağlardı.
  • 5:39 - 5:41
    Örnek olarak beni ele alalım.
  • 5:42 - 5:47
    Neredeyse hayatımda ortaya
    çıkan en önemli olaylar,
  • 5:47 - 5:48
    büyük bir ölçüde,
  • 5:48 - 5:50
    şans sonucunda oldu.
  • 5:51 - 5:54
    Ben 7. sınıftayken ailem
    New York'tan ayrıldı
  • 5:54 - 5:57
    ve Westchester County'ye taşındı.
  • 5:57 - 5:58
    Okulun başlangıç zamanında
  • 5:58 - 6:01
    önce arkadaşım olan,
  • 6:01 - 6:04
    sonra en yakın arkadaşım olan
  • 6:04 - 6:07
    sonra kız arkadaşım olan
  • 6:07 - 6:09
    ve sonra eşim olan güzel
    bir genç kızla tanıştım.
  • 6:09 - 6:13
    Ne mutlu bize ki şu an 52 yıldır evliyiz.
  • 6:13 - 6:17
    Bu olayla çok az alakam var.
    Sadece şanslı bir tesadüftü.
  • 6:18 - 6:20
    Üniversiteye gittim
  • 6:20 - 6:25
    ve ilk dönemimde
    psikolojiye giriş dersi aldım.
  • 6:25 - 6:27
    Psikolojinin ne olduğunu bile bilmiyordum
  • 6:27 - 6:30
    ama programıma uyduğu
    ve gereklilikleri karşıladığı için
  • 6:30 - 6:31
    dersi aldım.
  • 6:31 - 6:33
    Şans eseri, bu dersi
  • 6:33 - 6:38
    süper star, efsane bir
    psikoloji öğretmeni veriyordu.
  • 6:39 - 6:42
    Bunun sayesinde psikoloji öğrencisi oldum.
  • 6:42 - 6:44
    Lisansüstü eğitime başladım,
  • 6:44 - 6:46
    bitirmek üzereydim.
  • 6:46 - 6:49
    Swarthmore'da ders veren bir arkadaşım
  • 6:49 - 6:51
    artık öğretim üyesi olmak
    istemediğine karar verdi
  • 6:51 - 6:54
    ve tıp fakültesine gitmek için
    Swarthmore'dan ayrıldı.
  • 6:55 - 6:58
    Onun yaptığı iş için kadro açıldı,
  • 6:58 - 7:00
    başvurdum ve işi aldım.
  • 7:00 - 7:03
    O zamana kadar başvurduğum tek iş buydu.
  • 7:03 - 7:06
    Kariyerimin şekillenmesinde
    büyük bir etkisi olan bir kurumda,
  • 7:06 - 7:11
    Swartmore'da ders vererek
    45 yılımı geçirdim.
  • 7:11 - 7:13
    Son bir örnek vereyim,
  • 7:13 - 7:17
    New York'ta birkaç çalışmam
    hakkında konuşma yapıyordum
  • 7:17 - 7:21
    ve dinleyicilerden biri
    konuşmamdan sonra yanıma geldi.
  • 7:21 - 7:22
    Kendini tanıttı,
  • 7:22 - 7:24
    "Benim ismim Chris,
  • 7:24 - 7:27
    TED'de bir konuşma yapmak
    ister miydiniz?" diye sordu.
  • 7:27 - 7:30
    "TED ne?" diye cevapladım.
  • 7:31 - 7:33
    Bana anlattı
  • 7:33 - 7:37
    ve TED o zamanlar şu an
    olduğu gibi bir şey değildi.
  • 7:37 - 7:39
    Ama aradan geçen yıllar içinde
  • 7:39 - 7:44
    TED'de yaptığım konuşmalar
    20 milyonu aşkın kişi tarafından izlendi.
  • 7:44 - 7:47
    Sonuç olarak ben şanslı bir adamım.
  • 7:47 - 7:49
    Evliliğim konusunda şanslıyım,
  • 7:49 - 7:50
    eğitimim konusunda şanslıyım,
  • 7:50 - 7:52
    kariyerim konusunda şanslıyım.
  • 7:52 - 7:59
    TED gibi bir platformda
    söz sahibi olduğum için şanslıyım.
  • 7:59 - 8:01
    Sahip olduğum başarıyı hak ettim mi?
  • 8:01 - 8:02
