Neden ve nasıl efektif altruizm?

Eğer bir eksiğiniz olmadan yaşayabilecek kadar sanşlıysanız başkalarına altruistik davranmak doğal bir dürtüdür. Ama, diye soruyor Peter Singer, vermenin en efektif yolu nedir? Size duygu ve pratiklik arasında denge kurmanıza - ve paylaşabileceğiniz her ne olursa olsun en büyük etkiyi yaratmanıza yardımcı olacak bazı şaşırtıcı duygu deneylerinde rehberlik ediyor.

Görmenizi istediğim bir şey var.

(Video) Sunucu: Çin’de milyonları derinden

sarsmış bir olay bu:
Gösterilemeyecek kadar

rahatsız edici görüntülerde

iki yaşındaki bir kıza minibüs çarpıyor

ve gelip geçenler kızı sokakta
yaralı hâlde bırakıyor.

Kaza olduğu gibi kameralara yansımış.

Sürücü çocuğa çarptıktan sonra duraksıyor,

arka tekerleklerinin
bir saniyeden uzun bir süre

çocuğun üzerinde kaldığı görülüyor.

İki dakika içerisinde üç kişi

iki yaşındaki Wang Yue’nin
yanından geçiyor.

İlki ağır yaralı çocuğun
çevresinden dolanıyor.

Diğerleri ise devam etmeden önce
çocuğa bakıyor.

Peter Singer :
Wang Yue’nin yanından geçip giden

başka kişiler de vardı

ve bir sokak temizlik görevlisi
olaya dikkat çekmeden önce

çocuğun bacaklarının üzerinden
ikinci bir minibüs daha geçti.

Onu apar topar hastaneye götürdüler,
ancak çok geçti. Ölmüştü.

Şimdi, aranızdan kaç kişinin
olan bitene bakıp

kendi kendine
“Ben olsaydım böyle yapmazdım,

durup yardım ederdim”
dediğini merak ediyorum.

Aklınızdan bu geçtiyse elinizi kaldırın.

Düşündüğüm gibi, çoğunluksunuz.

Ve size inanıyorum.
Doğru söylediğinize eminim.

Ama kendinize fazlaca değer biçmeden önce

şuna bir bakın.

UNICEF, 2011’de beş yaş altı
6,9 milyon çocuğun

önlenebilir, yoksulluk kaynaklı

hastalıklardan öldüğünü bildirmiş.

UNICEF’e göre bu iyi haber,

çünkü bu sayı 1990’daki
12 milyon ölümden beri

istikrarlı bir şekilde düşüyor. Bu iyi.

Ama yine de yılda 6,9 milyon

her gün 19.000 çocuğun ölmesi demek.

Sokakta yanlarından geçmiyor

olmamız gerçekten önemli mi?

Uzakta olmaları gerçekten önemli mi?

Ben bunun ahlaki açıdan
bir fark yarattığını düşünmüyorum.

Bana kalırsa hemen karşımızda olmamaları,

farklı bir ulustan ya da ırktan olmaları,

bunların hiçbiri ahlaki açıdan
bir fark yaratmıyor.

Asıl önemli olan şu:

Ölüm sayısını düşürebilir miyiz?

Her gün ölen 19.000 çocuktan
bazılarını kurtarabilir miyiz?

Ve bu sorunun yanıtı, evet kurtarabiliriz.

Her birimiz aslında gereksinimimiz olmayan

şeylere para harcıyoruz.

Kendi alışkanlıklarınızı düşünebilirsiniz;

ister yeni bir araba olsun,
ister bir tatil olsun,

ister musluktan akan suyu

içmek oldukça güvenliyken

şişelenmiş su almak gibi bir şey olsun.

O gereksiz şeylere verdiğiniz

parayı alıp bu kuruluşa,

Against Malaria Foundation’a
(Sıtmayla Mücadele Vakfı) verebilirsiniz;

Against Malaria Foundation,
verdiğiniz parayı

bunun gibi cibinlikler alarak

bu çocuk gibi çocukları
korumak için kullanacak

ve güvenilir bir şekilde biliyoruz ki

eğer cibinlikleri verirsek
cibinlikler kullanılır

ve 19.000 çocuğun ölümüne

neden olan önlenebilir hastalıklardan

biri olan sıtmadan ölen

çocuk sayısı azalmış olur.

