Mike deGuy: bị móc bởi một con bạch tuộc.

Nhà quay phim dưới nước Mike deGuy đã dành nhiều thập kỷ say mê quan sát đại dương. Là một nhà kể chuyện đại tài, ông bước lên bục phát biểu ở Mission Blue để chia sẻ những hiểu biết và đam mê- kể cả sự sợ hãi- về trái tim xanh của hành tinh chúng ta.

Tôi bị ấn tượng bởi loài bạch tuộc từ khi còn nhỏ

Tôi lớn lên ở Mobile, Alabama.

Hẳn là có ai ở đây có quê ở Mobile chứ?

Và Mobile nằm ở nơi giao nhau của 5 con sông,

tạo nên một đồng bằng tươi đẹp.

Với những con cá sấu bò lúc nhúc

nơi những con sông đầy cá

những cây bách với rắn đu lòng thòng,

và chim đủ mọi loài.

Đó quả là một thiên đường kỳ diệu

nơi lớn lên lý tưởng của những chú bé say mê động vật.

Và nơi đồng bằng này, nước chảy vào vịnh Mobile, và cuối cùng đổ vào vịnh Mexico.

Và tôi nhớ lần đầu tiên tôi chạm vào một con bạch tuộc

là khi tôi khoảng năm, sáu tuổi.

Tôi bơi trong vịnh, và thấy một con bạch tuộc nhỏ dưới đáy.

Tôi lặn xuống và bắt nó lên, và ngay lập tức

bị mê hoặc và ấn tượng bởi tốc độ, sự dai sức và nhanh nhẹn của nó.

Nó gỡ những ngón tay tôi ra và luồn ra phía sau bàn tay.

Tôi chỉ có thể cố giữ chặt thứ sinh vật kỳ lạ đó.

Rồi nó dần bình tĩnh lại trong lòng bàn tay tôi

và bắt đầu phát sáng,

cứ phát ra tất cả những loại màu sắc,

và khi tôi cố giữ riết nó lại, nó cuộn tròn những cái xúc tu lại,

trở thành một khối cầu

và biến thành màu chocolate nâu với hai vạch trắng.

Tôi la lên "Lạy chúa" vì tôi chưa bao giờ thấy điều gì tương tự trong đời

Thế là tôi sững lại trong một lúc, trước khi quyết định giải phóng chú,

thế là tôi bỏ chú xuống.

Chú bạch tuộc làm một điều tồi tệ nhất khi đã rời khỏi tay tôi

Chú hạ xuống ngay đống gạch vụn

và "fwoosh!"---biến mất!---

ngay trước mắt tôi.

Và ngay khi đó, ở tuổi lên sáu, tôi đã biết

đó sẽ là loài vật tôi muốn tìm hiểu. Và tôi đã làm vậy.

Và tôi rời trường đại học với tấm bằng về động vật biển,

và tôi chuyển đến Hawaii, nhập học một trường sau đại học

tại đại học Hawaii.

Và trong khi là sinh viên ở Hawaii, tôi làm việc cho Viện Hải Dương Học Waikiki.

Và nơi này có rất nhiều bể cá lớn,

nhưng không có nhiều bể cho động vật không xương sống

và vì yêu thích những loài ẻo lả này, tôi nghĩ, thôi được,

tôi sẽ ra ngoài thu thập những loài động vật kỳ diệu

mà tôi được học thời sinh viên

tôi đưa chúng vào, và tôi cũng tạo nên những tập mẫu tinh vi, đưa chúng ra trưng bày.

Lũ cá trong bể trông rất đẹp đẽ,

nhưng chúng không thực sự tương tác với mọi người.

Loài bạch tuộc thì có.

Nếu bạn đi đến một cái bể nuôi bạch tuộc,

đặc biệt là vào sáng sớm, trước hết thảy mọi người,

con bạch tuộc sẽ trồi lên nhìn bạn

và bạn sẽ nghĩ, "Hắn đang thực sự nhìn mình à? Hắn nhìn mình!"

Và bạn đi về trước bể. Để bạn nhận ra

là những con vật đó có đầy đủ các loại tính cách.

Một số trong số chúng giữ lãnh địa.

Một số khác lẩn ra sau, biến mất giữa những tảng đá.

