Sam Harris: Bilim ahlaki soruları yanıtlayabilir.

İyilik-kötülük, doğru-yanlış ile ilgili soruların genelde bilim yardımı ile cevaplanamayacağı sanılır. Ancak Sam Harris, insani değerleri şekillendiren ve bir yaşamın iyi olduğunu belirleyen ahlaki konularda bilimin bir otorite olabileceğini - hatta olması gerektiğini- öne sürüyor.

Bugün size ilim ve insani değerler

arasındaki ilişkiden bahsetmek istiyorum.

Şimdi, genelde düşünülen şudur:

ahlaki konularla

neyin iyi veya kötü ya da neyin doğru veya yanlış

olduğuna ilişkin konularda, bilimin bir hükmü yoktur.

Bilimin, bizim değer verdiğimiz şeyleri

elde etmeye yaradığı düşünülür,

ama bizim neye değer vereceğimizi söyleyemez.

Bu nedenle çoğu insan -- sanıyorum ki buradaki çoğu insan --

insan hayatındaki en önemli sorular olan

"Ne yaşamaya değer?"

"Ne ölmeye değer?"

"İyi bir hayat nelerden oluşur?"

gibi sorulara bilimin yanıt veremeyeceğini düşünür.

Bu nedenle burada size

bunun bir yanılsama olduğunda bahsedeceğim

-- bilim ve insani değerler arasındaki ayrım bir yanılsamadan ibarettir.--

Ve bu ayrım, insanlık tarihinde içinde bulunduğumuz

bu noktada oldukça tehlikeli bir ayrım.

Şimdi, genelde bilimin bize insani

değerler ve ahlak hakkında bir temel sağlayamayacağı söylenir

çünkü bilim gerçeklerle ilgilenir.

Ve gerçeklerle değerler farklı iki aleme ait gibi görünürler.

Genelde dünyanın içinde bulunduğu bir anda

aslında nasıl olması gerektiğini anlatan

bir tanımın olmadığı düşünülür.

Ancak bence bu oldukça ve açıkça yanlış.

Değerler bir çeşit gerçekliktir.

Bilinçli yaratıkların sağlıkları ile ilgili gerçeklerdir.

Neden kayalara karşı etik yükümlülükler hissetmiyoruz?

Kayalara neden merhamet duymuyoruz?

Çünkü kayaların acı çekmediğini düşünüyoruz. Ve eğer

akrabamız olan primatlara, böceklerden daha

fazla özen gösteriyorsak, bunun nedeni onların

daha büyük bir potansiyel mutluluk ve acı

yelpazesine sahip olduklarını düşünüyor olmamız.

Şimdi kritik olan şey bu iddianın

gerçeklere ilişkin olduğunun farkına varmak.

Bu hakkında doğru veya yanlış düşünebileceğimiz bir şey değil.

Ve eğer biyolojik karmaşıklık ve olası deneyimlerimiz

arasındaki ilişkiyi yanlış yorumladıysak

aslında böceklerin iç dünyası hakkında da yanılmış olabiliriz.

Ve gördüğüm kadarı ile

insani ahlak kurallarının

ve değerlerin bir noktada

bilinçli deneyimlere ve

olası değişikliklere indirgendiği bir

versiyonu da yok.

Değerlerinizi dinden alıyor olsanız da,

iyi ve kötü kavramlarının ölümden sonraki

yaşam ile bağlantılı olduğunu,

bunların Tanrıyla birlikte sonsuz bir mutluluk hali veya

cehennemde ebedi azaba neden olduğunu düşünseniz de

bilinç ve uğradığı değişikliklerle ilgileniyorsunuz.

Ve bu değişikliklerin ölümden sonra da devam edeceğini

söylemek hakiki bir iddia

elbette gerçek olabilir, ama olmayabilir de

Şimdi, bu hayata ilişkin, insanlara ilişkin

mutluluklar üzerinde konuşalım,

Bu kavramın iki uca uzandığını biliyoruz.

