Unha arma secreta contra o Zika e outras enfermidades transmitidas por mosquitos.

De onde vén o Zika e que podemos facer contra el? A bióloga molecular Nina Fedoroff lévanos arredor do mundo para comprender as orixes do Zika e como se expandiu, ao tempo que propón un controvertido modo de parar o virus --e outras enfermidades mortais-- evitando que os mosquitos portadores se multipliquen.

A febre de Zika:

a última enfermidade temíbel.

Que é? De onde veu?

Como loitar contra ela?

Para a maioría dos adultos,
trátase dunha doenza leve:

un pouco de febre, unha lixeira xaqueca,
dor nas articulacións, quizais un eccema.

De feito, moita xente que o pasa
non sabe sequera que o tivo.

Pero canto máis sabemos sobre o Zika

máis arrepiante parece.

Por exemplo, os médicos detectaron
un incremento nos últimos andazos

de algo chamado
síndrome de Guillain-Barré.

Na Guillain-Barré, o sistema inmune
ataca as células nerviosas,

pode paralizarte, parcial ou totalmente.

Por sorte, é pouco frecuente
e a maioría recupérase.

Mais se estás embarazada
no momento da infección

arríscaste a algo terrible.

Un neno coa cabeza deforme.

Aquí temos un bebé normal.

E aquí, con microcefalia,

un cerebro nunha cabeza demasiado pequena.

E non se coñece a cura.

No nordeste do Brasil, hai apenas un ano,

os médicos detectaron
tras un andazo de febre de Zika,

que había un pico de microcefalia.

Levoulles outro ano asegurarse

de que a causa era o virus de Zika

mais xa están certos.

Se vostedes son do tipo "Santo Tomás"

consulten esta publicación.

E de onde vén e como chegou?

Porque xa está aquí.

Coma moitos dos virus

chegou dende África,
en concreto do bosque de Zika en Uganda.

Investigadores do Instituto
para a Investigación en Febre Amarela

identificaron un virus descoñecido
nun mono da selva de Zika

e de aí lle vén o nome.

Os primeiros casos de Zika en humanos

xurdiron uns poucos anos despois
en Uganda e Tanzania

Estendeuse logo por África occidental

e polo leste cara a Asia: Paquistán,
India, Malaisia, Indonesia.

Mais aparecía sobre todo en monos e,
por suposto, mosquitos.

Nos 60 anos que pasaron
entre a primeira aparición de 1947 e 2007

déronse só 13 casos de Zika en humanos.

Entón sucedeu algo fóra do común
nas minúsculas illas Yap da Micronesia.

Produciuse un andazo que afectou
ata ao 75 % da poboación.

Como chegou ata alí? Polo ar.

Hoxe en día, hai dous mil millóns
de pasaxeiros de avión.

Unha persoa infectada pode ir en avión,
e voar por medio mundo

denantes de presentar síntomas
(se é que presenta algún).

Cando aterra, os mosquitos locais
vano picar e espallar a febre.

A febre de Zika volveu aparecer
en 2013 na Polinesia francesa.

Os mosquitos locais transmitíana
en decembro dese ano.

Iso levou a un estalido explosivo no que
case 30 000 persoas foron infectadas.

Dende aí estendeuse cara ao Pacífico.

Houbo andazos nas Illas Cook,
en Nova Caledonia,

en Vanuatu, nas Illas Salomón

e en case toda a costa de América do Sur
e Illa de Pascua.

Entón, a inicios do 2015,

houbo un rexurdimento de casos
dunha síndrome similar ao dengue

na cidade de Natal, no nordeste de Brasil.

O virus non era dengue, era Zika,
e estendeuse rapidamente.

A gran metrópole de Recife máis ao sur
axiña se converteu no epicentro.

A xente especulou que foran
os seareiros do Mundial de fútbol de 2014

os que trouxeran o virus ao país.

Outros especularon se viñera do Pacífico,

cos insulares que participaban
no campionato de canoas

celebrado en Río aquel mesmo ano.

Hoxe xa pasou un ano.

