Albanian subtitles

← Rikonceptim i Sigurisë | Bruce Schneier | TEDxPSU

Get Embed Code
4 Languages

Showing Revision 13 created 11/07/2016 by Helena Bedalli.

  1. Siguria është dy gjëra të ndryshme:
  2. është një ndjenjë, dhe është një realitet.
  3. E këto dallojnë nga njëra-tjetra.
  4. Mund të ndiheni i sigurt
  5. edhe kur nuk jeni i tillë.
  6. Dhe mund të jeni i sigurt
  7. edhe pse nuk ndiheni i tillë.
  8. Vërtet, kemi dy koncepte të ndryshme
  9. të projektuar drejt së njëjtës botë.
  10. Ajo çka dua të bëj në këtë trajtim
  11. është t’i ndaj ato veç e veç -
  12. për të parë se ku ndahen
  13. dhe se si konvergojnë.
  14. Gjuha është vërtet një problem këtu.
  15. Nuk ka dhe shumë fjalë të përshtatshme
  16. për konceptet që do të diskutojmë.
  17. Kështu, nëse e shihni sigurinë
  18. nën dritën e termave ekonomikë,
  19. është një heqje dorë nga diçka.
  20. Sa herë që përfitoni ndoca siguri,
  21. përherë hiqni dorë nga diçka.
  22. Si kur është fjala
    për një vendim personal -
  23. bie fjala, vendosni të instaloni në
    shtëpi një alarm kundër hajnave -
  24. si për një vendim kombëtar - kur
    vendosni të pushtoni një vend të huaj -
  25. diçka do të shkëmbeni,
  26. para, kohë, rehati, mundësi,
  27. ndoshta liri themelore.
  28. Pyetja që duhet bërë kur mendoni
    për sigurinë çfarëdoqoftë,
  29. nuk është nëse kjo na bën më të sigurt,
  30. por nëse ia vlen shkëmbimi apo jo.
  31. Keni dëgjuar këto vitet e shkuara,
  32. që bota është më e sigurt ngaqë
    Sadam Hyseni nuk është në pushtet.
  33. Kjo mund të jetë e vërtetë,
    por nuk është e ndonjë peshe kushedi.
  34. Pyetja është, a ia vlejti?
  35. Dhe mund të dilni me vendimin tuaj,
  36. e mandej të vendosni nëse
    pushtimi ia vlejti a jo.
  37. Kjo është mënyra se si
    mendoni mbi sigurinë -
  38. në terma shkëmbimi.
  39. Shpesh, këtu nuk ka "drejt" apo "gabim".
  40. Disa nga ne kanë sistem alarmi në shtëpi,
  41. dhe disa jo.
  42. Kjo do të varej nga se ku banojmë,
  43. nëse banojmë vetëm apo kemi familje,
  44. sa gjëra me vlerë kemi,
  45. deri në ç’shkallë do të donim të pranonim
  46. rrezikun e vjedhjes.
  47. Në politikë gjithashtu,
  48. ka opinione të ndryshme.
  49. Shumë herë, këto heqje dorë
  50. lidhen me më tepër se thjesht sigurinë,
  51. dhe mendoj se kjo është
    vërtet e rëndësishme.
  52. Njerëzit kanë një intuitë natyrore
  53. për këto shkëmbime.
  54. Përditë bëjmë të tilla -
  55. mbrëmë në dhomën time në hotel,
  56. kur vendosa ta kyç dy herë derën,
  57. ose ju në makinën tuaj kur erdhët këtu,
  58. kur shkojmë për drekë
  59. dhe vendosim që ushqimi nuk është
    i helmuar dhe do ta hamë.
  60. Këto shkëmbime i bëjmë gjithë kohën
  61. disa herë në ditë.
  62. Shpesh as që i vëmë re.
  63. Janë pjesë e gjallimit tonë;
    kështu bëjmë të gjithë.
