Nghệ thuật của những câu đố

Tại hội nghị EG năm 2008, nhà thiết kế câu đố lừng danh, Scott Kim, đưa chúng ta vào suy nghĩ của những người thiết kế câu đố. Lấy ví dụ từ chính công việc của bản thân, ông giới thiệu một số loại câu đố thông dụng nhất, và chia sẻ về những điều thú vị đã khơi nguồn cảm hứng cho những tuyệt tác vĩ đại nhất của ông.

Trong vòng 20 năm qua, tôi
là một nhà thiết kế câu đố.

Và hôm nay tôi đến đây để dẫn
các bạn đi một chuyến tham quan nhỏ,

từ câu đố đầu tiên của tôi,

đến những thứ tôi đang làm bây giờ.

Tôi đã thiết kế câu đố cho
sách và ấn bản.

Tôi soạn câu đố cho Tạp chí Discover.

Tôi đã làm việc này 10 năm nay.

Tôi có lịch ra câu đố hàng tháng.

Tôi thiết kế cả đồ chơi.
Phần lớn là trò chơi điện tử.

Tôi đã tham gia thiết kế "Bejeweled."

(Vỗ tay) Tôi không..

tạo ra "Bejeweled", không tranh công được.

Và, câu đố đầu tiên,

lớp 6, cô giáo tôi nói:

"Xem nào, cậu này thích làm đồ vật.

Mình sẽ để cậu cắt chữ từ bìa các tông

cho tấm bảng."

Tôi nghĩ đó là một bài tập rất hay.

Đây là những gì tôi nghĩ ra.
Tôi loay hoay với nó.

Tôi nghĩ ra chữ này. Đây là
một chữ trong bảng chữ cái

nhưng đã bị gấp một lần.

Câu hỏi đặt ra là, đây là chữ gì
nếu tôi mở nó ra?

Gợi ý: Đây không phải chữ "L".

(Cười)

Đó có thể là chữ "L", tất nhiên.

Nhưng nó có thể là chữ gì nữa?

Đúng vậy, rất nhiều bạn đã nhận ra.

Đúng vậy. Rất khéo léo.

Đó là câu đố đầu tiên của
tôi.

Tôi rất thích thú. Tôi đã tạo ra
một thứ mới, tôi rất kích động

vì tôi thiết kế trò chơi ô chữ,

nhưng nó lại như ta đi giải
ma trận của người khác vậy.

Đây là một điều mới mẻ.
Tôi bị lôi cuốn.

Tôi đọc phần của Martin Gardner
trên Scientific American.

Tiếp tục, và quyết định cống
hiến toàn bộ thời gian cho nó.

Giờ, tôi phải ngừng lại để đặt
câu hỏi, câu đố là gì?

Câu đố là một vấn đề
thú vị để giải

và có một câu trả lời đúng.

"Thú vị để giải," trái ngược với
những vấn đề hằng ngày,

mà, thực sự, không được
thiết kế tốt lắm.

Chúng có thể có lời giải.

Có thể tốn thời gian.
Chẳng ai viết luật rõ ràng.

Ai đã thiết kế nó?

Giống như đời chả phải chuyện hay ho,

nên chúng ta phải thuê biên
kịch để viết phim.

Tôi thiết kế câu đố
từ những vấn đề hàng ngày.

Về "câu trả lời đúng," tất nhiên
có thể có nhiều hơn 1;

nhiều câu đố có hơn 1 đáp án.

Nhưng khác với những trò chơi khác,

đồ chơi và trò chơi điện tử --

đồ chơi là trò
không có mục tiêu cụ thể.

Bạn có thể tự chơi Lego.

Bạn có thể làm bất cứ gì bạn muốn.

Hoặc những trò đối kháng như cờ vua,

bạn không cố gắng để giải.
Bạn có thể làm câu đố cờ,

nhưng mục tiêu là đánh bại đối thủ.

Câu đố là một hình thức nghệ thuật.

Nó có từ thời cổ đại,
xưa như những trang sử.

Nó có dạng rất nhỏ, như một trò đùa,

1 bài thơ, 1 màn ảo thuật,
1 bài hát, rất súc tích.

Tệ nhất, chúng được làm
để sử dụng một lần cho giải trí .

Nhưng khi tuyệt nhất, chúng có thể
làm nhiều hơn thế,

và tạo nên ấn tượng mạnh mẽ.