Olabilecek her şeyin ters gittiği,

annelerin çocuklarını besleyemedikleri

birbirini tanımayan insanların barışçıl şekilde bir arada olamadığı

insanların ayırdetmeden öldürüldüğü bir bir durumda

yaşamanın mümkün olduğunu biliyoruz.

Bu durumun diğer ucunda çok daha iyi, sakin huzurlu

ve mutlu bir durum yer alıyor,

böyle bir konferasnın olası olduğu bir yer.

Evet, biliyoruz; biliyoruz ki

bu aralıkta hareket etmemizi sağlayan

doğru ve yanlış cevaplar mevcut.

Su kaynağına kolera mikrobu karıştırmak iyi bir fikir mi sizce?

Büyük ihtimalle değil.

Herkesin nazara inanması ve başlarına kötü bir şey gelince

hemen bunu komşularından bilmesi

iyi bir fikir mi? Büyük ihtimalle değil.

Biz anlasak da anlamasak da

insan topluluklarının refaha ermesini sağlayan

evrensel gerçekler mevcut.

Ahkali değerler de bu gerçeklerle bağlantılı.

yani aslında değerlerden bahsederken bu gerçeklerden bahsediyoruz.

Şu an, dünya üzerindeki durumumuzu pek çok açıdan görmek mümkün.

Genom açısından

veya ekonomik sistemler ve politik

anlaşmalar açısından görmek.

Ama eğer insanların refahından bahsedeceksek

insan beyninden bahsetmek mecburiyetindeyiz.

Çünkü biliyoruz ki, dünya ve içindeki kendi varlığımıza ilişkin deneyimleri

ancak beyin ile kavrayabiliruz.

Ölümden sonra ne olursa olsun,

Bir intihar komandosu öldükten sonra 72 bakireye kavuşuyor olsa bile,

bu yaşantısında, kişiliği

aslında oldukça talihsiz olan kişiliği

beyninin bir ürünü.

Kültürün etkisine gelince,

eğer kültür bizi değiştiriyor ise, ki değiştiriyor

bunu beyinlerimizi değiştirerek yapıyor.

Bu nedenle insan refahı ile ilgili olan

her kültürel değişim

en azından prensip olarak

nöroloji, psikoloji gibi yerleşik bilim dalları

aracılığı ile anlaşılabilir.

Benim görüşüm şu ki

değerler, gerçeklere

bilinçli varlıkların bilinçli deneyimlerimden kaynaklanan

gerçeklere indirgenmiş durumdadır.

Bu nedenle bizler, bu yaratıkların

deneyimlerindeki değişiklikleri gösteren bir mekan hayal edebiliriz.

Ben bunu bir nevi ahkali manzara olarak hayal ediyorum

içinde bilinçli varlıkların bireysel ve toplumsal

refah farklılıklarına denk gelen tepeler

ve vadiler mevcut.

Dikkatimizi çekmesi gereken bir başka konu ise

belki de insan refahı içinde hiç ulaşmadığımız

belki az sayıda insanın ulaştığı bir durum mevcut.

Ve bu durum bizim onu keşfetmemizi bekliyor.

Bu durumların bazıları belki de isabetli bir şekilde

mistik veya ruhani olarak adlandırılıyor.

Belki de zihnimizin yapısı nedeniyle ulaşamadığımız

bazı durumlar da var, ama belki

başka zihinler bu durumlara erişebiliyorlar.

İzin verirseniz ben anlatmaya çalışmadığımı biraz daha açıklayayım

bilimin bu alanı mutlaka ortaya çıkaracağını söylemiyorum

ya da olası her tür ahlaki soruya

bilimsel bir cevap verebiliriz de demiyorum.

Mesela günün birinde bir süper bilgisayarın ikinci çocuğunuzu yapmalı mıyız

ya da İran'daki nükleer enerji merkezlerini bombalalı mıyız

ya da TED konferans masraflarını şirkete masraf olarak yazabilir miyiz

sorularını yanıtlayabileceğini sanmıyorum.

(Gülüşmeler)

Ancak bir soru eğer bütün insanlığın refahını ilgilendiriyorsa

o zaman bize cevap verebilir, biz bulsak da bulmasak da.