Neyse ki gittikçe daha çok sayıda insan

bu düşünceyi anlıyor ve

bunun sonucunda bir
hareket ortaya çıkıyor:

Efektif altruizm.

Efektif altruizm önemli çünkü
kalbi ve aklı birleştiriyor.

Kalbi, tabii ki, hissettiniz.

O çocuk için empati hissettiniz.

Aklımızı da kullanmamız
yaptığımız şeyin efektif ve

doğru yönlendirilmiş olmasını
sağlaması için gerçekten önemli,

ama sadece bu kadar da değil,

nerede olurlarsa olsunlar
başka insanların da

bizim gibi olduklarını,
bizim gibi acı çekebildiklerini,

ebeveynlerin kendi çocuklarının yasını
bizim tuttuğumuz gibi tuttuğunu

ve hayatımızın ve refahımızın
bizim için ne kadar önemi

varsa onlarınkinin de onlar için o kadar

önemli olduğunu anlamamıza
akıl yardımcı olur.

O nedenle akıl ne istiyorsak
onu elde etmemizi sağlayan

tarafsız bir araç değildir bence.

Durumumuzu belirli bir açıdan
görmemize katkıda bulunur.

Ve bu yüzden

efektif altruizmin içindeki
en dikkate değer kişilerden birçoğunun

felsefe, ekonomi ya da matematik

arka planına sahip olduğunu düşünüyorum.

Ve bu şaşırtıcı gelebilir;

çünkü birçok insan şöyle düşünüyor

“Felsefe gerçek dünyadan kopuk;

ekonominin bizi bencil yaptığı söylenir

ve matematiğin inekler için
olduğunu biliyoruz.”

Ama aslında bu bir fark yaratır

ve bunun farkına vardığı için

özellikle efektif altruist olmuş

bir inek var.

Bu Bill ve Melinda Gates Vakfı’nın sitesi

ve sağ üstteki ifadelere bakarsanız

“Bütün hayatlar eşit değere sahiptir”
yazdığını görebilirsiniz.

Bu anlayış,

dünyadaki durumumuza yönelik
akılcı anlayış,

sözünü ettiğim bu insanları,

tarihteki en efektif altruistler
hâline getirmiştir:

Bill ve Melinda Gates’i
ve Warren Buffet’ı.

(Alkışlar)

Hiç kimse, ne Andrew Carnegie,
ne de John D. Rockefeller

yardım kuruluşlarına bu üçünden biri kadar

çok bağışlamamıştır

ve bu üç kişi bağışladıklarının

olabildiğince efektif olmasını
sağlamak için zekâlarını kullanmışlardır.

Yapılan bir hesaba göre Gates Vakfı

şimdiden 5,8 milyon hayat kurtarmıştır

ve ölümlerine neden olmasa da
hayatlarını ağır hasta geçirmelerine

neden olacak hastalıklara yakalanmış,

milyonlarca kişiyi iyileştirmiştir.

Kuşkusuz gelecek yıllarda Gates Vakfı

daha fazla bağış yapacak

ve daha fazla hayat kurtaracak.

Peki, diyebilirsiniz, ancak milyarderseniz

öylesine bir etki yaratabilirsiniz.

Ama ben milyarder değilsem,
ne yapabilirim ki?

Bu yüzden insanların sorduğu,

bağış yapmalarına engel olabilecek
dört soruyu inceleyeceğim.

İnsanlar ne kadar fark yaratabilecekleri
konusunda kaygılanıyorlar.

Ama milyarder olmanız gerekmiyor.

Bu Toby Ord. Oxford Üniversitesi
Felsefe bölümünde

araştırma görevlisi.

Kariyeri, yani akademik kariyeri boyunca

kazanması olası olan parayla
gelişmekte olan

ülkelerdeki 80.000 kişinin
körlüğünü iyileştirecek kadar bağışlayıp

gelişmekte olan ülkelerdeki
80.000 kör insanı iyileştirmek için

yine de son derece yeterli bir standartta

hayatını sürdürebileceğini hesaplayınca

efektif altruist oldu.

