Barry Schwartz: Używając zdrowego rozsądku

W swojej bardzo osobistej wypowiedzi Barry Schwartz'a podąża tropem pytania "Jak robimy to co należy?". Z pomocą współpracownika Kennetha Sharpe'a dzieli się opowieściami, które obrazują różnice pomiędzy stosowaniem się do zasad a wybieraniem mądrze.

Najpierw chcę wam podziękować.

Następnie chcę przedstawić współautora,

bliskiego przyjaciela i nauczyciela.

Ken i ja pracujemy razem

prawie 40 lat.

Oto Ken Sharpe.

(Brawa)

Jest wśród nas wielu ludzi --

szczególnie wśród mnie i moich znajomych --

pewne zbiorowe niezadowolenie

z tego co się dzieje,

z tego jak działają instytucje.

Nauczyciele zawodzą nasze dzieci.

Lekarze nie wiedzą kim do cholery jesteśmy

i nie mają dla nas dość czasu.

Nie możemy ufać bankowcom

a już na pewno brokerom.

Prawie zniszczyli cały system finansowy.

Nawet w naszej własnej pracy,

zbyt często,

jesteśmy zmuszeni wybierać

pomiędzy robieniem, tego co uważamy za słuszne,

a robieniem tego, czego się od nas oczekuje,

czy też wymaga

lub co daje zyski.

Gdziekolwiek spojrzymy

praktycznie w każdej dziedzinie

martwimy się, że ludzie, na których polegamy

mają gdzieś nasze sprawy,

a jeśli nasze sprawy leżą im na sercu,

że nie znają nas dość dobrze,

by wiedzieć co mają zrobić

by umożliwić nam

załatwienie tych spraw.

Nie rozumieją nas.

Nawet nie mają czasu by nas poznać.

Są dwa rodzaje reakcji,

które okazujemy w odpowiedzi

na tego rodzaju niezadowolenie.

Gdy źle się dzieje

pierwszą reakcją jest:

ustanówmy więcej zasad,

ustalmy zbiór

szczegółowych procedur

by upewnić się, że inni postąpią właściwie.

Dajmy nauczycielom skrypty

do przerobienia w klasach

by nawet gdy nie będą wiedzieli co robią

i nie będzie ich obchodzić dobro naszych dzieci,

tak długo jak przerabiają skrypt

nasze dzieci zostaną wykształcone.

Dajmy sędziom listę wyroków

do nakładania za przestępstwa

by nie musieli polegać

na swoich własnych osądach.

Zamiast tego niech tylko

znajdą na liście

wyrok odpowiedni dla danego przestępstwa.

Nałóżmy ograniczenia

na limity na kartach kredytowych

oraz ile firmy mogą na tym zarabiać.

Coraz więcej zasad

by nas chronić

przed obojętnymi i nieczułymi instytucjami,

z którymi musimy sobie radzić.

Albo -- albo może i --

oprócz zasad

może będziemy w stanie wymyślić

naprawdę mądre zachęty,

by w interesie ludzi,

którym nie zależy na nas,

by w ich interesie leżało

służenie naszemu dobru --

magiczne bodźce,

by ludzie postępowali dobrze

nawet z czystego egoizmu.

Dajemy nauczycielom premie

jeśli dzieci, które uczą

osiągną dobry wynik w testach końcowych,

które są używane do oszacowania

jakości systemu edukacji.

Zasady i zachęty --

kije i marchewki.

Ustaliliśmy zbiór zasad

by regulować sektor finansowy

w odpowiedzi na ostatni kryzys.

Mamy akt Dodda-Frank'a

nową Agencję do Spraw Ochrony Finansowej Konsumenta,

która jest tymczasowo sekretnie kierowana

przez Elizabeth Warren.

Może te zasady

ulepszą sposób

w jaki instytucje finansowe się zachowują.

Zobaczymy.

Oprócz tego staramy się

odnaleźć sposób jak zachęcić

osoby oferujące usługi finansowe

do zainteresowania się

osiąganiem celów długoterminowych

nawet dla własnych firm,

zamiast osiągania krótkotrwałych zysków.

Zatem jeśli znajdziemy dobre zachęty

żeby robili co należy -- nawet samolubnie,

i jeśli wymyślimy odpowiednie regulacje i zasady

nie doprowadzą nas do zguby.

Ken i ja z pewnością wiemy,

że musicie panować nad bankowcami.

Jeśli można się czegoś nauczyć z kryzysu finansowego

to właśnie tego.