Ve bunu söylediğimizde

insanların nasıl refah içinde yaşayacağı sorusuna ilişkin

doğru ve yanlış cevaplar olduğunu kabul ettiğimizde

ahlaki değerlerden bahsetme şeklimizi

ve insanların gelecekteki işbirliklerine ilişkin

beklentilerimizi değiştireceğiz.

Mesela, ülkemizde 21 eyalette

sınıftaki öğrencileri döverek cezalandırmak yasal.

Bir öğretmenin sınıftaki çocuğu tahta bir çubukla sıkıca dövmesi

ve cildini zedeleyerek çürütmesi ve su toplatması yasal.

Ve her yıl binlerce çocuk

bu muameleye maruz kalıyor.

Bu entellektüel eyaletlerin yeri sanırım sizi şaşırtmayacaktır.

Connecticut'tan bahsetmiyorum,

Ve bu davranışın ardında yatan neden dini.

Evrenin yaratıcı bizzat dedi ki

"çocuğunu terbiye etmekten geri kalma

onu değnekle dövsen de ölmez."

Bu sanırım Incil'deki Özdeyişler bölümü, bölüm 13,20 ve sanırım 23.

Ama biz bariz olan soruyu sorabiliriz, değil mi?

Çocukları duygusal gelişimlerinin sağlıklı

olması ve terbiyeli olmaları için

bedensel şiddete ve toplumsal aşağılamaya

maruz bırakmak genel olarak iyi bir fikir mi

sizce?

(Gülüşme)

Bu sorunun bir yanıtı olduğu

ve bu yanıtın önemli olduğu konusunda

şüphesi olan var mı?

Şimdi pek çoğunuz refah kavramının

aslında iyi tanımlanmadığını ve sürekli olarak

yeniden tanımlanması gerektiğini düşünüyor olabilirsiniz.

Eğer öylese, refah hakkında

nasıl objektif bir fikrimiz olabilir?

Benzetme olması için fiziksel sağlığı ele alalım.

Fiziksel sağlık tanımı yeterli değil ve

Michael Specter'den biraz önce dinledik, yıllar içinde değişiyor.

Bu heykel yontulduğunda

ortalama yaşam beklentisi 30 yaş civarındaydı.

Şimdi ise gelişmiş ülkelerde 80 civarı.

Gelecekte genomumuzu kurcaladıktan sonra

200 yaşında bir maratona katılamaycak durumda olmamız

ciddi anlamda malul olduğumuz anlamına gelebilir.

Böyle bir duruma düşerseniz insanlar size bağış gönderecekler belki de.

(Gülüşmeler)

Dikkat ederseniz sağlık kavramının

revizyonlara açık olması

onun içini boşaltmıyor.

Ölü bir adam ile canlı biri arasındaki ayrım

bilimde yapmayı başardığımız

en kesin ve önemli ayrımlardan birisi.

Dikkat etmemiz gereken bir başka nokta ise ahlaki manzarada pek çok zirve olması.

Refaha ulaştıracak farklı ve eşit yollar var

insan toplumunu refahı en yüksek düzeye getirecek şekilde

düzenleyecek yollar da var.

Şimdi, bu neden

objektif ahlak kavramını zayıflatsın ki?

Yiyeceklerden nasıl bahsettiğimizi düşünün.

Sizinle doğru olan tek bir yiyecek olduğu

konusunu asla tartışamam.

Açıkça biliyoruz ki sağlıklı besin olarak kabul edilen

bir sürü yiyecek mevcut.

Ancak bununla beraber yiyecek ve zehir

arasında net bir ayrım olduğunu da biliyoruz.

Asıl olan şu ki "Yemek nedir?" sorusuna

verebileceğimiz pek çok doğru cevap var

ve bu cevaplar insan beslenmesi konusunda

bilinen bir gerçeklik olmadığını söylememizi gerektirmiyor.

Pekçok insan, evrensel ahlakın

istisnai durumlara izin vermeyen

kuralları olması gerektiğini düşünüyor.

