Er wordt eindeloos over religie gepraat.
(Gelach)
De inmiddels overleden Christopher Hitchens
schreef 'God is niet groot',
met als ondertitel 'religie vergiftigt alles'.
(Gelach)
Afgelopen maand in Time magazine
zei rabbijn David Wolpe, ook wel bekend als dé rabbijn van Amerika,
teneinde iets goeds tegenover die negatieve typering te zetten,
dat belangrijke sociale veranderingen
alleen gerealiseerd kunnen worden door georganiseerde religie.
Dit soort opmerkingen, zowel negatief als positief, zijn niet nieuw.
Ik heb er hier een in mijn broekzak van voor het begin van onze jaartelling
door Lucretius, auteur van 'De natuur der dingen', die zei:
"Tantum religio potuit suadere malorum" --
Ik zou het uit mijn hoofd moeten kennen --
Ofwel: "Dat is hoezeer religie in staat is om mensen slecht te maken."
Hij doelde op het feit dat Agamemnon bereid was
om zijn dochter Iphigenia te offeren op een altaar
teneinde de toekomst van zijn leger veilig te stellen.
Er zijn dus enorm lange discussies,
al eeuwenlang, soms millennia, over religie.
Mensen hebben er veel over gezegd,
soms goede en soms slechte dingen,
soms onverschillige dingen.
Ik wil jullie vandaag overtuigen van een simpele bewering,
en wel dat deze debatten in zekere zin belachelijk zijn.
Er bestaat namelijk niet zoiets als religie om over te debatteren.
Religie bestaat niet en kan dus niet goed of slecht zijn;
het kan niet eens onverschillig zijn.
Als je wilt bewijzen dat iets niet bestaat,
is er een voor de hand liggende manier om dat te proberen:
je geeft er een definitie van
en dan probeer je iets te vinden dat daaraan voldoet.
Ik zal op die manier beginnen.
Als je in woordenboeken kijkt
en erover nadenkt,
is de natuurlijke definitie van religie
dat het draait om het geloof in god of in spirituele wezens.
Dat staat in vele woordenboeken,
maar zo vind je het trouwens ook
in het werk van Sir Edward Tylor,
Oxford's eerste antropologie professor,
één van de eerste moderne antropologen.
In zijn boek over primitieve cultuur
noemt hij animisme de kern van het geloof,
het geloof in spirituele instanties,
het geloof in de ziel.
Het eerste probleem met die definitie
komt uit de recente roman van Paul Beatty, genaamd 'Tuff'.
Een man praat met een rabbijn.
De rabbijn zegt dat hij niet in God gelooft.
De man zegt: "Hoe kun jij nou niet in God geloven?"
En het antwoord is: "Daarom is het zo fijn om joods te zijn.
Je hoeft niet in een God te geloven,
je moet geloven in het joods zijn."
(Gelach)
Als dit een rabbijn is, een joodse rabbijn,
en je moet in God geloven om religieus te kunnen zijn,
dan komen we op een onlogische conclusie.
Namelijk dat, aangezien je een joodse rabbijn kunt zijn
zonder in God te geloven,
het jodendom geen religie is.
Dat lijkt mij een nogal onlogische gedachte.
Hier is nog een argument tegen deze opvatting.
Een Indiase vriend van me
ging als kind naar zijn opa
en zei tegen hem:
"Ik wil met jou over religie praten."
Opa zei: "Je bent te jong,
kom terug als je ouder bent."
Toen hij ouder was, ging hij terug
en zei tegen zijn opa:
"Het kan al te laat zijn,
want ik heb ontdekt dat ik niet in de goden geloof."
Zijn opa, een wijze man, antwoordde:
"Oh, je behoort dus tot de atheïstische tak
van de hindoe traditie."
(Gelach)
Tenslotte is er deze man,
beroemd omdat hij niet in God gelooft.
Dat is de Dalai Lama.
Hij grapt vaak dat hij een beroemde atheïst is.
Het klopt helemaal.
Het geloof van de Dalai Lama draait niet om het geloof in God.
Nu zul je denken dat dit laat zien
dat ik een foute definitie aan jullie heb gegeven.
Dat ik een andere definitie moet bedenken
om te testen tegen deze gevallen,
om op die manier iets te vinden
dat atheïstisch jodendom, atheïstisch hindoeïsme
en atheïstisch boeddhisme als vormen van godsdienst kan vastleggen.
Maar ik vind dat een slecht idee.
De reden dat ik dat een slecht idee vind,
is omdat ik denk dat ons concept van religie anders werkt.
Ik denk dat het als volgt werkt.
We hebben een lijst van modelreligies en hun stromingen.
Als er iets nieuws de kop opsteekt
dat beweert een religie te zijn
vragen we ons af: lijkt het op een van deze?
Toch?
Ik denk dat we zo over meer zaken denken.
Vanuit ons oogpunt moet alles op die lijst een religie zijn.
Daarom zal een idee over religie, dat boeddhisme en het jodendom uitsluit,
geen kans maken.