  64. Të gjitha speciet veprojnë kështu.
  65. Përfytyroni një lepur në arë,
    duke ngrënë bar,
  66. dhe lepuri papritmas sheh një dhelpër.
  67. Lepuri do të marrë një vendim sigurie:
  68. “Të rri, apo të bëhem tym?”
  69. Po ta mendojmë një çast,
  70. lepujt që janë të zotë në
    marrjen e këtij vendimi
  71. priren të rrojnë dhe të riprodhohen,
  72. ndërsa lepujt që nuk ia dalin dot
  73. do të bëhen pre ose do të ngordhin urie.
  74. Kështu që mund të mendonit
  75. se ne, si specie e suksesshme në planet -
  76. ju, unë, kushdo -
  77. jemi vërtet të zot
    për këto lloj vendimesh.
  78. Ja që, me sa duket, pareshtur,
  79. jemi dëshpërimisht të paaftë këtu.
  80. Dhe mendoj që në thelb, kjo
    është një çështje me interes.
  81. Do t’i përgjigjem shkurt.
  82. Përgjigja është: reagojmë
    ndaj ndjesive të sigurisë
  83. dhe jo realitetit.
  84. Kjo funksionon shumicën e kohës.
  85. Shumicën e kohës,
  86. ndjesia dhe realiteti janë e njëjta gjë.
  87. Sigurisht që kjo është e vërtetë
  88. për pjesën dërrmuese
    të prehistorisë njerëzore.
  89. Këtë aftësi e kemi zhvilluar
  90. ngaqë ka kuptim
    nga pikëpamja evolucionare.
  91. Një mënyrë për ta parë atë
  92. është se jemi shumë të specializuar
  93. për vendime lidhur me rreziqe
  94. që ishin endemike për jetesën
    në grupe të vegjël familjarë
  95. në pllajat e Afrikës Lindore në
    vitet 100 000 para erës sonë --
  96. jo dhe aq për Nju Jorkun e 2010-s.
  97. Perceptimi i rrezikut mbart
    disa njëanshmëri.
  98. Këtu mund të eksperimentohet goxha.
  99. Dhe mund të shihni disa
    njëanshmëri që përsëriten.
  100. Po ju tregoj katër të tilla.
  101. Priremi të mbivlerësojmë rreziqet
    spektakolare dhe të rralla
  102. dhe të mos peshojmë sa duhet
    rreziqet e rëndomta --
  103. bie fjala fluturimi kundrejt
    udhëtimit me automjete.
  104. E panjohura perceptohet
  105. më e rrezikshme se sa familjarja.
  106. Një shembull do të ishte,
  107. njerëzit kanë frikë se mos
    rrëmbehen nga të panjohur,
  108. ndërkohë që të dhënat mbështesin faktin se
    rrëmbimi i fëmijëve nga persona të afërt
  109. është shumë më i shpeshtë.
  110. Së treti, rreziqet e veshur dikujt
  111. perceptohen si të ishin
    më të mëdhenj se rreziqet anonimë --
  112. pra Bin Laden është më
    i frikshëm sepse ka një emër.
  113. Dhe së katërti,
  114. njerëzit i nënvlerësojnë rreziqet
  115. në situata që i kanë nën kontroll
  116. dhe mbivlerësojnë ato të situatave
    që nuk i kanë nën kontroll.
  117. Kështu, pasi filloni të tymosni
    duhan ose të hidheni me parashutë,
  118. ua nënvlerësoni rreziqet.
  119. Nëse ju servirin një rrezik -
    terrorizmi qe shembull i goditur -
  120. do ta mbivlerësonit, ngaqë
    nuk ndiheni se e keni nën kontroll.
  121. Ka një dorë njëanshmërish
    të tilla, njëanshmëri konjitive,
  122. që prekin vendimet tona
    në lidhje me rreziqet.