Örneğin, eğer yalan söylemek yanlış ise

her zaman yanlış olmalı,

ve eğer buna bir istisna bulabiliyorsanız

o zaman bu ahlaki bir doğruluk değildir.

Neden böyle düşünüyoruz?

Bir an satranç oyununu düşünün.

Eğer satrancı iyi oynamak istiyorsanız

vezirinizi kaptırmayın nasihatını

dinlemek gayet yerinde olacaktır.

Ancak elbette bu nasihatın istisnaları mevcut.

Bazı anlarda vezirinizi vermek yapabileceğiniz harika bir hamle olabilir.

Vezirinizi kaybetmek yapabileceğiniz tek iyi hareket olabilir.

Ama aslında satranç oyunu mükemmel objektivitenin bir örneğidir.

Arada istisnalar olması bu gerçeği

aslında değiştirmez.

Şimdi bu konu bizi insanların ahlakı evrende

yapmaya meyıllı oldukları hareketlerin kaynağına götürüyor.

Kadınların vücudu hakkındaki büyük sorunu düşünün.

Bu konuda ne yapmak lazım?

Bu yapabileceğiniz şeylerden biri,

onları örtebilirsiniz.

Şimdi bu şöyle bir durum, genelde bizim entellektüel toplumuzda,

burada Palo Alto ya da Boston'da

bundan hoşlanmasak da,

ya da yanlış olduğunu düşünsek de

antik kültüre sahip olan gururlu

vatandaşların kendi eşlerini ve kızlarını

kumaş torbaların içinde yaşamaya zorlamasının

yanlış oluğunu ne hakla iddia edebiliriz?

Hatta kadınları bu şekilde örtülerek ayrıcalık kazanmayı

red etmeleri halinde onları demir çubuklara dövmelerinin,

hatta yüzlerine asit dökmelerinin

yanlış olduğunu hangi hakla söyleyebiliyoruz?

ya da hangi hakla söyleyemiyoruz?

Biz kimiz ki

insanoğlu hakkındaki azızık bilgilmizle böyle bir uygulamaya karşı

eleştirel yaklaşmamamız gerektiğini düşünüyoruz?

Gönüllü bir şekilde örtünmekten bahsetmiyorum,

bence kadınlar canları ne istiyorsa onu giyebilmeliler.

Ama, bir kıza tecavüz edildiğinde

kızın babasının ilk yaptığı şeyin

utançtan kurtulması için

kendi kızını öldürmek olduğu bir toplumda

özgür irade ne anlama gelebilir?

Bu gerçeğin beyninize iyice işlemesi için bir dakika verin:

Kızınıza tecavüz ediliyor

ve sizin tek yapmak istediğini şey kızınızı öldürmek.

Bu durumun insanlığın gelişiminin doruk noktasını

temsil ediyor olma şansı sizce ne kadar?

Şimdi şunu belirtmeliyim ki bizim toplumumuzda da

bu soruna bir çözüm bulabilmiş değiliz.

Örneğin,

bu gelişmiş ülkelerin hemen hepsindeki herhangi bir gazete bayiine

gittiğinizde karşılaştığınız görüntü.

Şimdi eminim ki pekçok erkeğin

bu görsellerde bir sorun olduğunu anlayabilmesi için bir felsefe eğitimi gerekebilir.

(Gülüşmeler)

Ama eğer tarafsız bir ruh hali içindeysek

şunu sorabiliriz:

"Bu görseller, gençlik, güzellik ya da

kadın vücudu gibi değişkenleri betimlemek için

uygun bir psikolojik denge içinde mi sunulmuşlar?"

Yani, bu çocuklarımızı yetiştirmek için

en iyi ortam mı?

Muhtemelen değil. Tamam, o zaman yelpazenin

içinde bir yerlerde

bu iki uç noktanın arasında

daha dengeli bir durumu temsil eden bir yer olmalı.

(Alkışlar)

Belki de bunu sağlayan pek çok yer var--

Tekrarlıyorum, insanlık kültüründeki diğer değişimlere bakarsak

ahlak açısından da pek çok zirveler olabilir.