Và một con, đặc biệt, con vật đáng kinh ngạc ấy...

Tôi đi ra trước bể, và hắn đang nhìn tôi chằm chằm.

Và hắn có 2 cái râu nhỏ mọc lên phía trên cặp mắt.

Vậy là tôi đi ngay lên phía trước bể.

Chỉ ba hoặc bốn inch cách mặt kính.

Và gã bạch tuộc đang ngồi trên chỗ cao, một hòn đá nhỏ

và hắn rời khỏi hòn đá, đến ngay phía bên kia tấm kính.

Tôi nhìn chằm chằm vào con vật cách mình sáu bảy inch kia,

và lúc đó tôi thực sự tập trung ở một cự ly gần như vậy;

giờ đây khi tôi nhìn vào những ngón tay nhăn nheo tôi nhận ra những ngày đó đã xa.

Dù sao thì, lúc đó chúng tôi ở đó, nhìn chằm chằm vào nhau,

và hắn lặn xuống, quắp lấy một tay đầy những viên sỏi

và thả chúng vào trong dòng nước chảy vào bể

từ hệ thống lọc

và "chk chk chk chk chk!" hòn sỏi va vào mặt bể rồi rơi xuống.

Hắn lại trồi lên, quờ đống sỏi khác, thả ra...

"Chk chk chk chk chk!" -- y như thế.

Rồi hắn nhấc một tay lên. Tôi cũng nhấc một tay.

Hắn nhấc cái tay khác. Tôi cũng nhấc cái tay kia lên.

Và tôi nhận ra gã bạch tuộc đã thắng trong cuộc đua so tay này,

bởi tôi chẳng còn cái tay nào, hắn thì còn tới sáu cái nữa.

Nhưng cách duy nhất tôi có thể miêu tả những gì tôi thấy ngày hôm đó

là con bạch tuộc đang chơi đùa,

điều nghe có vẻ cao siêu vượt quá biểu hiện của một con vật không xương sống tầm thường.

Ba năm sau khi tôi bắt đầu khóa học

một điều thú vị đã diễn ra trên đường đến văn phòng,

điều đã thực ra thay đổi hoàn toàn chí hướng của đời tôi.

Một người đàn ông đến thăm Viện Hải Dương học. Đó là một câu chuyện dài, nhưng tóm lại là

ông ta gửi tôi và vài người bạn đến Nam Thái Bình Dương,

để thu thập động vật cho ông,

và khi chúng tôi lên đường, ông đưa chúng tôi hai máy quay phim 16mm

Ông ta bảo "Hãy làm một bộ phim về chuyến đi này."

... OK, một vài nhà sinh vật học đi làm phim --

sẽ rất thú vị.

Thế là chúng tôi đi, chúng tôi đã làm được, làm một bộ phim,

chắc hẳn là bộ phim tồi nhất từng được làm

trong lịch sử ngành điện ảnh.

Nhưng nó thật sự là một luồng gió mới, tôi đã thấy rất vui vẻ.

Tôi nhớ lúc đó có một luồng sáng rọi qua trí óc tôi,

bảo rằng, "Đợi một chút,

có thể mình sẽ làm nghề này luôn.

Yeah, tôi sẽ làm nhà làm phim."

Thế là tôi, theo nghĩa đen, quay về với công việc đó,

bỏ học, khởi nghiệp làm phim

và chẳng bao giờ thừa nhận với ai là mình không biết bản thân đang làm gì.

Đó là một sự lựa chọn đúng đắn.

Và những điều tôi học ở trường đã rất có lợi.

Nếu bạn là một nhà quay phim về đời sống hoang dã

và bạn bước ra đồng cỏ để ghi hình các con vật,

đặc biệt là biểu hiện của chúng,

nó giúp bạn có một nền tảng cơ bản

biết rằng những con vật đó là thế nào,

chúng hoạt động ra sao, bạn biết đấy, một ít về hành vi của chúng.

Nhưng nơi tôi thực sự học về loài bạch tuộc

là trong vai trò một nhà làm phim,

làm những bộ phim với chúng,

nơi bạn được phép sử dụng quãng dài thời gian

với những con vật, nhìn ngắm những con bạch tuộc cư xử như loài bạch tuộc

trong ngôi nhà đại dương của chúng.