  123. Luan rol heuristika e të gatshmes,
  124. që në thelb do të thotë
  125. probabilitetin e diçkaje
    e vlerësojmë nga shkalla
  126. se sa e lehtë është të sjellim
    në mendje raste të saj.
  127. Mund të përfytyroni si funksionon kjo.
  128. Nëse dëgjoni shpesh rreth sulmesh nga
    tigrat, i bie të ketë plot tigra përqark.
  129. Për sulme nga luanët nuk dëgjoni,
    i bie të mos ketë shumë luanë përqark.
  130. Kjo funksionon deri ditën
    që shpiket gazeta.
  131. Sepse ajo që bëjnë gazetat
  132. është të përsërisin pa pushim
  133. rreziqet e rralla.
  134. Unë u them njerëzve, po qe te lajmet,
    mos e çani kryet.
  135. Ngaqë me përkufizim,
  136. lajmet janë diçka që
    thuajse nuk ndodhin kurrë.
  137. (Të qeshura)
  138. Kur diçka është kaq e rëndomtë,
    nuk përbën më lajm -
  139. përplasje makinash, dhunë në familje -
  140. këto janë rreziqet për
    të cilat shqetësoheni.
  141. Jemi edhe ca specie rrëfimtarësh.
  142. Reagojmë ndaj historive më
    shumë se sa ndaj të dhënave.
  143. Edhe pazotësia në aritmetikë luan rol.
  144. E kam fjalën, thënia "Një, Dy, Tre, Plot"
    është deri diku e drejtë.
  145. Jemi shumë të zotë me numrat e vegjël.
  146. Një mollë, dy mollë, tre mollë,
  147. 10,000 mollë, 100,000 mollë --
  148. prapë më tepër se sa mund të hanit
    para se të zënë e të kalben.
  149. Pra, një gjysmë, një çerek,
    një e pesta - me këto ia dalim mbanë.
  150. Një në një milion, një në një miliard -
  151. të dyja janë thuajse baras me kurrë.
  152. Pra, kemi probleme me rreziqet
  153. që nuk janë shumë të zakonshëm.
  154. Ajo çka bëjnë këto njëanshmëri konjitive
  155. është veprimi si filtrues
    mes nesh dhe realitetit.
  156. Dhe përfundimi është
  157. që ndjesitë dhe realiteti shpërputhen,
  158. bëhen dy gjëra të ndryshme.
  159. Ju, ose keni ndjesinë - ndjeheni
    më i sigurt se sa jeni.
  160. Këtu ka një ndjenjë të rreme sigurie.
  161. Ose e kundërta,
  162. dhe këtu bëhet fjalë për
    një ndjenjë të rreme pasigurie.
  163. Unë shkruaj mjaft rreth
    "teatrit me sigurinë,"
  164. pra produkte që i bëjnë
    njerëzit të ndihen të sigurt,
  165. por që në fakt nuk bëjnë ndonjë gjë.
  166. Nuk ka ndonjë term për gjëra
    që na bëjnë të sigurt,
  167. por që s’na bëjnë të ndihemi të sigurt.
  168. Ndoshta kjo është ajo çka CIA
    është menduar të bëjë për ne.
  169. Po i kthehemi anës ekonomike.
  170. Nëse ana ekonomike, tregu,
    udhëheq sigurinë,
  171. dhe nëse njerëzit marrin vendime
  172. bazuar në ndjesitë mbi sigurinë,
  173. atëherë gjëja e zgjuar
    që do bërë nga kompanitë,
  174. për nxitje ekonomike,
  175. është t’i bëjnë njerëzit
    të ndihen të sigurt.
  176. Dhe ka dy rrugë për ta arritur këtë.
  177. Njëra, i bëni vërtet
    njerëzit më të sigurt
  178. dhe shpresoni që ta vënë re.
  179. Ose tjetra, thjesht i bëni
    të ndihen më të sigurt
  180. dhe shpresoni që nuk do ta vënë re.