Toby bu bilgiyi yaymak,

gelirlerinin bir bölümünü paylaşmak
isteyen kişileri bir araya getirmek

ve insanlardan küresel yoksullukla
mücadele etmek için

hayatları boyunca kazandıklarının
%10’unu bağışlamayı

vaat etmelerini istemek üzere

Giving What We Can
(Verebildiğimiz Kadar Vermek)

adında bir kuruluş kurdu.

Toby kendi adına
bundan da iyisini yapıyor.

Yılda 18.000 sterlinle yaşamayı

–bu 30.000 dolardan aza geliyor-

ve kalan gelirini bu kuruluşlara
vermeyi vaat etti.

Ve evet, Toby evli ve ev kredisi ödüyor.

Charlie Bresler ve Diana Schott

hayatlarının ileri evresinde
bulunan bir çift:

Gençken tanıştıklarında

Vietnam Savaşı karşıtı aktivistlerdi,

sosyal adalet için mücadele ediyorlardı

ve bu değerleri terk etmemiş
olsalar da çoğu kişi gibi

kariyerlerine başladıktan sonra
benimsedikleri değerlere yönelik

pek de aktif bir şey yapmadılar.

Daha sonra çoğu kişinin
emekliliği düşünmeye

başladığı yaşlara geldiklerinde
o değerlere geri döndüler

ve giderlerini azaltıp
gösterişsiz bir şekilde yaşamaya

ve küresel yoksullukla mücadele
etmek için hem paralarını,

hem de zamanlarını ayırmaya
karar verdiler.

Zamandan söz edince şimdi aklınıza
şu soru gelebilir:

“Peki, kariyerimi bırakıp bütün zamanımı

her gün kaybedilen 19.000 hayattan

bazılarını kurtarmaya mı adayayım?”

Dünyaya en yüksek yararı
sağlayabilecek bir kariyere

nasıl sahip olabileceğiniz üstüne

kafa yormuş kişilerden biri Will Crouch.

Felsefe yüksek lisans öğrencisi

ve insanlara en iyi, en efektif kariyere

nasıl sahip olabilecekleri
konusunda öneriler sunmak için

80.000 Hours (80.000 saat)

adında bir site kurdu.

Ama, eğer doğru yeteneklere
ve kişiliğe sahipseniz

göz önünde bulundurmanızı önerdiği

kariyerlerden birinin bankacılık

ya da finans olduğunu duyunca
şaşırabilirsiniz.

Neden mi? Çünkü çok kazanırsanız,

çok bağış yapabilirsiniz

ve o kariyerde başarılı olursanız

gelişmekte olan ülkelerdeki
bir yardım kuruluşuna,

diyelim ki beş kişiyi işe alabilecekleri
kadar bağışlayabilirsiniz

ve muhtemelen o beşinden her biri

aşağı yukarı sizin
o konumda yaratabileceğiniz kadar

iyi bir etki yaratabilir.

Yani böyle bir kariyeri seçerek

yaratacağınız etkiyi
beşe katlayabilirsiniz.

Bu genç adam da bu öneriye uymuş.

Adı Matt Weiger.

Princeton’da felsefe ve matematik okudu,

hatta geçen yıl mezun olduğunda
en iyi felsefe lisans tezi

ödülünü kazandı.

Ama New York’ta finans işine girdi.

Kazancı şimdiden o kadar yüksek ki

efektif yardım kuruluşlarına
altı rakamlı bağışlar yapıp

kendine yaşayabileceği kadar
para bırakabiliyor.

Matt aynı zamanda adını
yazdığım bir kitaptan alan

ve benim de çalıştığım

The Life You Can Save’i
(Kurtarabileceğiniz Hayatlar)

kurmama yardımcı oldu;

The Life You Can Save,
etik bir şekilde yaşayacaksak

“yapmayacaksın”lara uyup
aldatmamanın, çalmamanın,

yaralamamanın, öldürmemenin
tek başına yeterli olmadığına

ve eğer yeteri kadarına sahipsek
sahip olduğumuzun

bir bölümünü çok daha
azına sahip olanlarla

paylaşmamız gerektiğine
daha fazla sayıda insanın inanmasını

sağlayacak şekilde
kültürümüzü değiştirmeye çalışıyor.