Tôi nhớ là có đi một chuyến đến Úc,

đến một hòn đảo tên gọi One Tree Island (đảo một cây).

Một điều rõ ràng là có sự bành trướng ở đây

một sự bành trướng nhanh chóng ở đảo Một Cây

từ lúc họ đặt tên cho nó đến khi tôi bước chân lên đảo

vì tôi chắc chắn rằng có ít nhất 3 cái cây

trên hòn đảo đó khi tôi đến.

Dù sao thì một cây nằm ngay bên phải

một rặng san hô tuyệt đẹp.

Thực ra, còn có một ngọn thủy triều lên

nơi sóng dập dìu lên xuống khá nhanh hai lần mỗi ngày

và cũng có một rặng đá ngầm rất đẹp

rặng đá rất phức tạp với nhiều loài động vật

trong số đó có bạch tuộc.

Và không phải là loài duy nhất,

nhưng hiển nhiên là loài bạch tuộc ở Úc

là một bậc thầy trong lãnh vực ngụy trang

Đó là một sự thật,

có một con ở ngay đây.

Thử thách đầu tiên cho chúng tôi là tìm thấy chúng,

và đó là một thử thách thực sự.

Ý tưởng là: Chúng tôi ở đó trong vòng một tháng,

và tôi muốn cho các loài động vật đó quen thuộc với chúng tôi.

Nhờ thế tôi sẽ có thể quan sát biểu hiện của chúng mà không gây phiền hà cho chúng.

Tuần đầu tiên mất rất nhiều thời gian

chỉ để lại gần chúng hết mức chúng tôi có thể,

mỗi ngày gần hơn từng chút, từng chút.

Và bạn biết khi nào đến giới hạn, chúng sẽ bắt đầu náo động

bạn phải quay về, vài giờ sau mới trở lại,

sau tuần đầu tiên, chúng bắt đầu lờ chúng tôi đi.

Nó giống như, "Tôi cũng không biết đây là thứ gì, nhưng hắn chẳng gây nguy hiểm gì cho tôi."

Thế là chúng bắt đầu làm việc của mình

Và cách khoảng 1 foot, chúng tôi thấy chúng đang giao phối

ve vãn và đánh nhau

và đó là một trải nghiệm không tin được.

Và một trong những màn trình diễn tuyệt diệu nhất

mà tôi nhớ, hoặc ít nhất là nhìn thấy,

là hoạt động kiếm ăn.

Và chúng có rất nhiều kỹ thuật khác nhau

để kiếm thức ăn.

Nhưng giống vật này sử dụng thị giác.

Và chúng có thể thấy một cái đầu san hô

cách khoảng 10 feet

và bắt đầu di chuyển về phía cái đầu san hô.

Và tôi không biết chúng có thấy một con cua nằm trong đó, hoặc tưởng tượng là có một con như vậy

dù sao đi nữa, chúng bắt đầu trồi lên từ đáy

và bơi qua dòng nước, đậu lên ngay đỉnh cái đầu san hô,

và cái mạng lưới xung quanh cánh tay

sẽ hoàn toàn nhận chìm cái đầu

và chúng sẽ bắt những con cua.

Và ngay khi những con cua động đến cánh tay, nó tắt hết ánh sáng

Và tôi luôn băn khoăn không hiểu điều gì xảy ra bên dưới mạng lưới đó.

Thế là tôi tìm ra một cách

Và tôi lần đầu tiên được nhìn cảnh tượng nổi tiếng đó đang diễn ra.

Nó thật tuyệt diệu.

Nếu bạn chuẩn bị làm nhiều phim về một nhóm động vật cụ thể,

bạn có thể chọn một loài khá quen thuộc.

Ví dụ như bạch tuộc. Chúng sống khắp các đại dương.

Chúng sống nơi nước sâu.

Và tôi không thể nói là bạch tuộc chịu trách nhiệm

về sở thích đặc biệt mạnh mẽ của tôi

đi vào tàu và lặn sâu

nhưng dù thế nào thì tôi cũng ưa thích công việc đó.

Nó là một điều tôi chưa từng làm.

Nếu bạn lúc nào đó thực sự muốn rời bỏ tất cả

và đi xem một thứ bạn chưa từng xem

muốn có cơ hội xem cái gì đó

chưa ai từng thấy, thì hãy vào một con tàu lặn.