  181. Atëherë ç’e tërheq vëmendjen e njerëzve?
  182. Një dorë gjërash:
  183. kuptimi mbi sigurinë,
  184. rreziqet, kërcënimet,
  185. kundërmasat, mënyra si funksionojnë këto.
  186. Por nëse i njihni gjërat,
  187. ka më tepër gjasa që ndjesitë
    tuaja të përputhen me realitetin.
  188. Na vijnë në ndihmë mjaft
    shembuj nga bota e njëmendtë.
  189. Të gjithë e njohim shkallën
    e kriminalitetit në lagjen tonë,
  190. ngaqë aty banojmë, dhe
    përftojmë për të një ndjesi
  191. që në thelb përputhet me realitetin.
  192. Teatri me sigurinë shpaloset
  193. atëherë kur është e qartë
    që nuk po funksionon si duhet.
  194. Bukur, atëherë ç’i bën
    njerëzit të mos vënë re?
  195. Të kuptuarit, njohja e pakët.
  196. Nëse nuk i kuptoni rreziqet,
    nuk kuptoni dot koston,
  197. ka gjasa që të merrni vendimin e gabuar,
  198. dhe ndjesitë tuaja të mos përputhen
    me realitetin.
  199. Këtu nuk ka mjaft shembuj.
  200. Ka një problem të brendshëm
  201. me ngjarjet me probabilitet të pakët.
  202. Nëse, për shembull,
  203. terrorizmi thuajse nuk ndodh kurrë,
  204. është vërtet e zorshme të gjykohet
  205. efektshmëria e masave kundër terrorizmit.
  206. Kjo është arsyeja pse vazhdohet
    me bërjen kurban të virgjëreshave,
  207. dhe pse mbrojtja nga kuçedrat
    funksionon përsosur.
  208. Shembuj të mjaftueshëm të dështimeve s’ka.
  209. Po ashtu, ndjesitë që, si retë,
    fshehin pas çështjet -
  210. njëanshmëritë konjitive
    për të cilat fola më lart,
  211. frikërat, besimet e miletit,
  212. në thelb një model
    jo adekuat i realitetit.
  213. Më lejoni t’i ndërlikoj gjërat.
  214. Kemi ndjesitë dhe realitetin.
  215. Dua të shtoj një element të tretë.
    Dua të shtoj një model.
  216. Ndjesitë dhe modeli - në trurin tonë,
  217. realiteti është bota atje tej.
  218. Që nuk ndryshon; është e njëmendtë.
  219. Pra, ndjesitë bazohen në intuitën tonë.
  220. Modeli bazohet te arsyetimi.
  221. Ky është në thelb ndryshimi.
  222. Në një botë primitive dhe të thjeshtë,
  223. vërtet nuk ka nevojë për një model.
  224. Ngaqë ndjesitë janë afër realitetit.
  225. Nuk keni nevojë për model.
  226. Por në një botë moderne dhe të ndërlikuar,
  227. ju duhen modele
  228. që të kuptoni një numër rreziqesh që hasim.
  229. Për bakteret nuk kemi ndjesi.
  230. Ju duhet një model për t’i kuptuar.
  231. Ky model
  232. është një paraqitje e mençur e realitetit.
  233. Është, sigurisht, i kufizuar nga shkenca,
  234. nga teknologjia.
  235. Para shpikjes së mikroskopit për t’i parë,
  236. s’mund të kishte shpjegime
    teorike të sëmundjeve.
  237. Ato kufizohen nga njëanshmëritë
    tona konjitive.
  238. Por modeli ka aftësinë
  239. të anashkalojë ndjesitë tona.
  240. Nga i gjejmë këto modele?
    I marrim nga të tjerët.
  241. I marrim nga feja, kultura,
  242. mësuesit, të moshuarit.
  243. Para ca vitesh,
  244. qeshë në Afrikën e Jugut për safari.
  245. Shoqëruesi im ish rritur
    në Parkun Kombëtar Kruger.
