"Bi kịch của mảnh đất công" là gì? - Nicholas Amendolare

Xem toàn bộ bài học tại: https://ed.ted.com/lessons/what-is-the-tragedy-of-the-commons-nicholas-amendolare

Phải chăng khai thác cá quá liều, siêu vi khuẩn và sự nóng lên toàn cầu đều do một nhân tố gây nên? Vào năm 1968, Garrett Hardin đã viết một bài tiểu luận về vấn nạn quá tải dân số. Trong đó, ông đã tìm ra một mô hình hành vi của con người mà từ đó có thể giải thích những vấn đề lớn nhất của lịch sử nhân loại. Nicholas Amendolare mô tả bi kịch của mảnh đất công.

Giảng bởi Nicholas Amendolare, biên tập bởi TED-ed

Hãy tưởng tượng bạn sống
trong một ngôi làng nhỏ

và bắt cá ở ao cá gần nhà
làm nguồn thức ăn.

Bạn dùng chung ao cá
với ba người cùng làng khác.

Ao cá ban đầu có mười hai con,

chúng sinh sản và tạo ra thế hệ mới.

Cứ mỗi đôi cá bố mẹ
thì sinh được một con mỗi đêm.

Vậy để sử dụng tối đa
nguồn thức ăn của bạn,

mỗi ngày bạn nên bắt bao nhiêu con cá?

Hãy suy nghĩ một chút về vấn đề này.

Giả sử cá con lớn tới kích thước
của cá trưởng thành ngay lập tức

và cái ao ban đầu chứa tối đa số cá,

cũng như bỏ qua yếu tố giới tính
của con cá mà bạn bắt được.

Đáp án là bạn nên bắt một con cá.
Và mọi người cũng phải vậy.

Cách để tối ưu hoá
lượng thức ăn cho mỗi người

là mỗi người đánh cá
chỉ bắt một con cá mỗi ngày.

Đây là cách tính toán.

Nếu mỗi người đánh cá bắt một con
thì còn tám con cá trong hồ.

Qua một đêm, một đôi cá
sinh ra một cá con,

và ngày hôm sau cái ao sẽ phục hồi
nguyên trạng với mười hai con cá.

Nếu bất kỳ ai lấy nhiều hơn một con,
số đôi cá sinh sản sẽ giảm,

và quần thể sẽ không được
phục hồi như cũ.

Cuối cùng, cá trong hồ sẽ hết,

làm cho bốn người dân trong làng đều đói.

Cái ao cá chỉ là ví dụ
của một vấn đề kinh điển

mang tên "Bi kịch của mảnh đất công".

Hiện tượng lần đầu tiên được mô tả
trong một bài tiểu luận

bởi nhà kinh tế học
William Forster Lloyd vào năm 1833

khi bàn về vấn đề đàn gia súc
được chăn thả bừa bãi

trên mảnh đất chung của làng.

Hơn một thế kỷ sau,

nhà sinh thái học Garrett Hardin
đã đề cập lại khái niệm đó

để mô tả diễn biến khi nhiều cá nhân
dùng chung một nguồn lực có giới hạn,

như mảnh đất chăn thả gia súc,

chỗ câu cá,

không gian sống,

và cả không khí sạch.

Hardin lập luận rằng những trường hợp
lấy lợi ích cá nhân ngắn hạn

chống lại lợi ích chung,

đều có kết cục xấu cho tất cả mọi người,

dẫn đến chăn thả bừa bãi,

khai thác cá quá mức,

quá tải dân số,

ô nhiễm,

và những vấn đề xã hội
và môi trường khác.

Điểm nổi bật của
"Bi kịch của mảnh đất công"

là nó tạo cơ hội cho cá nhân
làm lợi cho bản thân họ,

cùng lúc đó gây ảnh hưởng tiêu cực
đến cộng đồng lớn hơn.

Để hiểu rõ hơn, ta hãy xem lại
vấn đề ao cá ban đầu.

Mỗi người đều muốn lấy nhiều cá
nhất có thể cho bản thân.

Trong khi đó, sự giảm sút
trong sinh sản của đàn cá

ảnh hưởng đến cả làng.

Lo lắng vì sợ thua thiệt
những người hàng xóm,

một người đánh cá cho rằng sẽ tốt hơn
nếu anh ta lấy thêm một con cá nữa,

hoặc hai con nữa,

hoặc ba con nữa.

Tuy nhiên, những người đánh cá khác
cũng có cùng suy nghĩ,

và đó chính là bi kịch.

Tư lợi trước mắt không hề có lợi
cho tất cả mọi người trong tương lai xa.

Đó chỉ là ví dụ đơn giản,
nhưng bi kịch của mảnh đất công

diễn ra trong bối cảnh
phức tạp hơn ở hiện thực.

Việc lạm dụng kháng sinh mặc dù tạo ra
lợi ích trước mắt trong chăn nuôi,

và trong chữa trị
các bệnh thông thường,

nhưng đồng thời vi khuẩn kháng
thuốc cũng tiến hóa theo,

và chúng đe dọa toàn nhân loại.

Nhà máy nhiệt điện tiêu thụ than
tạo nên nguồn điện rẻ cho khách hàng

và lợi nhuận cho người chủ.

Những lợi nhuận tại chỗ khiến ta mờ mắt,

nhưng khí thải từ khai thác mỏ
và đốt than lan khắp khí quyển

và tồn tại ở đó đến hàng ngàn năm sau.

Cũng còn những ví dụ khác,

xả rác,

khan hiếm nước sạch,

chặt phá rừng,

tắc đường,

cả việc mua nước đóng chai.

Nhưng nền văn minh nhân loại
đã chứng tỏ khả năng khắc phục đáng nể.

Ta tạo ra các "khế ước xã hội",

ta tạo ra các quy tắc ứng xử chung,

ta bầu cử chính phủ,

và chúng ta ban hành luật pháp.

Tất cả để cứu bản thân chúng ta
khỏi những động cơ xấu của chính mình.

Việc này không dễ, và ta không thể
thành công ngay lần đầu.

Nhưng loài người đã chứng tỏ họ có
khả năng giải quyết vấn đề tuyệt vời,

và chúng ta sẽ tiếp tục làm vậy
miễn là ta nhớ đến bài học của Hardin.

Khi "Bi kịch của mảnh đất công" xảy ra,

Điều tốt cho cộng đồng
là tốt cho bản thân mỗi chúng ta.