Bugün sizlere mimarlık tarihinin
son 30 yılından bahsedeceğim.
18 dakikaya sığdırılacak çok şey var.
Karmaşık bir konu,
biz de direkt karmaşık kısmına dalacağız:
New Jersey.
Jerseyliyim ve 30 yıl önce
altı yaşımda, annemle babamın evinde
Livingston şehrinde yaşıyordum,
bu da çocukluğumun yatak odası.
Yatak odamın yanında, köşede
kız kardeşimle paylaştığımız banyo vardı.
Yatak odamla banyo arasında
oturma odasına bakan bir balkon vardı.
Herkesin vaktini geçirdiği ve televizyon izlediği yer orasıydı,
yatak odamdan banyoya her yürüyüşümde
herkes beni görürdü,
her duş alışımdan sonra dışarıya havlu ile çıkardım
ve herkes beni görürdü.
Böyle görünüyordum.
Gariptim,
güvensizdim ve bundan nefret ediyordum.
O yürüyüşten, o balkondan nefret ediyordum,
o odadan nefret ediyordum, o evden nefret ediyordum.
Ve bu mimarlık.
(Gülüşmeler)
Bitti.
O hisler, o hissettiğim duygular,
işte onlar mimarlığın gücü,
çünkü mimarlık matematik ve bölgeleme ile ilgili değil,
işgal ettiğimiz yerlere karşı
hissettiğimiz hassas, duygusal bağlantılarla ilgili.
Böyle hissetmemiz sürpriz değil,
çünkü EPA'ya göre
Amerikalılar vakitlerinin %90'ını kapalı alanlarda geçiriyorlar.
Bu vaktimizin %90'ının mimarlıkla çevrelenmesi demek.
Bu çok yüksek.
Bu da mimarlığın bizi fark etmediğimiz yollarla şekillendirmesi demek.
Bu bizi biraz saf ve çok, çok tahmin edilebilir yapıyor.
Size böyle bir bina gösterdiğimde,
sizin ne düşündüğünüzü biliyorum demek:
"Güç" ve "istikrar" ve "demokrasi"yi düşünüyorsunuz.
Sizin bunu böyle düşündüğünüzü,
bina 2500 yıl önce Yunanların inşa ettiği bir binaya dayandığı için biliyorum.
Bu bir hile.
Mimarların
binalarımızı inşa ettiğimiz formlarla
aramızda duygusal bağı oluşturmak için kullandıkları bir tetikleyici.
Tahmin edilebilir, duygusal bir bağlantı
ve bu hileyi çok uzun bir süredir kullanıyoruz.
Biz onu [200] yıl önce banka inşa ederken kullandık.
19. yüzyılda sanat müzeleri inşa ederken kullandık.
20. yüzyılda Amerika'da
ev inşasında kullandık.
Bu katı, sağlam, küçük askerlere bakın.
Okyanusa dönükler ve orada nöbet bekliyorlar.
Bu gerçekten çok faydalı,
çünkü bir şey inşa etmek korkunç bir şeydir.
Çok pahalı, uzun sürer ve gerçekten karmaşıktır.
Bir şeyler inşa eden insanlar --
geliştiriciler ve hükümetler --
doğal olarak yenilikten korkarlar
ve sadece tepki vereceğinizi bildikleri formları kullanmayı tercih ederler.
İşte bu yüzden bu tip binalar inşa edilebiliyor.
Bu güzel bir bina.
Bu Livingston Halk Kütüphanesi.
Memleketimde 2004'te inşa edildi.
Bir kubbesi var,
yuvarlak bir şeyi var, sütunları var, kırmızı tuğla,
Livingston'un bu bina ile ne demek istediğini tahmin edebilirsiniz:
Çocuklar, mülk değerleri ve tarih.
Fakat bu binanın günümüzde kütüphanenin yaptığı işle çok ilgisi yok.
Aynı yıl, 2004 yılında ülkenin bir diğer ucunda
başka bir kütüphane inşa edildi
ve görünüşü şu şekilde.
Bina Seattle'da.
Bu kütüphane dijital çağda medyayı nasıl tükettiğimizle ilgili.
Şehirde yeni bir kamusal hoşluk.
Toplanıp bir şeyler okuyup, paylaşma mekânı.
Aynı yıl, aynı ülkede
ikisine de kütüphane denen iki binanın
bu kadar farklı gözükmesi
nasıl mümkün oluyor?
Cevap ise mimarlığın sarkaç prensibi ile çalışması.