  246. Dhe kish disa modele shumë
    të ndërlikuara se si të mbijetosh.
  247. Që vareshin nga çfarë sulmoheshe
  248. luan apo leopard, rinoqeront
    apo elefant --
  249. kur duhej të bëheshe tym,
    dhe kur jo,
  250. kur duhej të ngjiteshe në pemë --
    kur s’duhej të ngjiteshe kurrë në pemë.
  251. Unë do të kisha vdekur brenda ditës,
  252. por ai qe lindur aty,
  253. dhe e kish kuptuar si të mbijetonte.
  254. Unë jam lindur në Nju Jork.
  255. Mund ta kisha marrë në Nju Jork,
    dhe të vdiste ai brenda ditës.
  256. (Të qeshura)
  257. Ngaqë kemi modele të ndryshme
  258. bazuar në përvojat tona të ndryshme.
  259. Modelet mund të na vijnë nga mediat,
  260. nga zyrtarët e votuar prej nesh.
  261. Sillni në mend modelet e terrorizmit,
  262. rrëmbimin e fëmijëve,
  263. sigurinë e linjave ajrore,
    sigurinë rrugore.
  264. Modelet mund të vijnë nga industria.
  265. Dy të tilla që po ndjek,
    janë kamerat e survejimit,
  266. dhe kartat ID,
  267. jo pak modele sigurie kompjuteri
    vijnë prej industrisë.
  268. Mjaft modele vijnë prej shkencave.
  269. Modelet nga shëndeti
    janë shembull i bukur.
  270. Mendoni për një çast kancerin, gripin
    e shpendëve, gripin e derrave, SARS-in
  271. Krejt ndjesitë tona të sigurisë
  272. lidhur me këto sëmundje
  273. vijnë prej modelesh
  274. që na janë dhënë, vërtet,
    nga shkenca e filtruar nga media.
  275. Pra modelet mund të ndryshojnë.
  276. Modelet nuk janë të palëvizshme.
  277. Teksa mësohemi më mirë
    me mjediset tona,
  278. modelet tona zhvendosen
    më afër ndjesive tona.
  279. Një shembull mund të ishte,
  280. sikur të ktheheshit 100 vjet pas
  281. kur zuri të përhapej
    së pari elektriciteti,
  282. kish plot frikë prej tij.
  283. Dua të them, pati njerëz që kishin
    frikë t’i binin ziles së portës,
  284. ngaqë punonte me korrent,
    dhe ky qe i rrezikshëm.
  285. Ne sot e kemi shumë kollaj
    me elektricitetin.
  286. Ndërrojmë llamba
  287. pa e menduar fare.
  288. Modeli ynë i sigurisë së elektricitetit
  289. është diçka që e gjetëm këtu, sapo lindëm.
  290. Nuk ka ndryshuar as kur rriteshim.
  291. Dhe ia kemi marrë dorën.
  292. Ose mendoni rreziqet
  293. në Internet nga brezi në brez --
  294. si e trajtojnë sigurinë
    në Internet prindërit tuaj,
  295. kundrejt trajtimit tuaj,
  296. kundrejt atij që do t’i bëjnë fëmijët tanë.
  297. Modelet tek e fundit treten në prapaskenë.
  298. "Intuitiv" është thjesht
    një tjetër fjalë për "familjar".
  299. Pra, teksa modeli juaj
    është afër realitetit,
  300. dhe bëhet njësh me ndjesitë,
  301. shpesh nuk e dini që gjendet aty.
  302. Një shembull i bukur i kësaj
  303. na erdhi vitin e kaluar
    me gripin e derrave.
  304. Kur u shfaq së pari gripi i derrave,
  305. lajmet fillestare shkaktuan
    jo pak reagime të tepruara.
  306. Pse kish një emër,
  307. që e bënte më të frikshëm
    se sa gripi i zakonshëm,
  308. edhe pse i zakonshmi
    është më vdekjeprurës.