Công việc của tôi mà bạn sắp thấy

là quá trình tìm cách tạo nên những
câu đố để lại ấn tượng mạnh mẽ.

Thứ tôi thấy đầu tiên, khi bắt đầu
làm trò chơi điện tử,

là tôi có thể tạo ra câu đố
thay đổi nhận thức của bạn.

Tôi sẽ chỉ cho bạn làm sao.
Đây là một trò nổi tiếng.

Có hai dáng mặt màu đen,
và bình hoa trắng ở giữa.

Đây gọi là ảo giác hình thù-mặt đất.

Họa sĩ M. C. Escher đã lợi dụng điều này

trong một số tác phẩm vĩ đại của ông.

Ở đây chúng ta có "Ngày và Đêm."

Đây là những gì tôi đã làm
với hình thù và mặt đất.

Ở đây có "hình thù" (figure) màu đen.

Đây có "hình thù" (figure) màu trắng.

Và nó đều là phần của một thiết kế.

Nền của cái này chính là cái kia.

Tôi thử làm chữ "figure" và "ground".

Nhưng tôi nhận ra tôi không
làm được. Tôi thay đổi vấn đề.

Đây đều là "figure".

(Cười)

Vài điều khác. Đây là tên tôi.

Và giờ nó thành tựa đề cuốn sách
đầu tiên của tôi, "Nghịch đảo."

Thiết kế như thế này
được gọi là "ambigram".

Tôi sẽ cho các bạn xem một
số thứ nữa. Giờ chúng ta có

các số từ 1 đến 10, thật ra,
đây là chữ số 0 đến 9.

Mỗi chữ này là một chữ số.

Không đơn giản là ambigram truyền thống.

Tôi muốn tìm những lớp
nghĩa khác của ambigram.

Đây là "gương". Chả
giống khi xoay ngược.

Giống như vậy cơ.

Một cậu bạn tuyệt vời
ở Media Lab

vừa được chỉ định làm trưởng
phòng của RISD, John Maeda.

Tôi đã làm cái này cho cậu ấy.
Đây là giống kiểu pháo hình ảnh.

(Cười)

Gần đây nhất trong tạp chí Magic

tôi đã làm ambigram tên các nhà ảo thuật.

Đây ta có Penn và Teller,
y chang nếu lật úp.

Cái này xuất hiện trên
lịch câu đố của tôi.

Bây giờ cùng quay lại với slide nào.

Cảm ơn rất nhiều.

Những cái đó rất thú vị để quan sát.

Bây giờ làm sao để nó có tính tương tác?

Có một thời gian tôi thiết kế giao diện.

Và tôi nghĩ rất nhiều về tương tác.

Đầu tiên, đơn giản hóa ảo ảnh cái bình,

tạo ra thứ bên phải.

Bây giờ, nếu bạn có thể lấy chiếc bình ra,

nó sẽ nhìn giống hình bên trên.

Nếu bạn lấy phần màu trắng ra,

nó sẽ nhìn giống hình bên dưới.

Bạn không thể làm điều đó trên thực tế,

nhưng có thể trên máy tính.

Chuyển qua máy tính.
Và nó đây, hình thù-mặt đất.

Mục đích là lấy những mảnh ghép bên trái

và làm cho chúng giống với hình bên phải.

Nó theo quy luật tôi đã nói:

tất cả phần đen được bao bọc bởi
phần trắng có thể được lấy ra.

Nhưng nó cũng đúng với tất cả phần trắng.

Bây giờ ta có phần trắng ở giữa,

lấy nó ra.

Làm thêm một bước nữa.

Và đây rồi --

2 miếng ghép. Di chuyển lại với nhau,

đây là một miếng ghép hoạt động.

Bạn có thể vào trong nhận thức của ai đó

và làm họ trải nghiệm điều gì đó.

Giống như châm ngôn cũ:

"Bạn có thể nói và chỉ cho một người,

nhưng họ chỉ thực sự học nó nếu họ làm."

Đây là một điều khác bạn có thể làm.

Trò này gọi là Rush Hour (Giờ cao điểm).

Đúng là một kiệt tác trong thiết kế câu đố

bên cạnh cục Rubik.

Giờ ta có một bãi đỗ xe đông nghịt

với xe khắp mọi nơi.

