YouTube

Hast du ein YouTube-Benutzerkonto?

Neu: ermögliche zuschauererzeugte Übersetzungen und Untertitel auf deinem YouTube-Kanal!

Turkish Untertitel

← Genetik harika çağı

Einbettcode generieren
24 Sprachen

Zeige Revision 23 erzeugt am 11/12/2019 von Cihan Ekmekçi.

  1. Roy Amara ile başlayalım.
  2. Roy yeni teknolojilerin etkilerinin
  3. başlangıçta abartılmaya müsait olduğunu
  4. ama zaman içinde
    onlara alışmamız nedeniyle
  5. küçümsenmeye başladığını iddia ediyor.
  6. Mucize ve merak dolu günler.
  7. Paul Simon'ın müthiş şarkısını hatırlayın.

  8. İki dizesi vardı.
  9. Olağanüstü olduğunu düşündüren şey neydi?
  10. Nesneleri yavaşlatmak
  11. ve uzak mesafeleri aramak.
  12. Çünkü tabii ki aramalarınızı bölüp size,
  13. "Uzun mesafe görüşmesi.
  14. Kapatmak ister misiniz?"
  15. diyen operatörlere alışkınsınız.
  16. Artık dünya çapında bir şey aramıyoruz.
  17. Aslında okuma ve programlama dünyasında da
  18. benzer şeyler gerçekleşiyor olabilir.
  19. Ama bu konuyu açmadan önce
  20. teleskoplar üzerine konuşalım.
  21. Teleskoplar fazlasıyla abartılmıştı.

  22. Bu Galileo'nun ilk modellerinden biri.
  23. İnsanlar bunun tüm dinleri
    yok edeceğini düşünmüşlerdi.
  24. (Gülüşmeler)

  25. Anladığınız üzere teleskoplara
    o kadar da önem vermiyoruz.

  26. Şüphesiz on sene önce çıkmış teleskoplarla
  27. bu Volkswagen'i aya yollayabilir
  28. ve Volkswagen'in üstündeki ışıkların
    ayı aydınlatmasını görebilirdiniz.
  29. İşte bu size uzak güneşlerin etrafında
    dolanan minik toz parçalarını görmeyi
  30. mümkün kılacak türde
    bir çözünürlük kuvveti.
  31. Varsayalım ki bu bir milyar ışık yılı
    uzaklığındaki bir güneş
  32. ve onun önünde küçük bir toz parçası var.
  33. Güneş sisteminin dışında
    bir gezegen öyle keşfedilir.
  34. Havalı olan kısmıysa
    şimdiki teleskoplar
  35. Ay'ın üstünde yanan bir mumu dahi
    görmenizi sağlayabilir.
  36. Bir plakayla teleskobu bölmüş olsaydınız
  37. aynı mesafede birbirinden bağımsız
    iki mum görebilirdiniz.
  38. O minik toz zerreciğini fotoğraflamak,

  39. Güneş'in etrafında dolanırken
  40. mavi-yeşil bir iz bırakıp
    bırakmadığını görmek için
  41. ihtiyacınız olan çözünürlük işte bu kadar.
  42. Eğer mavi-yeşil bir iz bırakıyorsa
  43. bu evrende yaşam olduğu anlamına gelir.
  44. Uzak bir gezegende mavi-yeşil bir
    iz gördüğünüz ilk anda
  45. orada fotosentez olduğunu,
  46. su olduğunu anlarsınız.
  47. Fotosentezin olduğu başka bir gezegeni
    görme ihtimaliniz sıfıra yakındır.
  48. Takvimleri değiştirecek bir etkinlik.
  49. Evrende yalnız oluşumuzun
    öncesi ve sonrası var:
  50. kıtaların keşfini falan unutun.
  51. Siz bunun hakkında düşündükçe
  52. evreni hayal edebilmeye başlıyoruz.
  53. Bu mucize ve harikayla dolu bir an.
  54. Bunu bahşedilmiş olarak algılıyoruz.
  55. Hayatta da benzer bir şeyler oluyor.