  309. Dhe njerëzit menduan që mjekët duhej
    të ishin në gjendje të merreshin me të.
  310. Pra patëm edhe ndjesinë
    e mungesës së kontrollit.
  311. E kështu këta dy elementë
  312. e bënë më të rrezikshëm se sa qe.
  313. Dora-dorës që lajmi u vjetrua,
    kaluan muaj,
  314. dhe pasoi një shkallë tolerimi,
  315. njerëzit u mësuan me të.
  316. Nuk pati të dhëna të reja,
    por frika u zvogëlua.
  317. Në vjeshtë,
  318. njerëzia mendonte
  319. se mjekët duhej ta kishin
    zgjidhur tashmë çështjen.
  320. Dhe mbërrijmë në udhëkryq --
  321. njerëzve iu desh të zgjidhnin
  322. o frikën, o pranimin -
  323. në fakt, o frikën, o indiferencën -
  324. ata thuajse zgjodhën dyshimin.
  325. Dhe dimrin e kaluar, kur u shfaq vaksina,
  326. pati jo pak njerëz - një numër befasues -
  327. që nuk pranuan ta marrin -
  328. shembull i bukur
  329. se si ndjesitë e njerëzve mbi sigurinë
    ndryshuan, se si ndryshon modeli i tyre,
  330. në mënyrë të çrregullt
  331. pa të dhëna të reja,
  332. pa prurje të reja.
  333. Kjo lloj gjëje ndodh shpesh.
  334. Po shtoj edhe një ndërlikim tjetër.
  335. Kemi pra ndjesitë, modelin, realitetin.
  336. Unë kam një ide mjaft
    relativiste mbi sigurinë.
  337. Mendoj se varet nga vëzhguesi.
  338. Dhe në shumicën e vendimeve
    mbi sigurinë
  339. përfshihen një numër njerëzish.
  340. Të interesuarit
  341. për vendime specifike
  342. do të përpiqen të ndikojnë vendimin.
  343. Unë këtë e quaj plani i tyre i punës.
  344. Dhe plani shihet -
  345. si marketing, si politikë -
  346. që rreket t’ju bindë të zgjidhni
    një model dhe jo tjetrin,
  347. orvatje për t’ju bindur
    të shpërfillni një model
  348. dhe për t’u besuar ndjesive tuaja,
  349. duke shtyrë në anë njerëzit
    me modele që nuk ju pëlqejnë.
  350. Kjo nuk është e padëgjuar.
  351. Një shembull, shembull i shkëlqyer,
    është rreziku nga duhan-pirja.
  352. Në historinë e 50 vjetëve të shkuar,
    rreziku nga duhan-pirja
  353. shpalos mënyrën se si ndryshon modeli,
  354. dhe tregon edhe se si një
    industri lufton kundër
  355. një modeli që nuk e pëlqen.
  356. Krahasojeni këtë me debatin
    e duhanpirësve pasivë -
  357. këtu e 20 vjet të shkuar ndoshta.
  358. Sillni në mend rripat e sigurimit.
  359. Kur isha fëmijë, askush nuk
    përdorte rripa sigurimi.
  360. Sot, asnjë fëmijë s’do t’ju lejojë
    të ngisni makinën
  361. po nuk patët vënë rripin e sigurimit.
  362. Krahasojeni këtë me debatin për airbag-un,
  363. këtu e 30 vjet të shkuar ndoshta.
  364. Krejt këta janë
    shembuj ndryshimi modelesh.
  365. Mësimi që nxjerrim është se
    ndryshimi i modeleve është i vështirë.
  366. Është e vështirë të çrrënjosësh modelet.
  367. Nëse janë njësoj me ndjesitë tuaja,
  368. ju as që e kuptoni se keni një model.