Ama dikkat etmemiz gereken diğer nokta

bu zirvelerde yer almamak için de pek çok yol olduğu.

Şimdi ironik olan şu ki, benim gördüğüm kadarıyla

bu konuda benimle aynı fikirde olan insalar,

yani ahlaki soruların doğru ya da yanlış cevapları olabileceğini düşünenler

genelde o ya da bu inanışa sahip dinci demagoglar.

Ve elbette ahlaki sorulara doğru yanıtları olduğunu düşünüyorlar

çünkü onlar bu yanıtları rüzgarın içindeki bir sesten alıyorlar,

insan ve hayvanların refahını sağlayan şartları

akıllıca analiz ederek bir sonuca varmış değiller.

Aslında, insanların ahlaki sorulara

cevap ararken baktıkları bir mercek olan dinin uzun süren dayanıklılığı

çoğu ahlaki diyaloğu

insan ve hayvanların çektiği eziyetle ilgili sorulardan ayırmış durumda.

Bu nedenle vaktimizi

soykırımlar, nükleer silahlardaki artış

yoksulluk veya diğer önemli konular yerine

eşcinsel evliliği hakkında kaonuşmakla harcıyoruz.

Ama demagogların haklı oldukları bir konu var,

o da insani değerlerin evrensel olara kavranması.

Şimdi, buna engel olan ne?

Şimdi dikkatimizi çekmesi gereken şey şu

ahlak hakkında konuşurken farklı bir şey yapıyoruz --

özellikle de laik, akademik ve bilimle ilgili olanlarımız.

Ahlak hakkında konuşurken görüş farklılıklarına

yaşantımızda başka hiç bir konuda yapmadığımız kadar değer veriyoruz.

Mesela, Dalai Lama her sabah uyandığında

merhamet duyguları için meditasyon yapıyor

ve diğer insanlara yardım etmenin insalığın mutluluğu için en önemli

bileşen olduğuna inanıyor.

Oysa diğer yanda Ted Bundy gibi insanlar var.

Ted Bundy genç kadınları kaçırmaktan, onlara tecavüz etmekten,

işkence edip sonra da öldürmekten büyük zevk alıyordu.

Görünen o ki, zamanımızı ne kadar verimli geçirebileceğimize

ilişkin epey farkı görüşlerimiz var.

(Gülüşmeler)

Çoğu batılı entellektüel

bu duruma baktıklarında şunu der:

"Dalai Lama'nın her zaman, ama her zaman

tamamen doğru olması veya

Ted Bundy'nın her zaman hatalı olması

konusu aslında potansiyel olarak

bilimin alanına giren bir tartışma konusu değil.

Birisi çukulatalı dondurma seviyor, diğer vanilyalı...

ve birinin diğerini ikna etmek için söyleyebileceği

herhangi bir şey olamaz."

Dikkat edin, bunu bilim alanında yapmıyoruz.

Solda gördüğünüz kişi Edward Witten.

Bir sicim teorisyeni. (string theorist)

Eğer etrafınızdaki en zeki fizikçilere

etraftaki en zeki fizikçinin kim olduğunu sorarsanız

benim deneyimlerime göre yarısı Ed Witten diyecektir.

Diğer yarısı ise size sorudan hoşlanmadıklarını söyleyecekler.

(Gülüşmeler)

Peki, eğer ben bir fizik konferasnına gitsem ve

desem ki, "Sicim teorisi saçmalıktan başka birşey değil.

Bana uymuyor. Benim evreni küçük ölçekte izlemek

için seçeceğim bir yöntem değil.

Buna inanmıyorum." Sizce ne olur?

(Gülüşmeler)

Hiç bir şey olmaz, çünkü ben bir fizikçi değilim,

sicim teorisini anlamıyorum,

ben sicim teorisinin Ted Bundy'siyim.

(Gülüşmeler)

Beni üye olarak kabul edecek herhangi bir sicim teorisi klübüne iüe olmak istemem zaten.

İşte anlatmaya çalıştığım şey bu.

Gerçeklerden bahsederken

bazı görüşleri dışarıda tutmalıyız.