Os mosquitos transmiten o virus localmente

practicamente por toda América do Sur,
América Central, México

e as illas do Caribe.

Ata este ano, os milleiros de casos

diagnosticados nos EUA
contraéronse noutra parte.

Pero dende este verán,
xa se transmite localmente en Miami.

Está aquí.

Que imos facer contra el?

Previr a infección

consiste tanto en protexer a xente
como en eliminar os mosquitos.

Imos falar primeiro da poboación.

Podes vacinarte.

Non viaxar a zonas con Zika.

Ou podes cubrirte ata os ollos
e botar repelente.

Vacinarse non é unha opción
porque aínda non hai vacina

e seica non a haberá
ata dentro dun par de anos.

Ficar na casa tampouco é infalíbel

porque agora sabemos
que se transmite por vía sexual.

Taparse e aplicar repelente
para mosquitos funciona...

...ata que che esquece.

(Risos)

Iso deixa só os mosquitos e así é
como os controlamos ata hoxe:

botando insecticidas.

Fai falla unha roupa especial
por tratarse de substancias tóxicas

que matan tanto á xente coma ós bechos.

Aínda que fai falta maior dose
para matar a alguén.

Estas son fotografías
de Brasil e Nicaragua.

Pero pasa o mesmo en Miami (Florida).

Por suposto, podemos espallar
insecticida dende avións.

No verán, oficiais do control de mosquitos

autorizaron o uso do insecticida Naled
en Dorchester County (Carolina do Sur),

pola mañanciña
como recomenda o fabricante.

Nese mesmo día, unha apicultora
contoulles aos xornalistas

que a súa colmea parecía
arrasada pola bomba atómica.

Arre demo!

As abellas son os bos.

Malia as protestas cidadás

a fumigación continuou.
Tamén os casos de Zika.

Isto é porque os insecticidas
non son moi efectivos.

Haberá logo outros enfoques
máis eficaces cá fumigación

con menos efectos secundarios
ca as substancias tóxicas?

Son unha gran defensora
do control biolóxico,

e comparto a visión de Rachel Carson,
autora de Primavera silenciosa,

o libro considerado coma o inicio
do movemento medioambiental.

Nese libro conta, como exemplo, a historia

de como unha molesta praga do gando

foi eliminada no século pasado.

Ninguén coñece xa esa historia.

Jack Block e mais eu recuperámola

cando escribimos un artigo
sobre a problemática actual do mosquito.

Na fase capsular, as pupas
(é dicir, a forma inmatura do insecto)

foron radiadas ata volvelas estériles,
creceron ata a adultez

e logo foron liberadas dende avións
por todo o Suroeste, o Sueste,

ata México e América Central,

centos de millóns dende avionetas,

eliminando ao fin esta terrible praga

en practicamente todo o hemisferio norte.

O noso auténtico propósito co artigo

era amosarlles aos lectores
o que podiamos facer hoxe:

non con radiación senón con xenética.

Déixenme que llelo explique

Velaquí o malo: Aedes aegypti.

É o vector da maioría de enfermidades,

non só o Zika, tamén o dengue,

o chikungunya, o virus do Nilo occidental
e a antiga praga, a febre amarela.

Trátase dun mosquito urbano

e a femia fai todo o traballo sucio.

Pica para obter unha comida sanguenta
para a súa prole.

Os machos non pican, nin sequera teñen
elementos trabadores na boca.

A pequena compañía británica Oxitec
modificou xeneticamente o mosquito

para que cando copulase coa femia salvaxe
os ovos non chegaran á idade adulta.

Deixen que llelo amose.

Aquí temos o ciclo normal.

O deseño de Oxitec fai que
ao copularen entre eles

os ovos non crezan.

Parece imposible?

Vóullelo amosar cun diagrama.

Aquí está o núcleo da célula dun mosquito,

e esta lea no medio é o xenoma,

a suma total do seus xenes.

Os científicos engadiron tan só un xene

que codifica esa bola laranxa, a proteína,

que se retroalimenta
cuspindo máis proteína.

As copias extra, pola contra,
afectan aos xenes do mosquito

matando o organismo.