  369. Dhe këtu ndërhyn një tjetër
    njëanshmëri konjitive
  370. Do ta quaj njëanshmëri konfirmimi,
  371. nën efektin e së cilës ne
    priremi të pranojmë të dhëna
  372. që ripohojnë besimet tona
  373. dhe të hedhim tej të dhënat
    që kundërshtojnë besimet tona.
  374. Pra, edhe pse me dëshmi
    kundër modelit tonë,
  375. ka shumë mundësi që ne t’i shpërfillim,
    edhe pse janë joshëse.
  376. Duhet të bëhet shumë joshëse,
    pa t’i kushtojmë vëmendje.
  377. Modelet e reja, që prekin periudha
    të gjata kohore, janë të zorshme
  378. Ngrohja globale është
    shembull i goditur.
  379. Jemi shumë dobët
  380. me modelet që shtrihen mbi 80 vjet
  381. Mund t’ia dalim deri te korrja e ardhshme.
  382. Shpesh shtyhemi deri sa
    fëmija të jenë rritur.
  383. Por me 80 vjet nuk ia dalim dot hiç.
  384. Ndaj është një model shumë
    i vështirë për t’u pranuar.
  385. Mund t’i kemi njëkohësisht
    që të dy modelet në kokë,
  386. ose atë lloj problemi
  387. ku i mbajmë tok të dy besimet,
  388. ose disonancën konjitive.
  389. Në fund fare,
  390. modeli i ri do të zëvendësojë
    modelin e vjetër.
  391. Ndjesitë e forta mund
    të krijojnë një model.
  392. 11 Shtatori krijoi një model sigurie
  393. në kokën e shumë njerëzve.
  394. Po ashtu, këtë mund ta bëjë
    përvoja personale në krime,
  395. frika personale për shëndetin,
  396. frika për shëndetin, e ardhur nga lajmet.
  397. Do të shihni ato që psikiatrët
  398. i quajnë ngjarje rrufe.
  399. Prej tyre mund të krijohet
    në çast një model,
  400. ngaqë janë shumë emotive.
  401. Pra, në botën teknologjike,
  402. nuk kemi përvojë
  403. që të gjykojmë modelet.
  404. Dhe bazohemi te të tjerët.
    Bazohemi te ndërmjetës.
  405. Dua të them, kjo funksionon për
    aq kohë sa të ndreqen të tjerët.
  406. Bazohemi te agjencitë qeveritare
  407. që na tregojnë se cilat
    barna janë pa rrezik.
  408. Dje mbërrita këtu me avion.
  409. Nuk i bëra gjë kontroll avionit.
  410. U bazova në një grup tjetër
  411. që përcaktoi nëse avioni im
    mund të fluturonte pa rrezik.
  412. Ja ku jemi, dhe asnjë nga ne s’i trembet
    shembjes së tavanit mbi kokat tona,
  413. jo ngaqë e kontrolluam gjë,
  414. po ngaqë jemi goxha të sigurt
  415. që kushtet e ndërtimit këtu janë të mira.
  416. Është një model që thjesht e pranojmë
  417. jo pak në mirëbesim.
  418. Dhe nuk prish punë.
  419. Tani, ajo që duam
  420. është që njerëzit të familjarizohen
    mjaftueshëm
  421. me modele më të mira -
  422. t’i kenë të pasqyruar
    në ndjesitë e tyre -
  423. që t’i lejojnë vetes të marrin
    vendime sigurie.
  424. Kur këto shpërputhen,
  425. keni dy mundësi.
  426. Njëra, mund të rregulloni
    ndjesitë e njerëzve,
  427. duke joshur drejtpërdrejt ndjesitë.
  428. Ky është manipulim,
    por mund të funksionojë.
  429. Rruga e dyta, më e ndershmja,
  430. është të ndreqet vetë modeli.
  431. Ndryshimet ndodhin ngadalë.
  432. Debati mbi duhan-pirjen hëngri 40 vjet,
  433. dhe ky qe një nga ata të lehtët.