Die staan immers op onze lijst.
Maar waarom hebben we die lijst?
Wat is er aan de hand?
Hoe zijn we aan deze lijst gekomen?
Ik denk dat het antwoord simpel is
en daarom onvriendelijk en omstreden.
Velen zullen het niet met me eens zijn, maar zo zie ik het.
En of het waar is of niet, ik denk dat het een goed idee geeft
van hoe deze lijst kan zijn ontstaan.
Zo helpt het ons na te denken over het nut van de lijst.
Ik denk dat het antwoord bij Europese reizigers ligt
die vanaf de tijd van Columbus de wereld gingen verkennen.
Ze kwamen uit een christelijke cultuur
en als ze op een nieuwe plek aankwamen,
merkten ze dat niet iedereen christen was.
Dus vroegen ze zichzelf af:
wat hebben ze dan in plaats van het christendom?
Zo is de lijst ontstaan.
Het bestaat uit dingen die anderen hebben
in plaats van het christendom.
Op die manier denken kan gevaarlijk zijn,
omdat het christendom, zelfs voor die lijst,
een extreem specifieke traditie is.
Het heeft allerlei enorm uitgesproken kenmerken,
het gevolg van alle specifieke details
van de christelijke geschiedenis.
Eén kernpunt ervan,
een kernpunt van bijna alles uit het christendom
als gevolg van de specifieke geschiedenis,
is dat er een extreme kerkleer geldt.
Het is een religie waarin mensen oprecht bezorgd zijn
of je wel in de juiste dingen gelooft.
De interne geschiedenis van het christendom
is het verhaal van elkaar doden,
vanwege het geloven in de verkeerde dingen.
Ook is het betrokken geweest in worstelingen met andere religies.
Dit startte natuurlijk in de middeleeuwen
met de strijd tegen de Islam.
Ook daar ging het om het ongeloof:
dat ze niet in de juiste dingen geloofden,
was te aanstootgevend voor de christelijke wereld.
Dat is de specifieke en bijzondere geschiedenis
van het christendom.
Niet alles wat ooit op deze lijst heeft gestaan,
heeft dat soort kenmerken.
Maar er is nog een probleem.
Er gebeurde iets specifieks --
het is al eerder aangestipt --
Er gebeurde iets heel specifieks
in de geschiedenis van het hedendaagse christendom,
met name zoals we dat zien in de Verenigde Staten.
Het gebeurde aan het eind van de 19e eeuw.
Wat er precies gebeurde aan het eind van de 19e eeuw
was dat er een soort afspraak gemaakt werd
tussen de wetenschap,
de nieuwe manier om kennis en macht te organiseren,
en religie.
Vergelijk het eens met de 18e eeuw,
met het intellectuele leven van voor eind 19e eeuw.
Wat je toen ook deed, waarover je ook dacht,
of het nou de stoffelijke wereld was, de menselijke wereld,
de biologische wereld buiten de mensen, of moraliteit,
wat je ook dacht zou worden afgezet tegen de religieuze christelijke aannames.
Je kon geen overzicht geven van de natuur
zonder iets te zeggen over de samenhang met het scheppingsverhaal
uit de abrahamitische traditie,
het scheppingsverhaal uit het eerste boek van de Thora.
Alles werd op die manier afgebakend.
Dit veranderde in de late 19e eeuw.
Voor het eerst werd het mogelijk voor mensen
om een serieuze intellectuele carrière te ontwikkelen,
zoals natuurhistoricus Darwin deed.
Darwin maakte zich zorgen
over hoe zijn standpunten zich verhielden tot het geloof,
maar hij kon verder.
Hij kon boeken schrijven over zijn onderwerpen
zonder de samenhang te hoeven duiden
met religieuze beweringen.
Geologen konden ook steeds meer hun ideeën kwijt.
Als een geoloog in de vroege 19e eeuw iets over de leeftijd van de aarde zei,
moest hij zeggen hoe het overeenkwam met, of hoe het verschilde van,
de leeftijd van de aarde volgens het boek Genesis.
Eind 19e eeuw kon je gewoon een boek over geologie schrijven
en daarin beargumenteren hoe oud de aarde is.
Er vond dus een grote verandering plaats,
een intellectuele deling van arbeid die in stand bleef,
zodat aan het eind van de 19e eeuw in Europa
er een echte intellectuele verdeling van arbeid was.
Dus kon je allerlei serieuze dingen doen,
waaronder zelfs ook steeds meer filosofie,
zonder beperkt te worden door de gedachte:
wat ik te zeggen heb, moet overeenkomen
met de diepe waarheden die me gegeven worden
door onze religieuze traditie.
Stel je voor dat iemand vanuit die wereld,
uit de late 19e-eeuwse wereld,
naar het land komt waarin ik opgroeide, Ghana,
naar mijn samenleving, de Asante.
En dat hij in de Asante terechtkomt rond het begin van de 20e eeuw
en die vraag stelt die de lijst maakt:
"Wat is hier in plaats van het christendom?"