Ve bu kuruluş, elindeki küçük miktarın

%10’unu vermeyi vaat eden

lisans öğrencisi Holly Morgan
ile sağ taraftaki,

doğrudan yoksullar için çalışmış olan,

daha fazla kazanıp daha fazla
bağışlamak amacıyla

işletme yönetimi yüksek lisansı
için Yale’e giden

Ada Wan gibi

farklı kuşaklardan insanları
bir araya getiriyor.

Ne var ki birçok insan
yardım kuruluşlarının

aslında o kadar da efektif
olmadığını düşünecektir.

O yüzden efektiflikten bahsedelim.

Toby Ord bu konuyla oldukça ilgili

ve bazı yardım kuruluşlarının
diğerlerine göre

yüzlerce, hatta binlerce kat

daha efektif olduğunu hesaplamış;

yani efektif olanları bulmak çok önemli.

Örneğin, kör bir bireye
bir rehber köpek sağlamayı düşünün.

Bunu yapmak iyi bir şey, değil mi?

Evet, doğru, bunu yapmak iyi bir şey,

ancak bunun için harcanan kaynaklarla
yapılabilecek diğer şeyleri düşünmeliyiz.

Bir rehber köpeği eğitmenin
ve köpeğin verileceği

bireye köpekten verimli bir şekilde
yararlanabilmesi için gerekli olan

eğitimi sağlamanın maliyeti
yaklaşık 40,000 dolar.

Gelişmekte olan bir ülkedeki
kör bir bireyi,

iyileştirmenin maliyeti
20 dolar ile 50 dolar arasındadır,

eğer trahom hastasıysa.

Demek ki hesabı yaptığımızda
elimizde şöyle bir şey oluyor:

Kör bir Amerikalı için

bir rehber köpek sağlayabilirsiniz

ya da 400 ile 2.000 arasındaki bir sayıda

körü iyileştirebilirsiniz.

Sanıyorum hangisini yapmanın
daha iyi olduğu açık.

Üstelik efektif yardım kuruluşlarını
bulmak istiyorsanız

ziyaret edebileceğiniz iyi bir site var.

GiveWell, yardım kuruluşlarının
etkilerini gerçekten ölçmek için var

- sadece iyi yönetilip
yönetilmediklerini ölçmek için değil -

ve değerlendirdiği yüzlerce
yardım kuruluşu arasından

şu anda sadece üç tanesini öneriyor,

ilk sırada da Against Malaria Foundation
(Sıtmaya Karşı Vakfı) var.

Yani bu iş zor.
Eğer diğer önerilere bakmak istiyorsanız

thelifeyoucansave.com’da
ve Giving What You Can’de

daha geniş sayılabilecek bir liste var;

üstelik yoksulların
hayatlarını kurtarma alanı dışında da

çalışan efektif yardım
kuruluşlarını bulabilirsiniz.

Artık efektif hayvan
kuruluşlarını inceleyen

bir sitenin de olduğunu söylemek
beni memnun ediyor.

Bu beni hayatım boyunca meşgul etmiş

olan başka bir dava:

İnsanların her yıl

on milyarlarca hayvana çektirdiği
inanılmaz miktardaki acı.

O yüzden bu acıyı azaltmak için

efektif yardım kuruluşları
bulmak isterseniz,

Effective Animal Activism (Efektif
Hayvan Aktivizm)’i ziyaret edebilirsiniz.

Ve bazı efektif altruistler
türümüzün devamlılığını

sağlamanın da çok önemli
olduğunu düşünüyor.

O nedenle de soyumuzun tükenmesi riskini
azaltma yöntemlerini araştırıyorlar.

Bu risklerden birinin farkına
yakın zaman önce

gezegenimizin yakınından bir
asteroid geçtiği zaman vardık.

Muhtemelen araştırmalar çarpabilecek olan

asteroidlerin yolunu
sadece hesaplamamızı değil,

saptırmamızı bile sağlayabilecek.