  434. Në disa raste kjo është e vështirë.
  435. Por ama mendoj se
  436. informacioni duket si
    shpresa jonë më e mirë.
  437. Ja ku ju gënjeva.
  438. Ju kujtohet që thashë ndjesitë,
    modeli, realiteti.
  439. Thashë që realiteti nuk ndryshon.
    Në fakt ndryshon.
  440. Jetojmë në një botë teknologjike;
  441. realiteti ndryshon gjithë kohës.
  442. Pra mund të kishim - për herë
    të parë për specien tonë -
  443. ndjesitë që ndjekin modelin, ky në ndjekje
    të realitetit, realiteti në ndryshim -
  444. mundet të mos e arrijnë
    kurrë njëri-tjetrin.
  445. Këtë nuk e dimë.
  446. Por në vështrim afatgjatë,
  447. si ndjesitë, ashtu edhe
    realiteti janë të rëndësishëm.
  448. Dhe dua ta mbyll me dy histori
    të shkurtra për ilustrim.
  449. 1982 - Nuk e di nëse u kujtohet njerëzve -
  450. pati një epidemi të shkurtër
  451. helmimi me Tylenol në Shtetet e Bashkuara.
  452. Qe një ngjarje e tmerrshme.
    Dikush mori një shishe Tylenol,
  453. hodhi helm në të, e mbylli,
    e vuri prapë në raft.
  454. Dikush e bleu dhe vdiq.
  455. Kjo i tmerroi njerëzit.
  456. Pati disa imitime kopjace të kësaj.
  457. Nuk pati ndonjë rrezik real,
    por njerëzit qenë të trembur.
  458. Dhe kështu u shpik
  459. industria e taposjes hermetike të barnave.
  460. Ato kapaçkat hermetike
    prej këtij rasti lindën.
  461. Është krejtësisht teatër me sigurinë.
  462. Si detyrë shtëpie, mendoni 10 mënyra
    se si ta nxirrni jashtë loje.
  463. Një po jua jap unë, shiringa.
  464. Por bëri që njerëzia të ndihej më mirë.
  465. I bëri ndjesitë e tyre të sigurisë
  466. të përputhen më tepër me realitetin.
  467. Historia tjetër, ca vite më parë,
    një shoqja ime lindi fëmijë.
  468. I shkova për vizitë në spital.
  469. Atje pashë se, sot, kur lind një fëmijë,
  470. i vënë një byzylyk RFID foshnjës,
  471. dhe një korrespondues lehonës,
  472. që, nëse dikush tjetër veç mëmës
    e qit foshnjën nga shtëpia e lindjes,
  473. zë e bie një alarm.
  474. I thashë, "Punë e paqme.
  475. Po vras mendjen se sa i përhapur
  476. është rrëmbimi i foshnjave në spitale."
  477. Kthehem në shtëpi, dhe zë e kërkoj.
  478. Në thelb nuk ndodh kurrë.
  479. Por po ta mendoni,
  480. po të jeni i spitalit,
  481. dhe keni nevojë t’ia merrni
    për pak foshnjën nënës,
  482. jashtë dhomës, për të bërë ca teste,
  483. më mirë të luani një teatër
    të bukur sigurie,
  484. përndryshe jua shkurton duart.
  485. (Të qeshura)
  486. Pra ka rëndësi për ne,
  487. për ne që merremi me
    konceptimin e sigurisë,
  488. që kontrollojmë rregulla sigurie,
  489. ose vëzhgojmë rregullat publike
  490. nga kënde që prekin sigurinë.
  491. S’është thjesht realiteti,
    janë ndjesitë dhe realiteti.
  492. Ajo që ka rëndësi është
  493. që këto të jenë thuajse të njëjta.
  494. Është e rëndësishme që, nëse ndjesitë
    tona përputhen me realitetin,
  495. të marrim vendime sigurie më të mira.
  496. Ju falemnderit.
  497. (Duartrokitje)