    Tabii ki bu başarıyı hak ettim
  • 8:03 - 8:05
    tıpkı sizin de
    başarılarınızı hak ettiğiniz gibi.
  • 8:05 - 8:11
    Ama buna sahip olmayan birçok insan da
  • 8:11 - 8:13
    bizimkiler gibi başarıları hak ediyor.
  • 8:14 - 8:16
    Peki insanlar hak ettiklerini
    elde edebiliyor mu?
  • 8:16 - 8:18
    Toplum adil mi?
  • 8:19 - 8:21
    Tabii ki hayır.
  • 8:21 - 8:27
    Çok çalışmak ve kurallara göre oynamak
    hiçbir şeyin garantisi değil.
  • 8:27 - 8:31
    Bu tarz bir adaletsizliğin çaresizliğini
  • 8:31 - 8:34
    ve şansın merkeziyetini takdir edersek
  • 8:34 - 8:36
    kendimize pandeminin bu zamanında
  • 8:36 - 8:38
    kahraman olarak övdüğümüz kişilere karşı
  • 8:38 - 8:44
    nasıl sorumluluklarımız olduğunu,
  • 8:44 - 8:48
    ailelerinin başına ciddi
    bir hastalık geldiğinde
  • 8:48 - 8:52
    sağlıklarının yerinde olduğuna
    ve hayatlarının hastalıkla mücadelenin
  • 8:52 - 8:56
    bedellerinden dolayı mahvolmadığına
    nasıl emin olabiliriz diye sorabiliriz.
  • 8:56 - 8:59
    Mücadele eden, çok çalışan
  • 8:59 - 9:03
    ve bizden daha az şanslı
    insanlara ne borçluyuz?
  • 9:04 - 9:06
    Yaklaşık yarım asır önce,
  • 9:06 - 9:10
    filozof John Rawls "Bir Adalet Teorisi"
    adında bir kitap yazdı
  • 9:10 - 9:15
    ve o kitapta "cehalet örtüsü"
    adını verdiği bir kavram tanıttı.
  • 9:15 - 9:16
    Sorduğu soru şuydu:
  • 9:16 - 9:22
    "Eğer bir toplumda pozisyonunuzun
    ne olacağını bilmeseydiniz
  • 9:22 - 9:26
    nasıl bir toplum yaratmak isterdiniz?"
  • 9:26 - 9:28
    Önerdiği şey ise şuydu:
  • 9:28 - 9:31
    Topluma en aşağıda mı
    yoksa en yukarıda mı
  • 9:31 - 9:33
    katılacağımızı bilmediğimizde
  • 9:33 - 9:37
    istediğimiz şey oldukça
    eşit bir toplum olur.
  • 9:37 - 9:39
    Böylece şanssızlar bile
  • 9:39 - 9:43
    düzgün, anlamlı ve tatmin edici
    bir hayat yaşayabilirler.
  • 9:43 - 9:49
    Bu yüzden bütün şanslı, başarılı insanlar,
    bunu toplumunuza geri getirin
  • 9:49 - 9:56
    ve başarıyı bizim kadar hak eden
    ama bizim kadar şanslı olmayan
  • 9:56 - 10:00
    insanları onurlandırdığımızdan
    ve onlarla ilgilendiğimizden
  • 10:00 - 10:03
    emin olmak için ne yapabiliyorsanız yapın.
  • 10:03 - 10:04
    Teşekkür ederim.
Title:
Şans hayatınızda nasıl bir rol oynuyor?
Speaker:
Barry Schwartz
Description:

"Şans, hayatımızda kabul etmek isteyeceğimizden daha büyük bir rol oynuyor." diyor psikolog Barry Schwartz. Tabii ki çok çalışmak ve kurallara göre oynamak sizi ileriye götürebilir ama geri kalanlar şanstan ibaret. Schwartz, üniversite kabullerinden başlayıp fırsatları eşitlemek için ilgi çekici bir çözüm sunarak şans, liyakat ve başarı arasındaki gözden kaçmış ilişkiyi inceliyor.

more » « less
Video Language:
English
Team:
TED
Project:
TEDTalks
Duration:
10:16

Turkish subtitles

Revisions