Công nghệ mang lại cho chúng ta rất nhiều:
đặt chân lên mặt trăng, mạng Internet,
khả năng lập trình bộ gen của con người.
Nhưng nó cũng động chạm đến nỗi sợ hãi lớn nhất của loài người.
Vào khoảng 30 năm trước,
nhà phê bình văn hóa Neil Postman
đã viết một cuốn sách
tựa đề "Amusing Ourselves to Death,"
viết vô cùng thông minh về vấn đề này.
Ông đã so sánh
giữa hai nhà tư tưởng
chủ nghĩa phản không tưởng
George Orwell và Aldous Huxley.
Orwell sợ xã hội của chúng ta
sẽ trở thành một "nền văn hóa tù đày".
Huxley lại sợ "tầm thường hóa" văn hóa.
Orwell lo rằng
ta sẽ bị che mắt khỏi sự thật
và Huxley giữ mối lo
con người sẽ bị dìm trong biển chông chênh.
Tóm lại, bạn cần lựa chọn
để anh mình trông nom
và trông nom ông anh của mình.
Nhưng cũng không bắt buộc.
Ta không phải kẻ thụ động thu nạp thông tin và công nghệ.
Chúng ta quyết định vai trò của chúng
và cách mà ta tiếp nhận từ chúng,
nhưng để làm được điều đó,
ta cần để tâm đến cung cách suy nghĩ
và diễn giải của mình.
Ta phải hỏi, những câu hỏi khó
để vượt qua những lề thói có sẵn,
để thấu hiểu.
Con người bị phủ đầu bởi bao câu chuyện
về lượng thông tin khổng lồ có trên thế giới
nhưng nếu xét theo khối thông tin
và thách thức trong việc giải mã thông tin,
kích cỡ không phải là tất cả.
Nó còn tùy thuộc vào tốc độ tin tức,
về độ phong phú đa dạng của chúng,
và đây chỉ là một vài ví dụ:
hình ảnh,
bài viết,
truyền hình,
truyền thanh.
Điểm chung liên kết các loại hình thông tin này
đó là chúng do con người tạo ra
và chúng cần một bối cảnh.
Một nhóm nhà khoa học về thông tin
mang tên "Nhóm nghiên cứu Truyền thông Sức khỏe"
ở trường đại học Illinois-Chicago.
Họ làm việc với Trung tâm Kiểm soát Dịch bệnh
để hiểu sâu sát hơn
về cách con người nói về chuyện cai thuốc,
về thuốc lá điện tử
cũng như những phương pháp
giúp họ từ bỏ thuốc lá.
Điều thú vị là, nếu bạn muốn hiểu được
khi người ta nói đến chuyện hút thuốc.
Đầu tiên, bạn cần hiểu
ý của họ khi nhắc đến từ "hút".
Trên twitter, chia thành 4 loại chính:
loại 1, hút thuốc lá;
loại 2, hút cần;
loại 3, sườn hun khói;
và loại 4, những cô gái vô cùng nóng bỏng.
Vậy nên bạn cần phải suy nghĩ,
mọi người nói thế nào về thuốc lá điện tử?
Có rất nhiều cách nói
và bạn có thể dựa vào slide để thấy,
đây là một câu hỏi phức tạp.
Ta cần luôn nhớ rằng
ngôn ngữ do con người sáng tạo ra
và con người là sinh vật lộn xộn và phức tạp.
Ta sử dụng bao phép ẩn dụ, tiếng lóng, biệt ngữ
24/7 trong mọi loại ngôn ngữ
và ngay khi ta vừa kịp biết đến chúng ta đã thay đổi chúng.
Cũng như quảng cáo của bên Trung tâm Kiểm soát dịch bệnh,
quảng cáo này dùng hình ảnh một người phụ nữ
có lỗ hổng nơi cổ họng
sinh động đến nhức nhối.
Chúng thực sự có tạo ra được ảnh hưởng
giúp mọi người bỏ thuốc không?
Tuy dữ liệu của "Nhóm nghiên cứu Truyền thông Sức khỏe"
còn hạn chế nhưng họ có thể kết luận rằng
những quảng cáo này... có lẽ các bạn cũng đã xem rồi
là cú đấm điếng người
ép chúng ta phải suy ngẫm
và có lẽ sẽ có chút ảnh hưởng đến tương lai mọi người.
Điều khiến tôi ngưỡng mộ và coi trọng dự án này
bên ngoài và bao gồm sự thật là
nó dựa vào nhu cầu của con người,
Dự án là một tấm gương dũng cảm
trên bề mặt biển chông chênh.
