Bohr effect vs. Haldane effect | Human anatomy and physiology | Health & Medicine | Khan Academy

Deməli, biz artıq ağciyərlər və toxumalar
haqqında, həmçinin

molekulların bu ikisi arasında mübadiləsi
zamanı

yaranan maraqlı münasibətdən

danışmışıq.

Ağciyərlər, təbii ki, oksigeni

toxumalara çatdırmağa çalışırlar.

Və toxumalar ən itkisiz halda karbon

dioksidi geri qaytarmağa çalışırlar.

Yəni, bunlar bu ikisi arasında baş verən

mühüm hadisələrdir.

Və xatırladım ki, oksigenin daşınmasının

iki əasa yolu olduğunu demişdik.

Bunlardan ilki və ən asanı, qanın özündə

həll olmuş oksigendir.

Amma bu, əsas yol deyil.

Əsas yol oksigenin hemoqlobinlə
birləşməsidir.

Əslində, bunu HbO2 adlandırırıq.

Və bu molekulun adı oksihemoqlobindir.

Deməli, oksigenin böyük bir hissəsi
toxumalara

bu formada daşınacaq.

Digər tərəfdə isə toxumalardan ağciyərə
qayıdan

həll olmuş karbon dioksidiniz var.

Çox kiçik miqdarda karbon dioksid,
əslində,

plazma daxilində daşınır.

Amma karbon dioksidin əksəriyyəti bu cür
daşınmır.

Karbon dioksidin daha əlverişli geriyə
aşınma yolları,

xatırladım ki, bizim burada protonlu
hemoqlobinimiz var.

Yadda saxlayın ki, hemoqlobinlə

birləşmiş proton var dedikdə,

əslində, plazmada üzən müəyyən miqdar
bikarbonat da var.

Bu ona görə alınır ki, proton və
bikarbonat

ağciyərlərə geri qayıtdıqda
təkrar qarşılaşırlar.

Və onlar CO2 ilə su əmələ gətirirlər.

Bu da ona görə baş verir ki, qırmızı qan
hüceyrələrində

karbonik anhidraza adlı ferment yerləşir.

Belə çıxır ki, əslində bura karbon
dioksidin geri qayıtdığı yerdir.

Əlbəttə, üçüncü yol da var.

Yadda saxlayın ki, həmçinin birbaşa

karbon dioksidə birləşən müəyyən
miqdar hemoqlobin də var.

Və bu proses zamanı bir az proton da əmələ
gətirir.

Bu proton da gedib bu işi görə bilir.

Həmçinin o da hemoqlobinə birləşə bilir.

Deməli, burada bir növ qarşılıqlı əlaqə
mövcuddur.

Amma sizin diqqət yetirməyinizi istədiyim
əsas məqam

hemoqlobinin oksigen
birləşdirə bilməyidir.

Və bu tərəfdə isə hemoqlobinin proton

birləşdirə bilməyidir.

İndi isə, maraqlısı odur ki,

burada kiçik bir oyun

baş verir.

Çünki bir tərəfdə oksigen birləşdirən

hemoqlobininiz var.

İcazə verin, iki dəfə çəkim.

Tutaq ki, bu yuxarıdakı protonla
əlaqəyə girir.

Bu proton hemoqlobini
oğurlamağa çalışacaq.

Deməli, hemoqlobin uğrunda kiçik bir
yarış gedir.

Və burada oksigen kənarda tək
başına qalır.

Dedik ki, karbon dioksid də həmin
şeyi edir.

İndi isə, bizim karbon dioksidlə birləşmiş
hemoqlobinimiz var.

Və o, bu proses zamanı proton əmələ
gətirir.

Amma yenə də, oksigen kənarda
tək başına qalır.

Deməli,bu yaxınlıqda yetərli oksigeniniz

olmağından, əgər baş verən əsas
hadisələrdən biri budursa,

ya da böyük miqdarda bu məhsullara -
proton ya da

karbon dioksidə malik olmağınızdan
asılıdır.

Sizin toxumanızda üzənlərəndən hansının
miqdarının

çox olması reaksiyanın hansı istiqamətdə

gedəcəyini müəyyən edəcək.

Belə ki, bu məlumatı yadda

saxlayaraq geriyə bir addım atıb deyə

bilərəm ki, məncə, karbon dioksid və
protonlar oksigenə təsir edir.

Deyə bilərəm ki, bu ikisi - karbon
diosid və

protonlar, əslində, hemoqlobinin oksigenə
qarşı

meylinə ya da hemoqlobinin oksigen
birləşdirmək

istəyinə təsir göstərirlər.

Bu, bu cür rəqabətə baxaraq

deyə biləcəyiniz müddəadır.

Və sizin hansı perspektivə
üstülük

verdiyinizdən asılı olaraq, başqa
bir nəfər də gəlib deyə bilər ki,

mənim fikrimcə oksigen təsir göstərir.

Deyə bilirsiniz ki, bəlkə də, oksigen
hemoqlobinin

karbon dioksid və protona olan,
hemoqlobinin

CO2-yə və protonlara olan meylinə
təsir edir.

Yəni, buna hər iki perspektivdən yanaşa
bilərsiniz.

Və mənim nəzərinizə çatdırmaq istədiyim
odur

ki, bu fikirlərin hər ikisi düzgündür.

Və biz çox zaman düşünürük ki, bu

eyni şeyi iki dəfə təkrarlamaqdır.

Amma bunlar, əslində, iki müxtəlif
effektlərdir.

Və onların iki müxtəlif adı var.

Belə ki, birincisi, karbon dioksid və
protonlarla bağlı olan təsir

mexanizmi Bor effekti adlanır.

Bu sözü ya da təsviri daha əvvəl eşitmiş
ola bilərsiniz.

Bu bor effektidr.

Və digəri, başqa perspektivdən - oksigenin

perspektivindən yanaşdığımız isə

Haldan effekti adlanır.

Adı sadə olaraq belədir, Haldan effekti.

Bəs bu Bor effekti və Haldan
effekti nədir?

Müxtəlif cisimlərin oksigen uğrunda
rəqabət apardığını

deməkdən başqa.

İcazə verin, lövhəni biraz
yuxarı qaldırım.

Və görək bunun diaqramını çəkə
bilərəmmi.

Çünki düşünürəm ki, bəzən diaqramın
belə şeyləri

başa salmaqda çox köməyi dəyə bilər.

Baxaq bacara biləcəmmi.

Gəlin, kiçik bir sxemdən istifadə edək və
Bor effektini sxemlə izah edib

edə bilməyəcəyimizi yoxlayaq

Deməli, bu oksigenin parsial təzyiqi,

nə qədərinin sudaa həəl olduğudur.

Bu isə oksigenin tutumudur,
yəni

qanda olan oksigenin ümumi miqdarı.

Və bu, əlbəttə ki, hemoqlobinlə

birləşmiş oksigeni də nəzərə alır.

Mən yavaş-yavaş oksigenin parsial
təzyiqini artırdıqca

əvvəlcə çoxunun hemoqlobinə bitləşmədiyinə

diqqət yetirin.

Amma vaxt keçdikcə, bir neçə molekul
birləşir

və qarşınıza kooperativlik çıxır.

Və maillik yavaş-yavaş yüksəlməyə
başlayır.

Və daha dik hal almağa başlayır.

Bütün bunlar kooperativliyə görədir.

Oksigen başqa oksigen molekullarının
birləşdiyi yerə birləşməyi xoşlayır.