Bạn leo vào, đóng cửa khoang lại, bơm chút oxy

bật cái máy lọc này lên,

cái máy giúp loại bỏ CO2 trong không khí bạn thở, và họ sẽ đưa bạn xuống.

Thế là bạn ra đi. Không có liên lạc gì với bên trên

ngoại trừ một cái radio nhếch nhác.

Và khi bạn lặn xuống, cái máy giặt

có vẻ dịu dần

Rồi yên lặng hẳn.

Và nó bắt đầu trở nên khá dễ thương.

Bạn càng lặn sâu hơn, màu nước biển xanh đẹp đẽ nơi bạn xuất phát

nhường chỗ dần cho một thứ màu xanh đen đậm hơn.

Và cuối cùng nó chuyển màu xanh tím đậm,

sau vài ngàn feet nữa, nó thành đen như mực.

Bây giờ bạn đã vào đến vương quốc

của cộng đồng sinh sống nơi mực nước trung bình.

Bạn có thể nói cả một bài dài

về những sinh vật sống vùng nước trung bình này.

Tôi có đủ cơ sở để nói,

không hề băn khoăn, rằng những cơ cấu kỳ dị nhất

và những hành vi mạnh mẽ nhất

thuộc về các động vật sống ở mực nước trung bình.

Nhưng chúng ta đang tăng tốc lướt qua khu vực này

nơi chứa đến 95 phần trăm

lượng sinh vật sống trên hành tinh chúng ta

và tiến đến dãy núi trung đại dương, nơi tôi cho rằng còn ấn tượng hơn.

Đây là một dãy núi khổng lồ

chạy dài 40,000 dặm, bao quanh cả địa cầu

Và chúng là những ngọn núi lớn cao hàng ngàn feet

một số cao đến hàng chục ngàn feet

và khi nhô lên khỏi mặt biển

tạo thành những hòn đảo như Hawaii

Và đỉnh của rặng núi này

bị chia cắt, tạo nên một thung lũng

Khi bạn lặn vào bên trong thung lũng đó, nơi mọi hoạt động diễn ra

bởi, theo nghĩa đen, hàng ngàn núi lửa hoạt động

có thể phun trào bất cứ lúc nào

dọc theo 40,000 dặm của dãy núi

Và khi những cái đĩa kiến tạo bị xê dịch trượt khỏi nhau

magma, dung nham tràn ra, lấp đầy vào những chỗ trống đó

Bạn sẽ thấy những vùng đất, những mảnh đất mới

được tạo thành ngay trước mắt

Và trên đó là ba đến bốn ngàn mét nước

tạo nên một sức ép khổng lồ

đẩy nước xuống qua những chỗ hở vào sâu trong tâm trái đất

đến khi nó đụng vào tầng magma

nơi nó bị nung nóng cực độ

và bốc hơi cực nhanh cùng với khoáng chất

khi đó nó quay ngược lại phóng lên bề mặt

và được giải phóng khỏi lòng đất giống như một mạch nước phun ở Yellowstone

Thực chất, cả khu vực này

cũng chẳng khác gì vườn quốc gia Yellowstone.

Nơi miệng phun này nhiệt độ vào khoảng 700 độ F.

Trong khi nước xung quanh chỉ khoảng vài độ trên mức đóng băng

Nên nó ngay lập tức được làm nguội

và không giữ được

những vật chất hòa tan trong nó

chúng trào lên, tạo thành làn khói đen

Và những ống khõi hình thành

cao 10, 20, 30 feet.