Bazıları bunun bağış yapmak
için iyi bir şey olduğunu düşünüyor.

Birçok seçenek var.

Son sorum,

bazı insanların bağış yapmayı bir
yük olarak düşünecek olması üstüne.

Ben öyle olduğuna gerçekten inanmıyorum.

Yüksek lisans öğrencisi olduğumdan beri

hayatım boyunca
bağış yapmaktan zevk aldım.

Beni tatmin eden bir şeydi.

Charlie Bresler bana
altruist olmadığını söyledi.

Kurtardığı hayatın
kendi hayatı olduğunu düşünüyor.

Ve Holly Morgan da bana
efektif altruizmle ilgilenmeye

başlayana kadar
depresyonla mücadele ettiğini

ve şu anda tanıdığı en mutlu
insanlardan biri olduğunu söyledi.

Bence bunun nedenlerinden biri

efektif altruist olmanın
Sisifos sorunu olarak adlandırdığım

durumun üstesinden gelmeye
yardımcı olması.

İşte Titian tarafından resmedildiği
hâliyle Sisifos,

tanrılar tarafından devasa
bir kayayı bir tepenin

en üstüne itmeye mahkûm edilmiş.

Tam oraya varacakken yükü ağır gelir,

kaya elinden kaçar,
tepenin en altına yuvarlanır,

Sisifos kayanın peşinden aşağı inerek
tekrar kayayı yukarı itmek zorundadır,

aynı olay sonsuza kadar

kendini tekrar eder.

Bu size tüketim odaklı bir
hayat tarzını hatırlatmıyor mu,

para kazanmak için çok çalıştığınız

ve bu parayı kullanmaktan zevk alacağınızı

umduğunuz ürünlere harcadığınız
bir hayat tarzını?

Ama paranız bitiverir,
daha fazlasını elde daha fazla harcamak

ve aynı mutluluğu korumak
için çok çalışmak zorundasınızdır;

içinde olduğunuz durum
haz odaklı bir kısır döngü gibidir.

Asla içinden çıkamazsınız
ve asla doyum alamazsınız.

Efektif altruist olmak

size o anlamı ve tatmini verir.

Size hayatınızın gerçekten
yaşanmaya değer olduğuna

dair bir öz saygıyı inşa
edebileceğiniz sağlam bir temel sunar.

Size sadece bir ay kadar önce,

bu konuşmayı yazarken
aldığım bir e-postadan

söz ederek konuyu sonlandıracağım.

Daha önce hiç duymadığım,
Chris Croy adındaki bir adamdandı.

Bu onun ameliyat sonrası
iyileşirken çekilmiş bir fotoğrafı.

Neden mi ameliyat olmuştu?

E-posta şöyle başlıyordu:
“Geçen Salı günü

sağ böbreğimi anonim olarak
bir yabancıya bağışladım.

Bu, dört kişinin böbrek sahibi

olmasını sağlayan bir
böbrek zinciri başlattı.”

Her yıl ABD’de yaklaşık yüz,

diğer ülkelerde de
daha fazla kişi bunu yapıyor.

Bunu okumak beni mutlu etti.
Chris bunu yaparken

benim yazdıklarımdan etkilenmiş
olduğunu söyleyerek devam etti.

İtiraf etmeliyim, bu beni biraz utandırdı,

çünkü benim hâlâ iki böbreğim var.

Ama Chris yaptığının öyle çok da inanılmaz

bir şey olduğunu düşünmediğini söyledi,

çünkü yaptığı hesaba göre
insanların hayatına

eklediği yıl sayısı, yani uzattığı ömür,

Against Malaria Foundation’a 5.000 dolar

bağış yapmakla yapabileceğinin
aşağı yukarı aynısıydı.

Ve bu benim
biraz daha iyi hissetmemi sağladı,

çünkü Against Malaria Foundation’a

ve çeşitli diğer
efektif yardım kuruluşlarına

5.000 dolardan fazlasını verdim.

Yani, eğer siz de hâlâ

iki böbreğiniz olduğu için
kötü hissediyorsanız

kendinizi kurtarmanın bir yolu var.

Teşekkürler.

(Alkış)