Bir uzmanlık alanına sahip olmak bu demek.

Bilginin kayda değer olması bunun için önemli.

Kendimizi nasıl inandırdık ki

ahlaki konularda ahlak uzmanlığı,

ahlak yeteneği veya ahlaki deha olmadığını düşünüyoruz.

Her bir görüşün kayda değer olduğu

fikrine kendimizi nasıl inandırdık?

Düşünmeye değer bu konularda

her bir kültürün bir bakış açısı

olduğuna nasıl inandırdık kendimizi?

Taliban'ın fizik hakkında

dikkate almamızı gerektirecek

bir görüşü var mı? Yok.

(Gülüşmeler)

Cahillikleri insanların refahı söz konusu olduğunda

neden daha az dikkat çekiyor peki?

(Alkışlar)

Bu nedenle, şu anda dünyanın buna ihtiyacı olduğunu düşünüyorum.

İnsanların rehafa ermesi ile ilgili

soruların doğru ve yanlış cevapları olduğunu

itiraf edecek bizim gibi insanlara ihtiyacı var.

Ahlak ise o gerçekliklerin

hüküm sürdüğü alana bağlı.

Bireylerin hatta

bütün bir kültürün

yanlış şeylere önem vermeleri mümkün:

yani insanların lüzümsuz yere acı çekmelerine

neden olacak inanç ve arzulara

sahip olmaları mümkün.

Sadece bunu itiraf etmemiz ahlaki söylemimizi değiştirecektir.

Artık uluslararasındaki

sınrıların gittikçe azaldığı bir dünyada yaşıyoruz,

ve günün birinde bu sınırların hiç anlamı kalmayacak.

Tahrip edici teknolojilerle dolu bir dünyada yaşıyoruz,

ve bu teknolojiler icat edilmemiş hale getirmek imkansız,

her zaman bir şeyleri bozmak

onları onarmaktan daha kolay olacak.

Bu nedenle bana öyle geliyor ki

bundan böyle insanlığın iyiliği ile

ilgili konulardaki farklı görüşlere

saygı göstermemiz ve katlanmamız; aynı hastalıkların

toplumlarda yayılışı ile ilgili fikirlerin farklılığına

saygı gösteremememiz, ya da uçak yapımı ile ilgili

güvenlik standartlarındaki farklılıkları hoş görmememiz gibi mümkün değil

Basitçe, insan hayatındaki

en önemli sorulara cevap verme konusunda birleşmeliyiz.

Ve bunu yapmak için de önce bu soruların cevapları olduğunu kabul etmemiz gerekir.

Çok teşekkür ederim.

(Alkışlar)

Chris Anderson: Epey patlamaya hazır bir konuşma oldu.

salondaki dinleyiciler veya dünyanın diğer yerlerindeki insanlar

bunu duyduklarında, öfke ile bağırıp çağırabilirler

en azından bazıları bunu yapacaktır.

Burada kullanılan dil çok önemli gibi görünüyor.

Peçeden bahsederken,

yani kumaş çuvallara bürünmüş kadınlardan bahsedeken,

ben Müslüman bi ülkede yaşadım ve pekçok Müslüman kadınla konuştum.

Bunların bir kısmı bambaşka birşey söyleyecektir. Diyecekler ki,

"Hayır, bu bir kutlama aslında

kadınların ne kadar özel olduğu ile ilgili

tesettür, bu özel statüyü oluşturmaya yardım ediyor aslında..."

ve bu tartışmaya açık karmaşık psikolojik bir bakış açısı,

"erkeklerin şehvet duygularına güvenilemez."

Yani, böyle düşünen bir kadınla, bir nevi

kültür emperyalisti gibi görünmeden herhangi bir diyaloğa girmek mümkün mü?

Sam Harris: Evet, aslında bana ayrılan süreyi kontrol etmeye çalışırken

bu konuya bir cümle ile değinmeye çalıştım.

ama asıl soru şu,

erkeklerin belirli beklentileri olan

ve kendinizi örtmediğiniz takdirde

belli şekillerde muamele göreceğiniz bir ortamda

gönüllülük ne demektir?