Para mantelo con vida no laboratorio,
usaron o composto tetraciclina.

A tetraciclina anula ese xene e
permite o desenvolvemento normal.

Engadiron outra pequena engurra
para poder estudar o que pasaba.

O que fixeron foi engadir un xene
que brilla baixo luz ultravioleta

de modo que cando o soltaran
podían seguilo por moi lonxe que fora

por moito que vivise
e todos eses datos necesarios

para un bo estudo científico.

Aquí temos a fase de pupa.
Nesta etapa

as femias son máis grandes ca os machos.

Isto permítelles distinguir
entre machos e femias,

só permiten aos machos chegar á madurez.

Permítanme recordarlles
que os machos non pican.

A partir de aí é moi simple.

Colleron vasos cheos de mosquitos macho

vertéronos en cartóns de leite
e conduciron pola cidade

liberándoos guiados por un GPS.

Velaí o alcalde da cidade
liberando o primeiro lote

do que deron en chamar o "Aedes amigábel".

Oxalá fose nos EE. UU., pero non foi.

Foi en Piracicaba (Brasil).

O máis incríbel é que nun só ano

os casos de dengue baixaron nun 91 %.

Iso é mellor que calquera insecticida.

Daquela, por que non usar nos EUA
este extraordinario control biolóxico?

Porque é un OMX:
un organismo modificado xeneticamente.

Fíxense que o subtítulo di que
se a FDA lles deixase

poderían facer o mesmo aquí,
cando chegue o Zika.

Abofé que xa chegou.

Debo contarlles a versión curta

da longa e tortuosa historia
da lexislación sobre OMX nos EUA.

Nos EUA, hai tres axencias que regulan
os organismos modificados xeneticamente:

a FDA (Departamento
da Alimentación e Medicamentos),

a EPA (Axencia de Protección
do Medioambiente)

e a USDA, o Departamento Estadounidense
de Agricultura.

A esta xente levoulle dous anos
decidir que debería ser a FDA

quen lexislase sobre o mosquito
modificado xeneticamente.

E que o tratarían como un novo
animal medicamento, se iso ten sentido.

Levoulles outros cinco anos
indo de aquí para alá

convencer á FDA da súa inocuidade
para a xente

e para o medio ambiente.

Finalmente, déronlles permiso
para facer un pequeno test este verán

nas Florida Keys,

onde os invitaran uns anos antes
cando o brote do dengue.

Non ía ser tan doado.

Cando os residentes oíron

que ían probar na súa comunidade
mosquitos modificados xeneticamente

algúns comezaron a convocar protestas.

Incluso organizaron unha petición
en internet con ese logo tan curriño

chegando a conseguir unhas 160 000 firmas.

Pediron un referendo

que vai ter lugar nun par de semanas

sobre se permitir ou non as probas.

De certo é Miami onde se precisan
mellores modos de controlar os insectos.

E aí si están cambiando as actitudes.

De feito, hai pouco un grupo bipartidista
composto por máis de 60 lexisladores

escribiulle a Sylvia Burwell,
Secretaria de Saúde,

pedíndolle que, como autoridade federal,
lle facilite a Florida o acceso

a esta nova tecnoloxía.

O punto crucial é este:

o control biolóxico dos insectos daniños

pode ser á vez efectivo
e moito máis amigábel co medio ambiente

que usar insecticidas,
que son substancias tóxicas.

Era así no tempo de Rachel Carson
e segue a ser así hoxe.

O que cambiou é que temos
infinitamente máis información

sobre xenética da que tiñan daquela,

e polo tanto maior capacidade
para usar esa información

para preferir estes controis biolóxicos.

E espero que conseguise espertar
a súa curiosidade o suficiente

para comezar a indagar pola súa conta,
non só sobre os mosquitos MX

senón sobre outros organismos modificados
tan controvertidos agora.

Penso que se o fan e rebuscan máis alá
da desinformación,

e da publicidade

da industria da comida orgánica
ou dos Greenpeaces

e atopan a ciencia, a verdadeira ciencia,

ficarán sorprendidos e encantados.

Moitas grazas.

(Aplausos)