Dọc theo những ống khói

hơi nước mờ mờ ảo ảo và chứa đầy sự sống

Bạn nhận thấy khói đen tỏa khắp mọi nơi

và trong ống khói là những con sâu ống

dài từ 8 đén 10 feet

Và trên đỉnh của những con sâu ống

là những chùm lông tơ đỏ tuyệt đẹp

Sống giữa đám quấn quít những con sâu ống

là cả một quần thể động vật

tôm, cá, tôm hùm, cua

từng con, từng đám những loài giáp xác

chơi những trò chơi nguy hiểm

ở nơi mà vừa có thể nóng bỏng da, hoặc lạnh đến đóng băng

Và cả hệ sinh thái này

chưa hề được ai biết đến

cho đến 33 năm trước

Và nó nhanh chóng bắt khoa học phải vào cuộc

Bắt các nhà khoa học phải cân nhắc lại

về nơi khởi nguồn thực sự của sự sống trên trái đất

Và trước khi những miệng phun kia được khám phá ra

tất cả sự sống của trái đất, chìa khóa của sự sống trên trái đất

được cho rằng bắt nguồn từ mặt trời và sự quang hợp

nhưng dưới sâu, nơi không có mặt trời

cũng chẳng có sự quang hợp

thì sự sống được duy trì nhờ môi trường hóa tổng hợp

tất cả là nhờ các loài động vật phù du

Bạn có thể quay phim

những miệng phun thủy nhiệt khó tin này

khó tin đến nỗi bạn có thể tưởng nó đến từ hành tinh khác

Thật kinh ngạc khi biết nó thực sự tồn tại trên trái đất

Nó trông như từ hành tinh khác, trong môi trường ngoài hành tinh

Nhưng tám năm sau, nếu bạn quay lại những miệng phun này

có thể nó đã hoàn toàn ngừng hoạt động

Không còn nước nóng

Tất cả các sinh vật đều đã chết

Và những ống khói thì còn đó

tạo nên một thành phố ma

một thị trấn ma kỳ bí, kinh dị

tuyệt nhiên không có bóng dáng sinh vật nào.

nhưng cách đó khoảng 10 dặm

Ppssshhh! Một núi lửa khác đang hoạt động

Và cả một quần thể sinh thái bên một miệng phun thủy nhiệt khác đã được hình thành

Chu kỳ hình thành và biến mất của những quần thể này

cứ lặp lại sau mỗi 30 hoặc 40 năm

khắp dãy núi

Và sự sống tạm bợ

của những quần thể sinh thái quanh hố thủy nhiệt này

y hệt như những nơi khác

mà tôi từng chứng kiến

trong vòng 35 năm rong ruổi làm phim

Thử tưởng tượng bạn đến đó quay một loạt những thước phim tuyệt đẹp

Rồi bạn quay về nhà

Và hồi tưởng lại "Okay, mình đã thấy gì nhỉ

Ah, tôi biết tôi có thể quay được gì ở nơi đó

Đó là một cái vịnh đẹp, vô số san hô mềm và loài giáp xác."

Thế nhưng khi bạn quay lại, tất cả đã biến mất rồi

Không còn san hô, thay vào đó là tảo mọc lên, nước biển đục như nồi súp

Và bạn nghĩ, "Điều gì đã xảy ra vậy?"

Và bạn nhìn xung quanh

và có một một sườn đồi phía sau bạn nơi khu dân cư

với những chiếc máy ủi đang xới đất

Và nơi đây

một sân gôn đang được xây dựng

Và nơi đó là vùng nhiệt đới

mưa điên cuồng

Nước mưa tràn xuống theo sườn đồi

mang theo đất đá từ khu vực xây dựng

vùi lấp và làm chết rặng san hô

Những đất đá, chất hóa học

đang chảy vào vịnh từ sân gôn

Những chất hóa học giết chết ấu trùng và các loài động vật nhỏ

phân bón khiến cho sinh vât phù du phát triển mạnh

Tạo nên thứ nước súp đại dương

Nhưng, đáng mừng là, tôi cũng thấy điều ngược lại

Tôi đã đến một vịnh từng là một bãi rác

Tôi nhìn nó, bĩu môi một tiếng "Yuck"

và bỏ đến làm việc ở một vùng khác của đảo

Năm năm sau, khi quay lại,

cũng vẫn cái vịnh đó, giờ trông thật đẹp đẽ, lung linh

Với các loài san hô sống, cá khắp nơi

nước thì trong. Và tôi tự hỏi "Điều gì đã xảy ra?"

Điều đã xảy ra

là cộng đông địa phương đã lên tiếng

Họ nhận ra điều đang xảy ra ở vùng đồi, và quyết định ngăn chặn nó

thi hành các điều luật và yêu cầu giấy phép

phải xây dựng có trách nhiệm

cũng như tu bổ sân gôn

để ngăn không cho đất đá rơi xuống vịnh

và ngăn chất hóa học tràn vào vịnh

và cả vùng vịnh được hồi sinh.