Mục tiêu là lấy được xe màu đỏ ra.
Nó là câu đó trượt khối.

Nó được làm bởi công ty Think Fun.

Được làm rất tốt. Tôi yêu câu đố này.

Chơi thử một cái nhé.
Đây là một câu đố rất đơn giản.

Quá đơn giản rồi.
Thêm một mảnh vào.

Bây giờ bạn làm sao giải cái này?

Trượt cái màu xanh ra khỏi đường đi.

Giờ làm nó khó hơn chút. Nhưng vẫn rất dễ.

Bây giờ làm nó khó hơn 1 chút, chút nữa.

Và bây giờ cái này thì hơi khó nhằn.

Bạn biết hả? Làm cái gì ở đây?

Bước đầu tiên sẽ là gì?

Bạn sẽ trượt cái màu xanh lên trên
để cái màu tím trượt về bên phải.

Và bạn có thể làm câu đố kiểu này
mà không thể nào giải được.

Bốn cái bị khóa trong 1 vòng
không rời ra.

Tôi muốn làm phần tiếp theo.

Tôi không nghĩ ra ý này. Đây là 1 cách.

Tôi làm việc như một nhà phát minh
để tạo ra phần tiếp theo.

Tôi nghĩ ra cái này: Giờ cao điểm tàu hỏa.

Nó là trò căn bản như cũ nhưng
tôi giới thiệu mảnh ghép mới,

một mảnh hình vuông có thể
di chuyển cả dọc và ngang.

Trong các trò khác, xe chỉ đi tiến hoặc lùi.

Tôi đã tạo ra cả đám trình độ (level)
cho trò này.

Giờ tôi mang chúng đến trường học.

Và nó gồm những bài tập để cho bạn thấy

không chỉ là cách để giải các câu đố này,

mà làm sao để rút ra các nguyên tắc
để giúp bạn giải

câu đố toán hay các vấn đề về khoa học,
các lĩnh vực khác.

Tôi rất hứng thú với việc làm sao
bạn tạo ra câu đố của mình

giống như với việc tôi tạo ra chúng vậy.

Garry Trudeau gọi mình là một người
vẽ tranh hoạt họa điều tra.

Anh ấy làm rất nhiều nghiên cứu
trước khi viết hoạt họa.

Trong tạp chí Discover, tôi là
nhà thiết kế câu đố điều tra.

Tôi quan tâm đến sắp xếp dãy gene.

Và tôi nói: "Làm thế nào bạn có thể
nghĩ ra một chuỗi ...

các cặp gốc trong DNA?"

Cắt DNA ra, lập dãy từng mảnh ghép đơn...

và tìm những vị trí trùng lặp,...

sau đó bạn chỉ nối các cạnh lại với nhau.

Và tôi nói: "Cái này giống chơi xếp hình,
trừ các mảnh lặp."

Và đây là những gì tôi tạo ra
cho tạp chí Discover.

Và nó phải giải-được trong 1 cuốn tạp chí.

Không thể cắt các mảnh ra và xếp.

Đây là 9 mảnh ghép. Bạn phải xếp nó
vào ô này.

Và bạn phải chọn các mảnh có cạnh
trùng lên với nhau.

Chỉ có 1 lời giải. Và nó không quá khó.

Nhưng cần một chút kiên trì.

Khi bạn hoàn thành, nó sẽ tạo ra hình này,

nếu bạn nheo mắt, đó là chữ "helix"
(cấu trúc xoắn ốc của DNA).

Đó là dạng của câu đố được tạo ra từ
nội dung,

chứ không phải ngược lại.

Đây là một vài cái nữa. Đây là một câu đố
dựa trên vật lý.

Những khối này sẽ đổ theo hướng nào?

Mỗi khối nặng lần lượt 50 pounds,
30 pounds và 10 pounds.

Và dựa vào trọng lượng mỗi khối,

chúng sẽ đổ theo các hướng khác nhau.

Đây là một câu đố dựa trên sự pha màu.

Tôi tách hình này thành màu
lục lam, đỏ sậm, vàng, đen,...

màu cơ bản khi in, trộn các phần tách lại,

và bạn có các bức tranh đặc biệt này.

Pha trộn giữa những màu nào
tạo nên các bức tranh đó?

Nó làm bạn nghĩ về màu sắc.

