Gəlin aşağıdaki çox mərhələli
mexanizmlə gedən reaksiyaya baxaq.
Birinci mərhələdə A üstəgəl BC reaksiyaya daxil olaraq AC üstəgəl B əmələ gətirir.
İkinci mərhələdə isə AC D ilə reaksiyaya girərək A üstəgəl CD əmələ gətirir.
Əgər biz reaksizyamızın iki mərhələsini
toplasaq,təxmini reaksiya üçün
balanslaşmış tənliyi taparıq.
Beləliklə bütün reaktivləri sol və
məhsulları sağ tərəfə
qoyacağıq.
Və biz görə bilərik ki,AC həm solda həm də sağdadır,
bua görə də onu ixtisar edə bilərik.
A da həmçinin sol və sağda
var,onu da ixtisar edə bilərik.
Ümumi tənlik BC üstəgəl D bərabərdir
CD şəklində olacaqdır.
Hal-hazırda görürük ki BC və D bizim
reaktivlərimiz B və CD isə
bu fərzi reaksiyanın məhsullarıdır
Reaksiyaya nəzər salsaq A burda əvvəldə
və burada sonda var.
Amma A reaktiv və ya məhsul deyil
A burda katalizaor olmalıdır.
Əlavə olaraq AC də reaktiv və ya məhsul deyil.
AC ilk mərhələdə necə alındı və
mexanizmin ikinci mərhələsində
necə istifadə olundu gördünüz.
Yəni AC bu reaksiya üçün aralıq məhsul olmalıdır.
Gəlin bu çox mərhələli reaksiya üçün
enerji diaqramına baxaq.
Enerji diaqramı adətən y oxunda ptensial enerjiyə və
x oxunda isə reaksiya irəlliləyişinə malikdir.
Beləliklə biz x oxunda irəllilədikcə
reaksiya baş verir.
Enerji diaqramındaki bu xətt bizim
BC və D reaktivlərimizin
enerji səviyyələrini bildirir.
Davam edək,B və C arasındaki rabitəni göstərək
Və həmçinin bizdə burda D var
Bizim katalizator da həmçinin
reaksiyanın başlanğıcında mövcuddur.
Davam edirəm və bizim 2 reaktivin yuxarısına A yazıram
Enerji diaqramından görə bilərik ki bizim 2 əyrimiz var.
Birinci əyri mexanizmin birinci,ikinci isə
iksinci mərhələsinə
uyğundur.
Beləliklə,birinci əyrinin zirvəsi mexanizmin
birinci mərhələsi üçün keçid mərhələsidir.
Biz ilk mərhələdə görə bilərik ki,A
katalizatoru BC ilə toqquşur və ya BC ilə
reaksiyaya girərək aralıq AC əmələ gətirir.
A BC ilə toqquşmalıdır və keçid mərhələsində B və C
arasındaki rabitə qırılır,eyni zamanda,
A və C arasında rabitə formalaşır.
Bizdə hələ də bu əyrinin ən yüksək
nöqtəsində D olacaqdır.
Buraya D yazıram
Bu reaksiyanın baş verməsi üçün,BC ilə
toqquşma zamanı toqquşmanın aktivləşmə enerjisini aşmağa kifayət qədər kinetik
enerjisi olmalıdır.
Bu enerji diaqramında,aktivləşmə enerjisi
reaktivlər və
keçid mərhələ arsındaki fərqdir,
yəni əyrinin ən yüksək nöqtəsi.
Enerjidəki bu fərq,ilk mərhələ üçün
aktivləşmə enerjisi göstərir,hansı ki
biz bunu Ea1 adlandıracağıq.
Fərz etsək ki,toqquşma aktivləşmə enerjisini aşmağa çatacaq
qədər kinetik enerjiyə malikdir,
bizim aralıq məhsul olan AC və B ni ala bilərik.
Gəlin davam edək və A ilə C arasında
yaranan rabitəni göstərək.
Beləliklə,bizim 2 əyrimiz arasındaki bu
çökək,aralığın enerji səviyyəsini təmsil edir.
Bizim həmçinin B-miz var
Buraya B yazacam.
Və bizdə hələ də D var hansı ki,
heç reaksiyaya daxil olmayıb.
Buraya D yazıram.
Artıq 2ci əyri və ya
və ya mexanizmimizin 2ci mərhələsi üçün hazırıq.
İkinci mərhələdə AC( aralıq məhsulu) D ilə reaksiayaya daxil olaraq,
A və CD əmələ gətirir.
Bu 2ci əyrinin zirvəsi,ikinci mərhələ
üçün keçid mərhələsi olacaqdır.
Yəni biz A və C arasındaki rabitə qırılmasını,eyni zamanda C və D
arasındaki rabitənin əmələ gəlməsini göstərə bilərik.
Aralıq enerjisi ilə keçid mərhələsinin
enerjisi arasındaki enerji fərqi,
Ea2 adlandıracağımız mexanizmin
ikinci mərhələsi üçün
aktivləşmə enerjisini göstərir.
Əgər AC və D kifayət qədər kinetik enerji
ilə toqquşsa,CD və A əldə edə bilərik.
Əgər AC və D kifayət qədər enerjii ilə
toqquşsa,biz CD və A ala biləcəyik.
Burada sonda olan bu xətt bizim
məhsullarımızın enerji səviyyələrini müəyyən edir.
CD bizim məhsullardan biridir buna görə də onu bura yazacam.
Xatılayaq ki, B də bizim digər məhsuldur
hansı ki mexanizmin ikinci mərhələsindən almışdıq.
Davam edək və buraya B üstəgəl CD yazaq.
Həmçinin katalizatorumuzu yenidən
götürürük və buraya A yazırıq.
Gəlin 1ci aktivləşmə enerjisi Ea1 ilə 2ci aktivləşmə enerjisi Ea2 ni
müqayisə edək.
Enerji diaqramına baxaraq,görə bilərik ki, Ea1,
Ea2 dən daha böyük aktivləşmə enerjisinə malikdir.
Davam edək və Ea1 böyükdür Ea2 yazaq.
Aktivləşmə enerjisi nə qədər kiçik olarsa,
reaksiya bir o qədər sürətli olur və 2ci mərhələ
daha kiçik aktivləşmə enerjisinə malik olduğu üçün
ikisindən də sürətlidir.
Birinci mərhələ daha böyük aktivləşmə enerjisinə malik olduğu
üçün ikinci ilə müqayisədə daha yavaş gedir.
Birinci mərhələ yavaş olduğu üçün, dərəcəni müəyyən edən
birinci mərhələdir.
Nəhayət gəlin reaksiyamız üçün enejidəki ümumi
dəyişikliyi tapaq.
Enerjidəki ümumi fərqi tapmaq üçün Delta E yazırıq,hansı ki bu
final çıxılsın başlanğıc deməkdir.
Yəni bu məhsulun enerjisi çıxılsın
reaktivlərin enerjisidir.
Beləliklə, məhsulların enerji səviyyəsi buraya,sonra
başlanğıc reaktivlərin enerji
levelini buraya yazırıq.
Gəlin bu xətti buraya uzadım beləliklə biz ikisini də
daha yaxşı müqayisə edə bilərik.
Bu iki xətt arasındaki enerji fərqi
grafikdəki Delta E ni
bildirir.
Biz daha böyük rəqəmdən daha kiçik
bir ədədi çıxmış oluruq
və beləliklə DElta E
bu fərzi reaksiya
üçün
müsbət olur.
Və Delta E müsbət olduğu üçün biz
bilirik ki,bu reaksiya Endotermik reaksiyadır.