Bir tarafta yenilikçilik var,
mimarlar bugün hayatı yaşama biçimimizle ilgili sürekli yeni teknolojiler,
yeni tipolojiler, yeni çözümler üretiyorlar.
Zorluyoruz, zorluyoruz, zorluyoruz,
ta ki sizleri tamamen yabancılaştırıncaya kadar.
Hepimiz siyah giyiniyoruz, bunalıma giriyoruz,
sevimli olduğumuzu düşünüyorsunuz,
aslında ölüyüz, çünkü seçimimiz yok.
Öbür tarafa geçip,
sevdiğinizi bildiğimiz sembollerle tekrar ilgilenmemiz gerekiyor.
Bunu yapıyoruz, siz mutlu oluyorsunuz.
Kapalı gişe satmış gibi hissediyoruz,
tekrar denemelere başlıyoruz
ve sarkaçı geri itiyoruz.
Son 300 yıl, kesinlikle de son 30 yıl
ileri-geri, ileri-geri gidip durduk.
Tamam, 30 yıl önce yetmişlerin sonlarındaydık.
Mimarlar brütalizmi denemeyle meşgullerdi.
Mesele betonla ilgili.
(Gülüşmeler)
Bunu tahmin edebilirsiniz.
Küçük pencereler, insansızlaştırıcı ölçüler.
Gerçekten ağır şeyler.
80'lere yaklaşırken,
o sembolleri tekrar kullanmaya başladık.
Sarkacı geri, diğer yöne itiyoruz.
Sevdiğinizi bildiğimiz formları alıp
güncelliyoruz.
Neonu ekliyoruz,
pastelleri ekliyoruz
ve yeni malzemeleri kullanıyoruz.
Sizin hoşunuza gidiyor.
Sizlere onlardan yeterince de veremiyoruz.
Chippendale dolaplarını alıyoruz
ve gökdelene dönüştürüyoruz,
gökdelenler ise camdan yapılmış Orta Çağ kaleleri olabilir.
Formlar büyüdü,
cesurlaştı ve renklendi.
Cüceler sütun oldu.
(Gülüşmeler)
Kuğular bina kadar oldu.
Çılgın bir şeydi.
Ama 80'lerdeydik ve bu harikaydı.
(Gülüşmeler)
Hepimiz alışveriş merkezlerinde vakit geçiriyoruz,
şehir dışlarına taşınıyoruz.
Şehir dışlarında kendi
mimarlık fantezilerimizi oluşturabiliriz.
O fanteziler,
Akdeniz
ya da Fransız
ya da İtalyan olabilir.
(Gülüşmeler)
Belki de sonsuz adet grissini ile.
Bu postmodernizmle ilgili bir şey.
Sembollerle ilgili bir şey.
Kolay ve ucuzlar,
çünkü mekân yapmaktansa,
mekân hatıraları yapıyoruz.
Çünkü biliyorum, sizin de bildiğinizi biliyorum,
burası Toskana değil.
Burası Ohio.
(Gülüşmeler)
Mimarlar hayal kırıklığı yaşadı
ve sarkacı diğer yönde itmeye başladık.
80'lerin sonunda, 90'ların başında,
dekonstrüktivizm denemelerine başladık.
Tarihsel sembolleri atıp,
yeni bilgisayar destekli tasarım teknikleri kullanıyoruz
ve yeni kompozisyonlar icat ediyoruz,
formlar formların üstüne biniyor.
Akademik ve ağır meseleler,
hiç popüler değil,
sizi tamamen yabancılaştırıyoruz.
Normal olarak sarkaç diğer yöne doğru giderdi.
Sonra çok muhteşem bir şey oldu.
1997'de bu bina açıldı.
Frank Gehry'nin Bilbao'daki Guggenheim müzesi.
Bu bina dünyanın mimarlıkla ilişkisini
temelden değiştiriyor.
Paul Goldberger, Bilbao'nun
eleştirmenlerin, akademisyenlerin ve kamunun
bir bina etrafında birleştiği nadir anlardan biri olduğunu söylemişti.
The New York Times bu binaya mucize demişti.
Bilbao'da turizm bu bina tamamlandıktan sonra
yüzde 2500 arttı.
Birdenbire, herkes bu binadan istiyordu:
Los Angeles,
Seattle,
Şikago,
New York,
Cleveland,
Springfield.
(Gülüşmeler)
Herkes bir tane istiyor ve Gehry her yerde.
O bizim ilk "yıldız" mimarımız.
Bu çılgın ve radikal
formlar
nasıl oldu da tüm dünyaya yayıldı?