  56. Hayatı küçük ıvır zıvırlar olarak duyarız.
  57. CRISPR ve CRISPR teknolojisi hakkında
  58. bir şeyler duymuşuzdur.
  59. Ancak en temelinde hayat kodlara dönüşür.
  60. Kodlarla yaşam önemli bir kavramdır
  61. çünkü bir cümleyi İngilizce, Fransızca
  62. veya Çincede yazdığınız
    gibi yazabileceğiniz,
  63. kopyalayabileceğiniz,
  64. düzenleyebileceğiniz,
  65. yazdırabileceğiniz anlamına gelir.
  66. Bunları yaşam üzerinde de
    yapmaya başlamak üzereyiz.
  67. Bu dili nasıl okuyabileceğimizi
    öğrenmeye başlamak üzereyiz.
  68. Bu portakalın kullandığı bir dil.
  69. Peki portakal bu kodu nasıl çalıştırdı?

  70. Bilgisayarların yaptığı gibi
  71. bir ve sıfırlar kullanarak değil.
  72. Portakallar bir ağaçta asılı dururlar
  73. ve bir gün pat diye düşerler!
  74. Bu çalıştır demektir.
  75. AATCAAG: bana minik bir kök yap.
  76. TCGACC: bana minik bir gövde yap.
  77. GAC: bana birkaç yaprak yap.
    AGC: bana birkaç çiçek yap.
  78. Son olarak GCAA: bana daha çok
    portakal yap.
  79. Eğer bir kelime işlemcisinde
    İngilizce bir cümleyi düzenlersem

  80. bir kelimeden diğer kelimeye geçebilirim.
  81. Eğer bu portakalda bir şeyi düzenlersem
  82. ve CRISPR veya başka bir teknolojiyi
    kullanarak GCAAC'nin içine koyarsam
  83. bu portakal bir limona
  84. ya da greyfurta
  85. veya bir mandalinaya dönüşür.
  86. Binlerce harften birini değiştirirsem
  87. bugün yanınızdaki insana dönüşebilirsiniz.
  88. Oturduğunuz yere dikkat edin.
  89. (Gülüşmeler)

  90. Sorun şu ki bu çalışması
    oldukça pahalı bir teknolojiydi.

  91. Uzun mesafe telefon görüşmesi gibi.
  92. Ancak fiyatı Moore yasasından
    %50 daha hızlı düşüyor.
  93. İlk 200$ tam genomu dün Veritas duyurdu.
  94. Bu sistemlere bakıyoruz,
  95. önemsiz , önemsiz,
    önemsiz ve sonra önemli.
  96. Size bunun haritasını göstereyim.

  97. Bu büyük bir keşif.
  98. Burada 23 kromozom var.
  99. Güzel.
  100. Şimdi bir teleskop uyarlaması
    kullanalım fakat teleskop yerine
  101. kromozomların yetersizliklerine,
  102. yani Y kromozomuna
  103. odaklanmak için mikroskop kullanalım.
  104. Y kromozomu, X kromozomunun
    üçte biri büyüklüğündedir.
  105. Çekiniktir ve mutasyonludur.
  106. Fakat sadece bir erkek.
  107. Bunlara baktıkça
  108. mesela bu ülkeler düzeyinde,
  109. 400 baz çift çözünürlük
    düzeyinde görüntüdür.
  110. Önce 550 kez yakınlaştıralım.
    Daha sonra 850 kez yakınlaştıralım.
  111. Yakınlaştırdıkça daha çok
    geni tanımlamaya başlarsınız.
  112. Sonra eyaletler
    seviyesine yaklaştırırsanız,
  113. kimin lösemisi olduğunu,
    lösemiye nasıl yakalandıklarını,
  114. ne çeşit lösemileri olduğunu,
  115. neyin nereden nereye
    kaydığını söyleyebilirsiniz.
  116. Sonra Google sokak görünümü
    seviyesinde yakınlaştırırsınız.
  117. Eğer kolon kanseriniz varsa
    ortaya bu görüntü çıkar.
  118. Bu görüntü bir hastanın
    harf harf çözünürlükteki görüntüsüdür.
  119. Yaptığımız, bilgileri bir araya getirerek