Jednak wierzymy

i udowadniamy to w książce,

że nie ma takiego zbioru zasad,

nieważne jak szczegółowych,

nieważne jak precyzyjnych,

nieważne jak ściśle monitorowanych

i egzekwowanych,

nie ma takiego zbioru zasad,

który da nam to, czego potrzebujemy.

Dlaczego? Ponieważ bankowcy są sprytni.

I jak woda

znajdą szczeliny

w jakimkolwiek zbiorze zasad.

Ustalasz reguły gwarantujące,

że ten szczególny powód,

przez który system finansowy prawie się załamał

nigdy się nie powtórzy.

Jest niebywale naiwne by sądzić,

że przez zablokowanie

tego źródła załamania finansowego

zablokujemy wszystkie możliwe źródła kryzysu.

Wystarczy tylko poczekać na następny

i potem zastanawiać się jak mogliśmy być tak głupi,

by się przed tym nie uchronić.

Desperacko potrzebujemy --

poza lub wraz z lepszymi zasadami

i możliwe sprytnymi zachętami --

potrzebujemy cnót,

potrzebujemy charakteru

oraz ludzi, którzy chcą postępować właściwie.

W szczególności cnotą,

której potrzebujemy przede wszystkim

jest - jak to Arystoteles nazywał --

zdrowy rozsądek.

Zdrowy rozsądek

to moralna chęć

do postępowania właściwie

i moralna umiejętność

zauważania co jest właściwe.

Arystoteles bardzo lubił

obserwować rzemieślników podczas pracy.

Był pod wielkim wrażeniem tego,

jak improwizując byli w stanie

znaleźć innowacyjne rozwiązania problemów,

których się nie spodziewali.

Dla przykładu, oglądał kamieniarzy

pracujących na wyspach Lesbos.

Musieli oni zmierzyć

okrągłe kolumny.

Gdy się nad tym zastanowić

bardzo trudno jest zmierzyć okrągłe kolumny linijką.

Więc co zrobili?

Wypracowali nowatorskie rozwiązanie problemu.

Stworzyli linijkę, która się wygina,

co nazwalibyśmy dziś metrówką --

elastyczną linijką,

którą można wyginać.

Arystoteles powiedział,

że doceniali to, że czasem

by zaprojektować okrągłą kolumnę

trzeba naginać zasady.

Arystoteles powiedział,

że często w kontaktach z ludźmi

musimy naginać zasady.

Porozumiewanie się z innymi

wymaga pewnej elastyczności,

której żaden zbiór zasad nie obejmie.

Mądrzy ludzie wiedzą kiedy i jak

naginać zasady.

Mądrzy ludzie wiedzą jak improwizować.

Jak to z Ken'em mówimy --

są jak muzycy jazzowi;

zasady są jak nuty na kartce

dzięki nim wiesz jak zacząć

ale później tańczysz wśród tych nut

wymyślając kombinację właściwą

dla tego szczególnego momentu

uwzględniając innych muzyków.

Więc dla Arystotelesa

pewnego rodzaju

naginanie zasad,

znajdywanie wyjątku od reguł i improwizacja,

którą widzieliśmy u rzemieślników

jest właśnie tym czego trzeba

by zręcznie parać się "moralnym rzemiosłem".

W relacjach z innymi ludźmi,

prawie cały czas,

ta elastyczność jest konieczna.

Mądra osoba wie kiedy naginać zasady.

Mądra osoba wie kiedy improwizować.

I co najważniejsze

mądra osoba improwizuje i nagina zasady

w służbie słucznym celom.

Jeśli naginasz zasady bądź improwizujesz

tylko dla swojej korzyści

po prostu manipulujesz innymi osobami.

Więc ważne jest byś czynił mądrze

w służbie innym

a nie tylko sobie.

Chęć robienia właściwych rzeczy

jest tak ważną umiejętnością moralną

jak improwizacja

lub dostrzeganie wyjątków.

Razem tworzą zdrowy rozsądek,

który Arystoteles uznawał

za cnotę mistrzów.

Dam wam przykład

zdrowego rozsądku w działaniu.

Opowiem wam o Michael'u.

Michael jest młodym facetem.

Miał nisko płatną prace.

Utrzymywał swoją żonę i dziecko,

dziecko chodziło do szkoły parafialnej.

Nagle stracił pracę.

Spanikował nie wiedząc

czy da rade utrzymać rodzinę.

Jednej nocy wypił trochę za dużo

i obrabował taksówkarza --

ukradł $50.

Obrabował go grożąc bronią.

Był to zabawkowy pistolet.

Złapali go, osądzili

i skazali.