Çünkü medya o binalar etrafında kenetlenip çok hızlı bir şekilde
bu formların kültür ve turizm demek olduğunu öğrettiler.
Bu formlara duygusal bir tepki oluşturduk.
Dünyadaki bütün belediye başkanları da öyle yaptı.
Bütün belediye başkanları biliyorlardı ki,
bu formlara sahiplerse, kültür ve turizmleri vardı.
Yeni bin yıla girerken
bu olgu birkaç başka "yıldız" mimarın daha başına geldi.
Zaha'nın başına geldi
ve Libeskind'in başına geldi.
Dijital medya bilgiyi tüketme hızımızı
artırmaya başlarken,
bu birkaç elit mimarın başına gelenler
yeni bin yıla girerken
bütün mimarlık alanının başına gelebilirdi.
Mimariyi nasıl tükettiğinizi düşünün.
Bin yıl önce,
bir binayı görmek için yandaki köye yürümeniz gerekirdi.
Ulaşım hızlanıyor:
Gemiye, uçağa biniyorsunuz; bir turiste dönüşüyorsunuz.
Teknoloji hızlanıyor: Gazetede, televizyonda görüyorsunuz.
Sonunda da hepimiz mimari fotoğrafçısı oluyoruz
ve bina inşaat yerinden ayrılıyor.
Mimarlık bugün her yerde,
bu da iletişimin hızının sonunda
mimarlığın hızına yetişmesi anlamına geliyor.
Çünkü mimari aslında bayağı hızlı hareket ediyor.
Bir binayı projelendirmek çok uzun sürmüyor.
Binayı inşa etmek ise uzun sürüyor,
üç ya da dört yıl
ve bu arada mimar iki ya da sekiz
ya da yüzlerce başka bina tasarlıyor
ve üstelik dört yıl önce tasarladığı binanın
başarılı mı başarısız mı olduğunu bilmeden.
Çünkü mimarlıkta güzel bir geri bildirim döngüsü hiç olmadı.
Bu tip binaların inşa edilmesinin sebebi bu.
Brütalizm iki yıllık bir akım değildi,
20 yıllık bir akımdı.
20 yıl boyunca, bu tip binalar inşa ettik.
Çünkü bundan ne kadar nefret ettiğinizi bilmiyorduk.
Bu bir daha yaşanmayacak,
bence,
çünkü mimarlıktaki en büyük devrimlerin birinin başındayız.
Betonun,
çeliğin ya da asansörün icadından beri olan en büyük devrim,
o da medya devrimi.
Benim teorim şu: Sarkaca medyayı uygularsanız,
sarkaç daha hızlı sallanmaya başlıyor
ve neredeyse aynı anda iki uçta bulunuyor,
bu da yenilikle sembol arasında,
biz mimarlar ile siz kamu arasındaki farkı bulanıklaştırıyor.
Artık tamamen yeni bir şeyden
neredeyse anında, duygu yüklü semboller yapabiliyoruz.
Bunu size şirketimin yeni tamamladığı bir proje
üzerinde anlatacağım.
Yanan bu binayı tekrar yapmamız istenmişti.
Burası New York eyaletinin Fire Adası'ndaki
Pines şehrinin merkezi.
Burası bir tatil şehri.
Cüretkâr bir bina teklif ettik,
toplumun alıştığı tüm formlardan farklıydı,
korkmuştuk, müşterimiz de korkmuştu,
topluluk da korkmuştu.
Fotogerçekçi bir seri oluşturduk
ve Facebook'a,
Instagram'a yerleştirdik,
insanlara yaptıkları şeyi yapmalarına izin verdik:
Paylaşma, yorum yapma, beğenme, beğenmeme.
Bu da binanın tamamlanmasından iki yıl önce
binanın toplumun bir parçası olduğu anlamına geliyordu.
Böylece çizimler son ürüne tıpatıp benzediğinde
hiçbir sürpriz yaşanmadı.
Bina çoktan toplumun bir parçasıydı
ve sonra ilk yaz,
insanlar gelip de binayı sosyal medyada paylaştıklarında,
bina sadece yapı değil, aynı zamanda medyaydı da.
Çünkü bunlar sadece bir binanın resmi değil,
bunlar bir binanın size ait resimleri.
Bunları kendi hikâyenizi anlatmada kullandığınızda,
sizin kendi anlatınızın bir parçası hâline geliyor
ve yaptığınız şey de
bütün toplu hafızamızı değiştirip,
bu duygu yüklü sembolleri anlamamızı sağlama.