Hier zie je iets dat hen opgevallen zou zijn.
Iemand deed dit ook echt,
zijn naam was Kapitein Rattray,
werkte als antropoloog voor de Britse regering
en schreef een boek over de Asante-religie.
Dit is een zielenschijf.
Het Britse Museum heeft er vele.
Ook een interessant verhaal is
hoe het kan dat veel dingen uit mijn samenleving daar liggen,
maar daar heb ik geen tijd voor.
Dit is dus een zielenschijf. Wat ís een zielenschijf?
Het werd om de nek gedragen
door de zielenwassers van de Asante koning.
Wat was hun taak? De ziel van de koning wassen.
Het zou lang duren om uit te leggen hoe je een ziel zou kunnen wassen,
maar Rattray wist dat dit religieus was, omdat het over zielen ging.
En zo waren er ook vele andere gebruiken.
Bijvoorbeeld iedere keer als iemand drinkt,
schudden ze een beetje op de grond --
dit wordt het plengoffer genoemd --
en zo offeren ze aan de voorouders.
Mijn vader deed dit met whiskey,
wat hij gelukkig vaak dronk.
Hij opende de fles en schudde wat op de grond.
Hij praatte met Akroma-Ampim, onze stamvader,
of met Yao Antony, mijn oudoom.
Hij sprak met hen en gaf hen wat whiskey.
Tot slot waren er de openbare ceremoniën.
Dit is een 19e-eeuwse tekening door een andere Britse officier
van zo'n ceremonie waar de koning bij betrokken was.
De taak van de koning,
zijn voornaamste taak op het voeren van oorlog na,
was om op de graftomben van zijn voorouders te letten.
En als een koning stierf werd zijn troon zwart gemaakt
en in de koninklijke familietempel gezet.
Elke 40 dagen moet de koning van de Asante ernaartoe
voor een eredienst aan zijn voorouders.
Dat is een belangrijke taak
en velen denken dat als hij dit niet doet
alles verkeerd zal gaan.
Hij is dus een religieus figuur,
zo zou Rattray beweren,
maar ook een politiek figuur.
Dit alles zou voor Rattray als religie tellen,
maar mijn punt is dat wanneer je kijkt naar de levens van die mensen,
je ziet dat bij alles wat ze doen,
ze zich bewust zijn van hun voorouders.
Elke ochtend voor het ontbijt kun je voor je huis
iets offeren aan de boomgod, nyame dua.
Je praat tegen de goden, de hoge en lage goden,
tegen de voorouders, enzovoorts.
In deze wereld heeft de scheiding tussen religie en wetenschap
nog niet plaatsgevonden.
Religie staat nog niet los van andere zaken in het leven.
En wat vooral belangrijk is om deze wereld te begrijpen
is dat het werk wat hier door de wetenschap wordt gedaan,
door Rattray religie zou worden genoemd.
Want als zij iets willen begrijpen,
of weten waarom de oogst is mislukt,
of waarom het regent, of niet,
als ze regen nodig hebben,
of als ze willen begrijpen waarom hun opa overleden is,
ze een beroep zullen doen op dezelfde entiteiten
en in dezelfde taal,
ze zullen het dezelfde goden vragen.
Met andere woorden:
die belangrijke scheiding van religie en wetenschap is nog niet gebeurd.
Dit zou natuurlijk toeval kunnen zijn, ware het niet
dat in grote delen van de wereld dit nog steeds het geval is.
Ik had laatst het voorrecht een bruiloft te mogen bijwonen
in het noorden van Namibië,
ongeveer 35 km ten zuiden van de grens met Angola
in een dorp met 200 bewoners.
Dit waren moderne mensen.
Oona Chaplin was bij ons --
sommigen zullen haar kennen --
en een van de dorpelingen kwam op haar af
en zei: "Ik ken je van 'Game of Thrones'."
Niet echt een afgelegen dorp dus,
echter voor hen zijn goden en zielen nog steeds aanwezig.
Toen we met de bus op en neer reden naar de locaties van de ceremonie,
deden ze geen algemeen gebed, maar ze beden om een veilige reis.
En ze meenden het.
En toen ze zeiden dat mijn moeder, de moeder van de bruidegom,
bij ons was, bedoelden ze dat letterlijk.
Ze geloofden dat, hoewel ze dood is,
ze nog altijd bij ons was.
Vandaag de dag heeft in grote delen van de wereld
die scheiding tussen wetenschap en religie nog niet plaatsgevonden.
En zoals ik al zei, dit zijn geen --
Deze man heeft voor Chase en de Wereldbank gewerkt.
Dit zijn ook wereldburgers,
maar ze komen uit plaatsen waar religie een hele andere rol speelt.
Bedenk dus de volgende keer wanneer iemand religie generaliseert,
dat er misschien helemaal niet zoiets als religie bestaat
en dat wat ze zeggen daarom helemaal niet waar kan zijn.
(Applaus)