  120. büyük boyutta bir bilgi havuzu oluşturmak.
  121. Bu evrendeki en geniş veri havuzudur.
  122. Bu veri havuzu
    onları depolayabileceğimiz bilgisayarlar
  123. inşa edebilmemizden daha hızlı büyür.
  124. Bunlarla akıl almaz haritalar
    oluşturabilirsiniz.
  125. Vebanın ne olduğunu
    ve neden bir türün hıyarcıklı olduğunu
  126. anlamak istersiniz,
  127. diğeri farklı bir tür veba
  128. ve diğeri de farklı bir tür veba?
  129. İşte bu bir veba haritası.
  130. Bazıları insanlar için ölümcül,
  131. bazıları değil.
  132. Dikkat edin, haritanın aşağısına indikçe
  133. vebanın tüberkülozdan farkı nedir?
  134. Tüberküloz ve farklı vebalar
    arasındaki fark budur.
  135. Bu haritayla
    dedektifçilik oynayabilirsiniz.
  136. Mesela Haiti'yi etkilemiş
  137. bir kolerayı ele alabilir;
  138. hangi ülkeden geldiğine,
  139. hangi bölgeden geldiğine,
    hangi askerin onu muhtemelen
  140. bir Afrika ülkesinden
    Haiti'ye taşıdığına bakabilirsiniz.
  141. Uzaklaştırın.

  142. Sadece yakınlaşmıyor.
  143. Bu insanlık tarihinin en harika haritası.
  144. Bilim insanları bildikleri tüm türlere ait
  145. tüm bilgileri aldılar,
  146. yakınlaştırıp uzaklaştıracağınız
    tek bir sayfada,
  147. tek bir yaşam ağacında topladılar.
  148. Bu ortaya çıkan ilk şey onun
    nasıl çeşitlendiği, nasıl dallandığı,
  149. genomun ne kadar geniş olduğu
  150. ve hepsi tek bir sayfada.
  151. Dünya'daki hayatın evreni
  152. ve düzenli olarak
    güncellenip tamamlanıyor.
  153. Bu haritaya baktığınızda
    en önemli değişikliğin

  154. eski biyolojinin tepkisel olması
    olduğunu görebilirsiniz.
  155. Eskiden mikroskopları, büyüteçleri
    mercekleri olan birçok biyoloğumuz vardı
  156. ve bu biyologlar
    hayvanları inceliyorlardı.
  157. Yeni biyoloji önetkindir.
  158. Olayları sadece gözlemlemezsiniz,
    olayları siz yaparsınız.
  159. Bu çok büyük bir gelişme
  160. çünkü bunun gibi şeyler
    yapmamıza izin verir.
  161. Biliyorum ki resim için
    çok heyecanlısınız.
  162. (Gülüşmeler)

  163. Bu resmi yapmak sadece dört yılımızı

  164. ve 40 milyon dolarımızı aldı.
  165. (Gülüşmeler)

  166. Bir hücredeki tüm genetik kodu çıkardık --

  167. sadece tek bir geni değil,
  168. tüm genetik kodu çıkardık--
  169. tamamıyla yeni bir genetik kod yaptık,
  170. bu kodu hücreye yerleştirdik,
  171. hücrenin bu kodu çalıştırmasını sağladık
  172. ve yeni bir tür meydana getirdik.
  173. Bu dünya üzerindeki ilk insan yapımı tür.
  174. Peki onunla ne yapıyoruz?

  175. Bu dünyayı değiştirecek türden bir şey.
  176. Size üç kısa vadeli trendi tanıtayım
  177. ve dünyayı değiştireceklerini göstereyim.
  178. Yeni bir endüstriyel devrimi göreceğiz.