Bu da artık mimarlık hakkında ne düşünmemiz gerektiğini
söyleyen Yunanlara ihtiyacımızın olmadığı anlamına geliyor.
Mimarlık hakkında ne düşündüğümüzü birbirimize söyleyebiliriz,
çünkü dijital medya sadece aramızdaki ilişkileri değil,
binalarla aramızdaki ilişkiyi de değiştirdi.
Bir anlığına Livingston'daki o kütüphanecileri düşünün.
O bina bugün inşa edilseydi,
ilk yapacakları şey internette "yeni kütüphaneler"i aratmak olacaktı.
Kütüphanenin nasıl olabileceği hakkında deneme, yenilikçilik,
sınırları zorlama örnekleriyle ilgili bombardımana tutulacaklardı.
Bu bir muhimmattır.
Bu muhimmatı alıp
Livingston belediye başkanına, Livingston halkına götürüp,
bugün kütüphanelerin farklı görünebileceğini söyleyebilirler.
Haydi bunun bir parçası olalım.
Denemenin bu yaygınlığı
kendi deneylerini yapma özgürlüğü veriyor.
Her şey artık çok farklı.
Mimarlar artık o
büyük kelimeler ve karmaşık çizimler kullanan o esrarlı yaratıklar değiller,
siz de artık ne o şanssız toplumsunuz,
ne de o daha önce görmediği bir şeyi kabul etmeyecek bir müşterisiniz.
Mimarlar sizi duyabilir
ve siz de mimariden korkmuyorsunuz.
Bu da ileri-geri,
stilden stile, akımdan akıma giden sarkacın
artık anlamsız olması demek.
Artık ilerleyip
toplumumuzun karşılaştığı problemlerle alakalı çözümleri bulabiliriz.
Bu mimari tarihinin sonu,
bu da geleceğin binalarının
bugünkü binalardan çok daha farklı gözükmesi demek.
Antik şehir Sevilla'daki bir kamusal alan
eşsiz olup, modern şehrin işleyişine uygun hâle getirilebilir demek.
Brooklyn'deki bir stadyum, Brooklyn'deki bir stadyum olabilir.
Stadyumun nasıl olması gerektiğini düşündüğümüz
kırmızı tuğlalı tarihi bir taklit olmaz demek.
Binalarımızı robotlar yapacak demek.
Çünkü artık onların üreteceği formlara sonunda hazırız.
Binalar doğanın isteklerine uyum sağlayacak,
tersi olmayacak demek.
Miami Beach, Florida'daki bir otopark,
aynı zamanda bir spor mekânı
ve yoga yeri olabilir demek,
gece geç saatte orada evlenebilirsiniz bile.
(Gülüşmeler)
Artık üç mimar East River, New York'ta
yüzme hayali kurup,
fikirleri etrafında birleşen topluluktan
yarım milyon dolara yakın para toplayabilir demek.
Artık tek müşteri yok.
Artık hiçbir bina yenilikçi olmak için çok küçük değil demek.
Bu küçük Ren geyiği pavilyonu gibi.
Gözetlemesi için yapılmış hayvanlar kadar kaslı ve güçlü.
Bir binanın sevilmesi için
güzel olması gerekmiyor demek.
İspanya'daki bu küçük çirkin bina gibi.
Mimarlar bir delik açmış,
içini samanla doldurup,
üstüne beton dökmüşler.
Beton kuruyunca,
birisini çağırıp samanı temizletmişler
ve bitince ortaya bu küçük,
korkunç oda çıkmış.
Odanın yapılma sürecinden çentikler ve izlerle dolu bir yer
ve bu oda İspanyol güneş batışını izlemenin en muhteşem yeri hâline gelmiş.
Çünkü binalarımızı bir ineğin mi,
bir robotun mu inşa ettiği önemli değil.
Nasıl inşa ettiğimiz önemli değil, ne inşa ettiğimiz önemli.
Mimarlar daha çevreci, daha akıllı
ve daha rahat binaları yapmayı zaten biliyorlar.
Hepinizin bunu istemesini bekliyorduk.
Sonunda iki karşıt tarafta değiliz.
Bir mimar bulun, bir mimarı işe alın,
daha iyi binaların, şehirlerin ve dünyanın inşası için bizimle çalışın,
çünkü mesele önemli.
Binalar sadece toplumumuzu yansıtmıyor,
toplumumuzu en küçük mekânlarına kadar şekillendiriyor:
Yerel kütüphaneleri,
çocuklarımızı büyüttüğümüz evleri
ve onların yatak odası ile banyo arasındaki yürüyüşünü.
Teşekkürler.
(Alkış)