Nó cũng không phải là khối thông tin đồ sộ
thách thức ta diễn giải. Hãy đối mặt với sự thật,
loài người có một lịch sử lâu đời
trong việc đóng đinh
mọi loại thông tin dù nhỏ thế nào.
Bạn có thể nhớ lại một chuyện xảy ra nhiều năm trước,
Cựu Tổng thống Ronald Reagan
đã bị chỉ trích nặng nề vì
dám nói rằng sự thật là những điều ngu ngốc.
Công bằng mà nói, đây chỉ là một sự sơ ý.
Ông chỉ có ý trích lại lời của John Adams
về vụ án lính Anh tại Boston Massacre:
sự thật là điều ngoan cố.
Nhưng tôi lại cho rằng
trong lời ông nói có ẩn chút khôn ngoan vô tình
bởi đúng là sự thật rất ngoan cố
nhưng cũng có lúc chúng ngu ngốc lắm.
Xin được kể lại câu chuyện của tôi
nguyên nhân khiến tôi coi trọng vấn đề này đến vậy.
Xin cho phép tôi lấy hơi đã.
Hồi con trai Isaac của tôi mới lên 2,
thằng bé bị chẩn đoán bệnh tự kỷ.
Nó là một đứa trẻ vui vẻ, hạnh phúc,
rất thương yêu mọi người,
nhưng số liệu đánh giá tốc độ phát triển của thẳng bé,
thứ dựa trên con số để nhìn mọi thứ,
tại thời điểm đó,
giao tiếp cử chỉ và giao tiếp bằng mắt của thằng bé
đặt mức tăng trưởng của thằng bé
tương đương một đứa trẻ 9 tháng tuổi.
Chẩn đoán đó sát với thực tế
nhưng không phải tất cả.
Vào khoảng 1 năm rưỡi sau đó,
khi thằng bé sắp sửa lên 4,
tôi thấy nó ngồi trước vi tính
đang tra Google hình ảnh về phụ nữ
với từ khóa w-i-m-e-n.
Và tôi đã làm điều bậc phụ huynh lo cho con thường làm
ngay lập tức bắt đầu nhấn nút "back"
để xem nãy giờ nó đang tra thứ gì.
Theo thứ tự là: men
school, bus và computer.
Tôi đã vô cùng kinh ngạc,
bởi tôi không biết
thằng bé có thể đánh vần
chứ đừng nói đến việc đọc.
Tôi hỏi: "Isaac, sao con làm được hay vậy?"
Thằng bé nghiêm túc nhìn tôi và trả lời:
"Gõ vào ô."
Thằng bé tự dạy mình cách giao tiếp
nhưng chúng tôi đã không để ý đúng chỗ.
Đây là điều có thể xảy ra khi nhận xét, phân tích
quá chú trọng vào một bảng đánh giá.
Trong trường hợp này là khả năng giao tiếp ngôn ngữ
và đánh giá thấp những yếu tố khác, như sáng tạo trong giải quyết vấn đề.
Isaac gặp khó khăn trong việc giao tiếp
và nó tìm ra một cách khác
để tìm hiểu những gì nó muốn biết.
Nếu dành chút thời gian suy nghĩ,
bạn sẽ hiểu được
đặt câu hỏi là một quá trình phức tạp
nó có thể dùng đến nhiều cách khác
như gõ từ khóa vào ô tìm kiếm.
Vậy nên, giây phút đó
có ảnh hưởng rất lớn đến tôi
và gia đình tôi
bởi điều này đã phá vỡ khung định kiến của chúng tôi
về tình trạng của thằng bé,
để bớt lo lắng và tôn trọng hơn
năng lực tưởng tượng của thằng bé.
Sự thật là những điều ngu ngốc.
Chúng cũng dễ bị sử dụng sai cách
dù bạn có muốn hay không.
Bạn tôi, Emily Willingham là một nhà khoa học.
Một thời gian trước, cô ấy có viết bài cho Forbes
tựa đề: "10 điều kỳ lạ
liên quan đến chứng tự kỷ."
Danh sách khá là dài.
Mạng internet bị đổ lỗi cho mọi thứ.
Và đương nhiên cả những bà mẹ, bởi vì...
À, khoan đã, còn nữa,
trong danh mục "mẹ" có nhiều thứ lắm.
Bạn có thể thấy cả một danh sách dài thòng, rất thú vị.
Bản thân tôi rất thích câu:
mang thai gần đường cao tốc.
Câu cuối cùng thú vị
với cụm từ "refrigerator mother"
mới được sáng tạo ra trong bài viết
là nguyên nhân dẫn đến tự kỷ.