  179. Tam anlamıyla endüstriyel devrim.
  180. İsviçre, Almanya ve Britanya'nın
  181. makinelerle dünyayı değiştirmesi
  182. ve güç oluşturması gibi,
  183. CERN yeni aletler kullanarak
    dünyayı ve evreni değiştirecek.
  184. Aynı şekilde programlanabilir
    yaşam formları da
  185. dünyayı değiştirecek.
  186. Bilgisayar çipinizi
    programlayabildiğiniz gibi
  187. bir hücreyi programlayabilirseniz
  188. her şeyi yapabilirsiniz.
  189. Bilgisayar çipiniz fotoğraflar üretebilir;

  190. müzikler, filmler, aşk mektupları,
  191. tablolar üretebilir.
  192. Bunlar sadece ortalıkta dolanan
    birler ve sıfırlardan ibarettir.
  193. Eğer ATCG'ler oradan oraya uçuşabilirse
  194. bu yazılım kendi donanımını
    oluşturmaya başlar
  195. ve çok kolay ölçeklenebilir.
  196. Ne olursa olsun,
  197. eğer bir cep telefonunu
    yatağınızın kenarında bırakırsanız
  198. ertesi sabah milyarlarca
    cep telefonuyla uyanmazsınız.
  199. Fakat aynısını yaşayan
    organizmalara yaparsanız
  200. bir süre sonra daha çok
    yaşayan organizmanız olur.
  201. 2025 itibariyle yapabileceğiniz
    şeylerden biri de
  202. ticari değeri olan
    karbon salınımı dengeli yakıtlar
  203. üretmeye başlamaktır.
  204. Ekson ile yaptığımız şey budur.
  205. Tarım alanlarının yerini de alabilirsiniz.
  206. Yağ veya protein üretmek için
    100 hektarlık bir alan yerine
  207. bu tankların içinde hektar başına
  208. 10 ile 100 kat arasında daha
    fazla verimlilikle üretim yapılabilir.
  209. Bilgi depolayabilir ya da
  210. bu üç tankın içinde tüm
    dünyanın aşılarını üretebilirsiniz.
  211. CERN'deki verilerin neredeyse tamamını
    bu üç tankın içinde depolayabilirsiniz.
  212. DNA çok güçlü bir depolama aygıtıdır.
  213. İkinci devrim:

  214. teorik biyolojinin
    yükselişine tanık olacağız.
  215. Tıp fakülteleri dünya üzerindeki
    en tutucu yerlerden biridir.
  216. Bugün anatomiyi öğretme biçimleri ile
  217. 100 sene önceki anatomiyi
    öğretme biçimleri aynıdır.
  218. "Hoş geldin öğrenci. İşte kadavran."
  219. Tıp fakültelerinin eksik oldukları nokta
  220. yeni departmanlar
    oluşturmaktaki başarısızlıklarıdır.
  221. Bu yüzden bu durum oldukça sıra dışıdır.
  222. Isaac Kohane Harvard Tıp Fakültesi'nde
  223. informatik, veri ve bilgiye dayalı
    bir departman oluşturmaya çalışıyor.
  224. Sonuçta biyoloji
  225. aynı gözlemsel ve deneysel
    fizikte kullanıldığı gibi,
  226. fiziğin adımlarını takip edebileceği
  227. kadar çok veri toplamaya başladı
  228. ve teorik biyolojinin
  229. temellerini attı.
  230. Elinizde çok sayıda
    tıbbi kayıt olduğu için
  231. bir süre sonra bunları
    görmeye başlarsınız,
  232. çünkü elinizde insanlar
    hakkında çok fazla veri vardır:
  233. genomlarına, viromlarına,
  234. mikrobiyomlarına sahipsinizdir.
  235. Bu bilgiler biriktikçe
  236. tahminler yapmaya başlayabilirsiniz.
  237. Üçüncü devrimse tüm bu gelişmelerin
    bir alıcısının olması olacaktır.