Wytyczne odnośnie wyroków w Pensylwanii

dla tego typu przestępstwa wymagają

kary co najmniej 2 lat, 24 miesięcy.

Sędzia Lois Forer, która sądziła tą sprawę,

uznała że to bez sensu.

Michael nigdy wcześniej nie popełnił przestępstwa.

Był odpowiedzialnym mężem i ojcem.

Musiał się z mierzyć z beznadziejną sytuacją.

To wszystko mogłoby zniszczyć rodzinę.

Więc zaimprowizowała z wyrokiem -- 11 miesięcy.

Co więcej, przyznała mu przepustkę

by każdego dnia mógł pójść do pracy.

Spędzał noc w więzieniu, a dzień w pracy.

Zrobił to. Odsiedział swój wyrok.

Zapłacił za swój błąd

i znalazł sobie nową pracę.

Rodzina została zjednoczona.

Wyglądało to na drogę

do przyzwoitego życia --

historii z szczęśliwym zakończeniem

zawierającej mądrą improwizację

mądrego sędziego.

Ale okazało się,

że prokurator nie był szczęśliwy,

bo Sędzia Forer zignorowała wytyczne

i niejako wymyśliła własne zasady,

więc złożył apelację.

Zażądał minimalnej kary przewidzianej

za napad z bronią w ręku --

mimo wszystko miał zabawkowy pistolet.

Minimalna kara za napad z bronią w ręku

to 5 lat.

Wygrał apelację.

Michael został skazany na 5 lat więzienia.

Sędzia Forer musiała przestrzegać prawa.

Przy okazji, apelacja miała miejsce

po tym jak skończył odsiadywać wyrok,

znalazł nową pracę i pracował,

utrzymywał swoją rodzinę,

ale musiał wrócić do więzienia.

Sędzia Forer zrobiła co musiała,

a potem odeszła z sądu.

Michael zniknął.

Jest to przykład

zarówno mądrości w praktyce

jak i jej odwrotności --

zasad, którą mają oczywiście wszystko polepszyć.

Teraz pomyślcie o pani Dewey.

Jest nauczycielką w szkole podstawowej w Teksasie.

Słuchała pewnego dnia doradcy,

który chciał pomóc nauczycielom

podnieść wyniki testów

by szkoła

dostała się do elitarnej kategorii

wyników testów końcowych.

Wszystkie szkoły rywalizują ze sobą

by osiągnąć te wymagania,

są również premie i inne zachęty,

które dostają gdy pokonają inne szkoły.

Oto rada doradcy:

po pierwsze, nie marnujcie czasu na dzieci,

które i tak zdadzą niezależnie od tego, co zrobicie.

Po drugie, nie marnujcie czasu

na dzieci,

które i tak obleją.

Po trzecie, nie marnujcie czasu na dzieci,

które właśnie przeniosły się do was,

bo za późno by ich wyniki były uwzględnione.

Skupcie cały czas i uwagę na dzieciach,

które ledwo zdają,

tak zwanych średniaków --

przy których wasza interwencja

może podciągnąć ich ponad próg,

by nie oblały.

Gdy pani Dewey to usłyszała

potrząsnęła głową z rozpaczy,

gdy inni nauczyciele jakby zachęcali się wzajemnie

i aprobująco potakiwali.

Jakby mieli iść grać w piłkę nożną.

Według pani Dewey

nie po to została nauczycielką.

Ken i ja nie jesteśmy naiwni --

wiemy, że trzeba mieć zasady.

Trzeba mieć też zachęty.

Ludzie muszą z czegoś żyć.

Ale problem

z poleganiem na zasadach i zachętach

polega na tym, że demoralizuje

aktywność zawodową.

Demoralizuje ją

w dwojaki sposób.

Po pierwsze, demoralizuje ludzi,

którzy są związani z pracą.

Sędzia Forer odeszła

a pani Dewey kompletnie straciła zapał.

A po drugie,

demoralizuje pracę samą w sobie.

Sama praktyka jest demoralizowana

i praktykujący również.

Tworzy to ludzi --

gdy manipulujesz zachętami by robili właściwe rzeczy --

tworzy to ludzi

uzależnionych od zachęt.

To znaczy, tworzy to ludzi,

którzy robią wszystko tylko dla zachęt.

Uderzający jest fakt,

że psychologowie wiedzieli o tym

od 30 lat.

Psychologowie wiedzieli

o negatywnych konsekwencjach zachęt do wszystkiego

od 30 lat.

Wiemy, że jeśli nagradzamy dzieci za malowanie obrazków

stracą zainteresowanie malowaniem

i zaczną myśleć tylko o nagrodzie.