Từ này nghĩa là
sống lạnh lùng, thiếu thương yêu.
Đến lúc này chắc bạn sẽ nghĩ.
"Rồi, Susan, chúng tôi hiểu rồi.
Cứ ôm đống thông tin đó bẻ lái tùy theo cách cô muốn."
Chính xác, hoàn toàn chính xác,
nhưng thách thức nằm ở chỗ
ta có thể sử dụng cơ hội này
để tạo nên ý nghĩa từ nguồn thông tin ta có
bởi thật ra bản thân thông tin chẳng có ý nghĩa gì. Ta tạo ra ý nghĩa.
Vậy, với tư cách là doanh nhân, người tiêu dùng,
bệnh nhân, hay công dân,
tôi cho rằng ta đều có trách nhiệm
dành ra nhiều thời gian hơn
tập trung vào kỹ năng tư duy phản biện.
Tại sao?
Ta chắc cũng đã được nghe rất nhiều,
bởi vì trong thời đại này,
ta có thể xử lý hàng tấn dữ liệu
với tốc độ ánh sáng.
và dễ đưa ra những lựa chọn không tốt
một cách nhanh chóng
với những hậu quả nghiêm trọng hơn hẳn trong quá khứ.
Ghê gớm quá nhỉ?
Chính vì vậy, thay vào đó,
ta cần dành ra chút thời gian
cho những vấn đề như nhân học,
xã hội học và những môn khoa học xã hội:
hùng biện, triết học, đạo đức
bởi chúng cung cấp kiến thức nền quan trọng
cho những khối thông tin lớn
và hỗ trợ ta rèn luyện
năng lực tư duy phản biện hơn.
Bởi vì dẫu sao,
khi ta có thể tìm ra vấn đề trong cuộc tranh cãi,
nó được thể hiện qua từ ngữ hay con số không quan trọng.
Điều này cũng có nghĩa,
ta tự dạy mình cách tìm ra những đánh giá thiên vị,
những mối tương quan không chuẩn xác
cũng như xác định được những cảm xúc thật
từ khoảng cách 30 mét
bởi một sự kiện diễn ra
sau một sự kiện khác
không nhất thiết là
chúng có quan hệ nhân quả
Xin phép các bạn,
tôi nói đến một khái niệm.
Người La Mã gọi điều này là:
"post hoc ergo propter hoc,"
sau một sự kiện đồng nghĩa
do sự kiện đó gây ra.
Điều này nghĩa là ta phải đặt ra câu hỏi
với những điều hiển nhiên như dân số học.
Tại sao? Bởi chúng dựa trên những dữ liệu
về bản thân ta như giới tính,
lứa tuổi, nơi sinh sống
để đánh giá tư duy và hành động của chúng ta.
Bởi vì chúng ta nắm giữ thông tin,
ta cần biết cách kiểm soát đúng đắn những dữ liệu cá nhân
và đưa ra lựa chọn thích hợp.
Hơn nữa, ta cần biết rõ
về những giả thiết của chính mình.
những phương pháp ta sử dụng
và cả sự tự tin vào thành quả đạt được.
Giáo viên đại số thời cấp 3 của tôi thường nói
cho cô xem phép tính của các em
bởi nếu cô không biết các bước em làm
cô sẽ không biết được
những bước nào em đã không làm
và nếu cô không biết các em hỏi gì
cô sẽ không biết những câu các em không hỏi.
Vậy nên, ta cần tự hỏi mình,
câu hỏi khó khăn nhất:
những dữ liệu có cho ta thấy thực tế
hay kết quả có khiến chúng ta
cảm thấy thoải mái, thành công hơn?
Khi kết thúc dự án,
Nhóm Truyền thông Sức khỏe
đã tìm ra rằng 87% tweet về vấn đề này
rất sống động và nhức nhối,
những quảng cáo tuyên truyền cai thuốc khiến người xem sợ hãi
nhưng có phải họ kết luận rằng
chúng có thể buộc con người ngừng hút?
Không. Đó là khoa học, không phải ma thuật.
Nếu ta mở ra
nguồn sức mạnh số,
ta sẽ không phải mù quáng
nghe theo tư tưởng độc tài của Orwell
hay tư tưởng tầm thường của Huxley
hay một hỗn hợp dở tệ của cả hai.
Điều ta cần làm
là tư duy phản biện kèm theo sự tôn trọng
và nhận cảm hứng từ những gương đi trước
như Nhóm nghiên cứu Truyền thông Sức khỏe
hay như lời nhân vật trong phim anh hùng:
Hãy tận dụng sức mạnh để làm điều tốt.
Cảm ơn.