  238. Siz bile genlerinizi sıralanmış
    bir şekilde satın alabilirsiniz.
  239. Bu durum 23andMe
    gibi şirketleri ortaya çıkarır.
  240. Bu gibi şirketler size
  241. sadece yakınlarınız hakkında değil,
  242. siz ve bedeniniz
    hakkında bilgiler verebilir.
  243. Bu bilgileri kıyaslayabilir,
  244. bu gibi bilgileri zamana
    göre de kıyaslayabilir.
  245. Bu bilgiler oldukça geniş
    veri tabanları oluşturabilir.
  246. Aynı zamanda birçok farklı iş kolunu da

  247. beklenmedik bir şekilde etkileyebilir.
  248. Normalde bir ürünün
    reklamını yaptığınızda,
  249. müşterinin reklamınızı işemek için
    tuvalete götürmesini pek de istemezsiniz,
  250. eğer IKEA değilseniz.
  251. Çünkü reklamı dergiden
    yırtıp üzerine işerseniz,
  252. eğer hamileyseniz rengi maviye döner.
  253. (Gülüşmeler)

  254. Ve size beşik için bir
    indirim kuponu verirler.

  255. (Gülüşmeler)

  256. Değil mi? Müşteri güçlenmesi dediğimde

  257. ve bunun tüm biyoteknolojiye
    yayıldığını söylediğimde
  258. aslında bunda çok ciddiyim.
  259. Şu an Synthetic Genomics'te

  260. bir hücre tasarlamanıza yarayan,
  261. o hücreyi basmanızı sağlayan,
  262. hücrede programı çalıştırmanıza
    olanak veren yazıcılar üretiyoruz.
  263. Artık bir uçak henüz yere inmeden
  264. gereken aşıları
  265. yazıcılarımızdan bastırabiliriz.
  266. Bu sene makinelerin
    78 tanesini naklediyoruz.
  267. Bu teorik biyoloji değil.
    Bu baskı biyolojisi.
  268. Size uzun vadede sizi de etkileyecek

  269. iki uzun vadeli trendden
    bahsetmeme izin verin.
  270. İlk olarak türleri yeniden
    tasarlamaya başlıyoruz.
  271. Bunu önceden de
    duymuştunuz, değil mi?
  272. Ağaçları, çiçekleri, yoğurdu, peyniri,
  273. istediğiniz her şeyi
  274. yeniden tasarlıyoruz.
  275. Bu akıllara şu ilginç soruyu getiriyor:
  276. Ne zaman ve nasıl insanları da
    yeniden tasarlamaya başlarız?
  277. Çoğunuz şöyle düşünüyor:
  278. "Ah hayır, asla insanları yeniden
    tasarlamak istemeyiz."
  279. Eğer çocuğunuzun Huntington geni yoksa
  280. ve ölüme mahkum değilse
    hepiniz böyle düşünüyorsunuz.
  281. Ya da kistik fibroz geni taşıyorsanız
  282. sadece kendinizi değil,
  283. çocuklarınızı ve onların çocuklarını da
    tasarlamak istersiniz.
  284. Bunlar karışık tartışmalar ve
    ileride gerçekten yaşanacaklar.
  285. Size güncel bir örnek vereyim.

  286. Bugünlerde Milli Akademi'de
    dönen tartışmalardan biri
  287. sivrisineklere ekleyeceğimiz
    bir gen parçası ile
  288. sıtma virüsü taşıyan tüm sivrisinekleri
    öldürebileceğimiz yönünde.
  289. Bazılarınız "Bu ekosistemi
    çok uç bir noktada etkilemek,
  290. bunu yapmamalıyız." diyebilir.
  291. Bazılarınız "Bu hastalık her yıl
    milyonlarca kişiyi öldüren bir hastalık.
  292. Sen kim oluyorsun da ülkemdeki çocukları
    kurtaramayacağımı söylüyorsun." diyebilir.
  293. Bu tartışma neden bu kadar karışık?
  294. Çünkü buna Brezilya'da ya da
    Güney Florida'da izin verdiğiniz anda
  295. tüm dünyaya yayılmaya
    başladığını görürsünüz.
  296. Bir gen değişikliği yaptığınızda
  297. tüm dünya adına bir karar verirsiniz.
  298. Bu harika adam bir Nobel Ödülü kazandı.