Đại dương có một khả năng thật đáng kinh ngạc

để hồi sinh, nếu chúng ta giữ cho nó được yên ổn.

Tôi nghĩ Margaret Mead

là người đã miêu tả điều này một cách hay nhất

Cô ấy bảo một nhóm nhỏ những người biết suy nghĩ

có thể thay đổi thế giới.

Thật sự, đó là cũng cách duy nhất để thay đổi thế giới.

Và một nhóm nhỏ những người biết suy nghĩ

đã thay đổi cả cái vịnh đó.

Tôi rất ủng hộ những tổ chức của nhân dân.

Tôi đã đến hàng loạt những buổi nói chuyện

nơi mà cuối cùng, luôn luôn

làm nảy sinh một câu hỏi

"Nhưng tôi có thể làm gì?

Tôi là một cá nhân, một con người đơn lẻ.

Và những vấn đề của thế giới thì rộng lớn, vượt quá khả năng"

Một câu hỏi đáng suy ngẫm.

Tôi muốn trả lời rằng đừng nhìn

vào những vấn đề lớn, tầm cỡ của thế giới

nhìn vào ngay mảnh sân vườn nhà bạn

Nhìn vào trái tim bạn.

Điều gì trái khoáy đang xảy ra nơi bạn sống khiến bạn phải trăn trở.

Và thay đổi nó.

Hãy thay đổi những gì xung quanh bạn

và khuyến khích mọi người làm theo

Và những sự thay đổi có thể được chấm lên bản đồ

tạo nên những chấm nhỏ trên bản đồ.

Và thực tế, cách mà chúng ta kết nối ngày nay,

Alaska có thể ngay lập tức biết điều gì đang xảy ra ở Trung Quốc

và người Kiwi làm được điều này, và ở Anh người ta cố gắng làm điều nọ

Và tất cả mọi người cứ kể cho nhau nghe

Những chấm nhỏ sẽ không còn bị cô lập

mà sẽ tạo thành một mạng lưới

Và những vùng được thay đổi cứ lớn dần lên

và có thể chồng lên nhau, và những điều tốt đẹp sẽ xảy ra.

Đó là cách mà tôi trả lời cho câu hỏi.

Nhìn vào mảnh sân nhà bạn, thực chất, hãy nhìn vào gương

Bạn có thể làm điều gì có trách nhiệm hơn

là những điều bạn đang làm?

Và hãy hành động. Và kể lại cho mọi người.

Cộng đồng sinh vật nơi miệng hố

chẳng thể làm gì nhiều

để quyết định sự tồn tại hay diệt vong

nơi chúng sống, còn chúng ta thì có thể.

Về lý thuyết, chúng ta đang suy nghĩ như những con người lý trí

Và có thể thay đổi hành động của chúng ta

để tác động và thay đổi môi trường

như những con người đã hồi sinh cái vịnh

Bây giờ, điều ước của Syliva được giải TED

là cầu xin chúng ta làm bất cứ điều gì có thể

tất cả những điều ta có thể

không phải chỉ đẻ loại bỏ những khó khăn vặt vãnh

mà là tạo ra những thay đổi to lớn

cho đại dương, từ đó bảo tồn

những "đốm sáng hy vọng" như cách cô gọi

Và tôi hoan nghênh điều đó. Hoan nghênh nhiệt liệt.

Tôi hy vọng vài "đốm sáng hy vọng"

sẽ nằm ở đáy đại dương sâu thẳm

nơi mà trong lịch sử

đã bị lãng quên nghiêm trọng, bị xâm hại

cụm từ "deep-six" (thải ra biển) trở nên quen thuộc.

Nếu cái đó quá lớn, hay quá độc hại cho mặt đất

thì thải nó xuống biển (deep-six)

Tôi hy vọng là tôi có thể giữ

một số "đốm sáng hy vọng" cho đáy biển sâu

Tôi không ước một điều ước

nhưng tôi có thể nói rằng

tôi sẽ làm tất cả những gì tôi có tể

để ủng hộ điều ước của Sylvia Earle.

Và tôi sẽ làm như vậy.

Cảm ơn các bạn rất nhiều. (vỗ tay)