Jeśli nagradzamy dzieci za czytanie książek

stracą zainteresowanie ich treścią

a będą tylko zwracać uwagę na ich długość.

Jeśli nagradzamy nauczycieli za wyniki testów dzieci

przestaną interesować się uczeniem ich,

będą myśleć tylko o przygotowaniach do testu.

Gdybyśmy nagradzali lekarzy

za przeprowadzanie większej ilości zabiegów

co dzieje się obecnie -- będą robili więcej.

Ale gdybyśmy nagradzali lekarzy za przeprowadzanie

mniejszej ilości zabiegów robili by mniej.

Oczywiście chcemy

by lekarze wykonywali odpowiednią ilość zabiegów

i robili ich odpowiednio dużo w dobrym celu --

mianowicie w służbie dobrobytu pacjentów.

Psychologowie wiedzieli o tym od wieków.

Nadszedł czas by decydenci

zaczęli słuchać

również psychologów,

a nie tylko ekonomistów.

To nie musi działać w ten sposób.

Wraz z Ken'em uważamy, że jest nadzieja.

Zidentyfikowaliśmy grupę ludzi

wśród osób czynnych zawodowo,

których nazywamy sprytnymi banitami.

Są to ludzie,

którzy będąc zmuszeni do pracy

w systemie wymagającym przestrzegania zasad

i tworzącym zachęty

potrafią obejść zasady,

znajdują sposób ich zniesienia.

Nauczyciele muszą uczyć zgodnie z programem,

ale wiedzą, że przez to dzieci nic się nie nauczą.

Dlatego wykonują program, który muszą,

ale robią to w zdwojonym tempie

dzięki czemu zyskują trochę dodatkowego czasu,

w którym uczą je w sposób,

który jest skuteczny.

Są oni zwyczajnymi, codziennymi bohaterami,

którzy są godni podziwu,

ale nie ma szans by mogli kontynuować taką działalność

w obliczu systemu,

który albo ich wykończy

albo ich zdołuje.

Więc sprytni banici są lepsi niż nic,

ale ciężko wyobrazić sobie,

by wytrzymali przez długi okres czasu.

Na szczęście są jeszcze ludzie,

których nazywamy zmieniającymi system.

Ci ludzie nie bawią się

w omijanie zasad i praw,

ale chcą zmienić system,

omówimy kilku z nich.

Wyjątkowym przypadkiem

jest sędzia Robert Russell.

Pewnego dnia miał do czynienia

ze sprawą Gary'ego Pettengill.

Pettengill był 23 letnim pielęgniarzem,

który planował zrobić karierę w armii,

ale został poważnie ranny w Iraku

co zmusiło go do wzięcia zwolnienia lekarskiego.

Był żonaty, trzecie dziecko w drodze,

cierpiał z powodu zespołu stresu pourazowego,

problemów z plecami i nawracających koszmarów.

Zaczął palić marihuanę

by złagodzić niektóre objawy.

Pracował w niepełnym wymiarze godzin z powodu pleców

nie był w stanie zarobić na jedzenie

ani utrzymanie swojej rodziny.

Zaczął handlować marihuaną.

Został złapany.

Jego rodzinę wyrzucono z mieszkania,

a system opieki społecznej

groził odebraniem dzieci.

Według standardowych procedur

sędzia Russell nie miałby wyboru

i musiałby skazać Pettengill'a na długą odsiadkę

za handel narkotykami.

Ale sędzia Russell miał inną opcję.

A miał dzięki temu, że był w specjalnym sądzie --

Sądzie dla Weteranów.

W Sądzie dla Weteranów --

to był pierwszy taki sąd w Stanach Zjednoczonych.

Sędzia Russel założył Sąd dla Weteranów.

Był on przeznaczony dla weteranów,

którzy złamali prawo.

Został on założony właśnie dlatego,

że wytyczne dla wyroków

wiązały sędziom ręce.

Nikt nie chce by nieagresywni przestępcy --

zwłaszcza jeśli byli weteranami --

trafili do więzienia.

Chcieli zrobić coś co jest dla nas oczywiste, mianowicie --

stworzyć drzwi obrotowe systemu sądownictwa karnego.

Sąd dla Weteranów

traktował każdy przypadek jako wyjątkowy,

starał się dotrzeć do sedna problemów,

dopasować do popełnionych przestępstw

co pomagało się im zrehabilitować

i nie zapominał o nich po wydaniu wyroku.

Zostawał z nimi, podążał za nimi,

upewniał się, że stosują się do planu,

który wspólnie stworzyli

by wydobyli się z tego dołka.