Cuối cùng, thứ tôi đang làm bây giờ:
ShuffleBrain.com,

một trang mạng bạn có thể ghé qua.
Tôi hợp tác với vợ mình, Amy-Jo Kim.

Cô ấy rất có thể đứng ở đây
nói chuyện về công việc của cô ấy.

Chúng tôi làm game thông minh...

cho mạng xã hội.
Chúng tôi nhìn vào 3 xu hướng.

Đó là những gì đang xảy ra với ngành
công nghiệp game.

Đầu tiên, trong một thời gian dài,

trò chơi điện tử là những trò như "Doom",

bạn đi vòng vòng, bắn mọi thứ,
rất bạo lực, rất nhanh,

nhắm đến các cậu thanh thiếu niên,
những người chơi điện tử.

Đoán thử xem, thời thế đang thay đổi.

"Bejeweled" là một thành công lớn.

Nó là trò chơi mở đầu cho thể loại
"trò chơi bình dân".

Những người chơi chính đều là
những phụ nữ trên 35 tuổi.

Gần đây, "Rock Band" trở thành siêu phẩm.

Nó là trò chơi bạn chơi với người khác.

Rất nhiều tương tác vật lý,
khác hẳn với trò chơi truyền thống.

Đó là dạng trò chơi điện tử
đang thống trị.

Trong đó, có vài thứ thú vị xảy ra.

Có một xu hướng trò chơi có lợi cho bạn.

Tại sao? Chúng tôi là Boomers đang già,

chúng tôi (thế hệ 1946-1964)
ăn uống khỏe mạnh,

tập thể dục. Thế còn đầu óc của chúng tôi?

Bố mẹ chúng tôi đang mắc bệnh Alzheimer's.
Chúng tôi phải làm gì đó.

Hóa ra giải câu đố chữ có thể
giảm một số tác động của Alzheimer's.

Vì thế, chúng tôi có những trò như
"Brain Age" trên Nintendo DS, siêu phẩm.

Rất nhiều người làm Sudoku. Thực tế,
một số bác sĩ còn kê đơn trò đó.

Và rồi có mạng xã hội, và những thứ
đang xảy ra trên mạng.

Tất cả mọi người đều xem mình là
một người sáng tạo,

không chỉ còn là người xem.

Tất cả những điều này làm nên cái gì?

Đây là thứ chúng tôi nghĩ sẽ xảy ra.

Trò chơi phù hợp với lối sống lành mạnh.

Nó là một phần cuộc sống,
không cần thiết phải tách biệt.

Và nó vừa là cái gì đó tốt cho bạn,
vừa thú vị.

Tôi là một gã làm câu đố.
Vợ tôi là một chuyên gia mạng xã hội.

Và chúng tôi quyết định kết hợp kỹ năng.

Trò chơi đầu tiên của chúng tôi,
"Photo Grab", cần 80 giây.

Đây là lần đầu tiên bạn chơi trò này.

Được thôi. Xem chúng ta làm tốt đến đâu.
Có 3 tấm hình.

Và chúng ta có 24 giây cho mỗi hình.

Đâu rồi nhỉ?

Tôi sẽ chơi nhanh hết sức có thể.

Nhưng nếu bạn thấy nó,
hãy hét to câu trả lời nhé.

Bạn có nhiều hơn -- Xuống phía dưới,
được rồi, ở chỗ nào nhỉ?

À, tôi thấy rồi. J-O và ---

Tôi nghĩ là phần đó. Ta có cái cung tên,
nó giúp rất nhiều.

Đó là tóc của anh ta. Bạn có rất nhiều
vấn đề thuộc loại hình thù-mặt đất.

Cái đó dễ. Được rồi. A! Đến cái tiếp theo.

Cái đó là kính lúp.

Có người nào giúp tôi không?

Nhìn giống như một hình màu đen. Ở đâu nhỉ?

Đó là góc của cả bức hình.

Tôi đã chơi cái hình này rồi,

nhưng ngay cả khi tôi tự làm
câu đố --

Bạn có thể để hình của bạn lên trên này.

Mọi người trên khắp thế giới đang làm điều đó.

Vậy đó. Hãy ghé thăm ShuffleBrain.com

nếu bạn muốn tự mình thử sức. Cảm ơn.

(Vỗ tay)