Yani bu odadaki herhangi biri

peçe takmak istediğinde

ya da komik bir şapka, ya da yüzlerine dövme yaptırmak istediğinde --

bence hepimiz özgür irademizle ne istersek onu yapabiliyor olmalıyız.

ama bu kadınların ne gibi baskı ve kısıtlamalar

altında olduğu konusunda dürüst olmamız gerekir.

Bu nedenle her zaman onların ne dediklerine

inanmamak gerekir,

özellikle de dışarıda hava 50 dereceyken

sımsıkı kapalı burka giyiyorlarsa.

C.A.: Pekçok insan ahlaki gelişme

kavramına inanmak istiyor.

Peki bu konuda uzlaşılabilir mi?

Benim anladığım kadarı ile diyorsunuz ki

tek boyuta indirgenmemiş, herpimizin

aynı düşünmek zorunda kalmadığı bir dünya ile uzlaşılabilir.

Zamanı 50 yıl hatta

100 yıl ileri alacak olsanız

ahlaki gelişim ile zenginleşmeyi dengeleyen bir dünyayı

nasıl düşünmek, nasıl görmek

isterdiniz?

S.H: Sanırım, bir kez birbirimizin zihnini

beyinlerimiz seviyesinde, önemli detayları ile

anlamaya başladığımızı itiraf edebilirsek

o zaman kendimizle ilgili

bütün olumlu veya olumsuz özellikleri

çok daha detaylı bir şekilde anlayabileceğimizi

itiraf edebiliriz.

Böyle bir durumda, empati ya da şefkat gibi

olumlu toplumsal duyguları anlayacağız,

ve bu duyguları destekleyen faktörleri de --

genetik olabilirler, ya da insanların

birbirileri ile nasıl konuştuklarına bağlı olabilirler

ya da ekonomik sistemlere bağlı olabilirler.

Bilinen şu ki bu konuları aydınlatmaya başladılar

ve elimizde olmadan be gerçeklik evreninde

bir araya geleceğiz.

Böylece herşey el altında olacak.

Kızımı doğumdan itibaren testtüre sokmuş olmamla

ona kendine güvenmesini, ve

kadınları arzulayan erkekler

hakkında bilgi sahibi olmasını

öğretmem kadar iyi olmayacak.

Demek istiyorum ki, mecburi tesettürün kötü bir fikir olduğunu anlamak için

Bilim Enstitüsünden gelecek bir araştırma fonuna ihtiyaç yok--

Ama bir noktada

konuya dahil olan insanların beynini taramamız ve

onları sorgulamamız mümkün olacak.

Bu sistemdeki insanlar kızlarını

gerçekten çok seviyorlar mı?

Bence bu soruların doğru cevapları olmalı.

C.A.: Eğer sonuçta gerçekten sevdikleri ortaya çıkarsa

bu konular hakkındaki içgüdüsel bazı yargılarınızı değiştirmeye

hazır mısınız?

S.H: Elbette, bariz olan gerçek şu ki,

birini tamamen sanrısal bir inanç

sistemi bağlamında sevebilirsiniz.

Böylece şunu demeniz mümkün: "Eşcinsel olan oğlumun

eğer bir erkek arkadaş bulursa cehenneme gitmemesi için

kafasını kestim. Onun için yapabileceğim en merhametli şey bu idi. "

Eğer bu şekilde bakarsanız,

evet sanırım orada sevgi duygusunu hissediyor olabilirsiniz.

Ama yine de bu durumda, daha geniş bir kavram

olarak refahtan bahsetmek gerekir.

Bu gemide hep beraberiz,

sadece heyecanlanıp kendini bir otobüste

havaya uçuran tek bir adamdan bahsetmiyoruz.

C.A.: Bu sohbete saatlerce devam edebilmeyi

çok isterdim.

Ama vaktimiz yok, belki bir başka sefere. TED'e katıldığınız için teşekkürler.

S.H: Benim için bir onurdu. Teşekkürler.

(Alkışlar)