Takie Sądy dla Weteranów

działają obecnie w 22 miastach.

Dlaczego ta myśl się rozprzestrzeniła?

Jednym z powodów jest to,

że sędzia Russell

widział 108 weteranów

w Sądzie Weteranów

do lutego tego roku

i spośród 108

zgadnijcie ilu przeszło z powrotem

przez obrotowe drzwi sprawiedliwości

do więzienia?

Żaden.

Gdy się na to spojrzy

jest to swoisty rekord

w systemie karnym.

Mamy zmieniających system i wydaje się to być zaraźliwe.

Pewien bankowiec

stworzył prywatny bank spółdzielczy,

który zachęcał bankowców -- trudno w to uwierzyć --

zachęcał ich by zarabiali

przez dbanie o klientów z niskim dochodem.

Bank ten pomógł finansować odbudowę tego,

co byłoby zamierającą częścią społeczeństwa.

Mimo, że pożyczkobiorcy należeli do grupy wysokiego ryzyka

stopa niewypłacalności był wyjątkowo niska.

Bank przynosił dochód.

Bankowcy zostali ze swoimi pożyczkobiorcami.

Nie dawali pożyczek, a potem nie sprzedawali.

Zaczęli świadczyć usługi pożyczkowe.

Upewniali się, że ich pożyczkobiorcy

będą płacić na czas.

Usługi bankowe nie zawsze były takie,

jak czytamy o nich teraz w gazetach.

Nawet Goldman Sachs

kiedyś służył klientom

zanim zamienił się w instytucję,

która służy tylko sobie.

Usługi bankowe nie zawsze takie były

i nie muszą takie być.

Mamy również przykłady w medycynie --

lekarze w Harvardzie

starają się zmienić system nauczania medycyny,

by nie było takiej etycznej erozji

i utraty empatii,

która dopada większość studentów medycyny

w toku nauczania.

Studentom 3 roku przydzielają pacjentów,

którymi opiekują się przez cały rok.

Więc pacjenci nie są systemem narządów,

nie są też chorobą;

są ludźmi, żywymi ludźmi.

By być skutecznym lekarzem

musisz leczyć żywych ludzi a nie tylko choroby.

Dodatkowo jest tam bardzo dużo współpracy,

mentorowania jednego studenta przez innego

i wszystkich studentów przez lekarzy

czego skutkiem -- mamy nadzieję -- będzie pokolenie lekarzy,

mających czas dla pacjentów.

Zobaczymy.

Przytaczamy wiele takich przykładów.

Każdy z nich pokazuje, że jest możliwe

zbudowanie i zachowanie charakteru

i utrzymanie zawodu,

który spełnia swoje prawdziwe zadanie --

Arystoteles nazwałby to właściwym telos.

Ken i ja wierzymy,

że właśnie tego pragną praktycy.

Ludzie chcą by pozwolono im

być cnotliwymi.

Chcą mieć pozwolenie na robienie tego co właściwe.

Nie chcą się czuć

jakby musieli brać prysznic,

by zmyć z siebie brud moralny

codziennie po powrocie z pracy.

Arystoteles uważał, że zdrowy rozsądek

jest kluczem do szczęścia

i miał rację.

W psychologii przeprowadza się wiele badań

nad szczęściem

i są 2 rzeczy obecne we wszystkich badaniach --

wiem, że może was to zaskoczyć --

2 rzeczy, którą liczą się najbardziej

to miłość i praca.

Miłość: tworzenie i utrzymywanie

relacji z ludźmi, którzy są ci bliscy

w społecznościach, których jesteś częścią.

Praca: angażowanie się w aktywności,

które mają znaczenie i są satysfakcjonujące.

Gdy masz dobre i bliskie relacje z innymi ludźmi

oraz pracę mającą sens, w której się spełniasz

nie trzeba ci wiele więcej.

Jednakże by dobrze kochać i dobrze pracować

potrzebujesz mądrości.

Zasady i zachęty nie mówią ci

jak być dobrym przyjacielem, rodzicem,

jak być dobrym małżonkiem

albo dobrym lekarzem czy prawnikiem,

lub dobrym nauczycielem.

Zasady i zachęty

nie zastąpią mądrości.

Naprawdę uważamy,

że nie ma substytutu mądrości.

Zatem zdrowy rozsądek

nie wymaga

heroicznego aktu poświęcania się

ze strony pracujących.

Daje nam chęci i umiejętności

by robić to co właściwe -- przez innych --

zdrowy rozsądek daje nam

chęć i umiejętności

do czynienia dobrze samemu.

Dziękuję.

(Oklaski)