  299. Ödülünü aldıktan sonra gezegenimizde
    hayatın nasıl başladığını
  300. ve diğerlerinde de başlamasının ne kadar
    olası olduğunu merak etmeye başladı.
  301. Master öğrencilerine
    çeşitli görevler veriyordu.
  302. "Bana yaşamı yaratın ama modern
    kimyasallar ve aletler kullanmayın.
  303. Bana üç milyar yıl önce de
    dünyada olan şeyler yaratın.
  304. Lazerler kullanmayın. Bunu kullanmayın.
    Şunu kullanmayın."
  305. Bana üç hafta önce oluşturduğu
    şeyden küçük bir şişe verdi.
  306. Ne meydana getirmişti?
  307. Lipitlerden meydana gelmiş sabun
    köpüğü gibi görünen bir oluşum.
  308. Bir mesajcı RNA oluşturmuştu.
  309. Bu mesajcı RNA'nın
    hücre içine girmesini sağladı
  310. ve hücre bölünmeye başladı.
  311. İsterseniz on yıl deyin,
    isterseniz yirmi yıl.
  312. Sıfırdan yaşayan bir organizma yaratmakta
    henüz ilerleme kaydetmiş olmayabiliriz.
  313. İkinci uzun vadeli trend:

  314. Dijital çağda yaşıyoruz.
  315. Genom çağında, biyoloji, CRISPR,
  316. sentetik biyoloji çağında
    yaşamaya başlıyoruz.
  317. Bunların hepsi beyin çağında birleşecek.
  318. Vücudumuzun çoğu parçasını yeniden
    yapabileceğimiz bir döneme doğru gidiyoruz
  319. Bir kemiğiniz kırıldığında
  320. ya da deriniz yandığında
    tekrardan gelişebilecek.
  321. Nefes borularımızı, mesanelerimizi
  322. nasıl yeniden
    yapabileceğimizi öğreniyoruz.
  323. Bunların ikisi de insanlara nakledildi.
  324. Tony Atala 32 farklı organ
    üzerinde çalışıyor.
  325. Öz bu olacak,
  326. çünkü bu sizsiniz
    ve kalan her şey sadece bir ambalaj.
  327. Biz bu durumu düzeltmediğimiz sürece
  328. hiç kimse 120-140
    yıldan fazla yaşayamaz.
  329. Bu da en ilginç meydan okuma.
  330. Bu bir sonraki sınırımız.
  331. "Evrende yaşam ne kadar yaygındır?"
  332. "Nereden geldik?"
  333. ve bunun gibi birçok soru.
  334. Bunu Einstein'den,

  335. doğruluğundan şüpheli olduğum
    bir alıntıyla bitirmeme izin verin.
  336. "Her şey senin seçimine bağlı.
  337. Korkunç ve kötü olana odaklanabilirsin

  338. ve emin ol ki dışarıda
    korkacak çok şey var.
  339. İster beyninin %10'unu kullanıyor ol
    ister %20 ya da %30'unu.
  340. Ancak unutmayın ki
  341. gerçekten de mucizenin ve harikanın
    çağında yaşıyoruz.
  342. Bugünde yaşıyor olduğumuz için şanslıyız.
    Bu şeyleri gördüğümüz için şanslıyız.
  343. Bu odadaki eşyaları inşa eden kişilerle
  344. insan gibi etkileşimde
    bulunabildiğimiz için şanslıyız.
  345. O yüzden tüm yaptıklarınız için
    hepinize teşekkür ederim.

  346. (Alkış)