ھێرشە پیادەکان لە پێشڕەوەیدان،
فیلەکانیان بەتەواوی هێڵی بەرگریان تێکشکاندووە.
پاشاکە هەوڵدەدات پاشەکشە بکات، بەڵام دوژمنەکان چواردەوریان گرتوون.
ڕاکردن مەحاڵە.
بەڵام ئەمە جەنگێکی ڕاستی نییە
تەنها یارییەکیش نییە.
کە نزیکەی ١٠٠٠ ساڵ و نیوە بوونی هەیە،
یاری شەتڕەنج بە ئامرازێکی ستراتیجی سەربازی ناسراوە،
کە خواستی کێشەکانی مرۆڤە، یان هەڵسەنگاندنی ژیرییە.
لە کاتێکدا کۆنترین بەڵگەی بەردەستمان بۆ مێژووی شەترەنج بۆ سەدەی حەوتەم دەگەڕێتەوە،
ئەفسانەکان دەڵێن کە بنچینەی ئەو یارییە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەیەک پێشتر.
وادابنێ، کاتێک گەنجترین شازادەی ئیمپڕاتۆڕی گوپتە لە جەنگدا کوژرا،
براکەی ڕێگەیەکی داهێنا بۆ نواندنی دیمەنی کوشتنەکە بۆ دایکە خەمبارەکەی.
تەخەتەیەکی ٨×٨ی ئەشتاپەدای بەکارهێنا کە بۆ یاری جیاوازتر بەکار دەهات،
یاریەکی نوێ دەرکەوت کە دوو تایبەتمەندی سەرەکی هەیە:
یاسای جوڵەی جیاواز جۆری جیاوازی پارچەکان،
و یەک پاشا کە چارەنوسی دەبوو بە ئەنجامی یارییەکە.
یاریەکە لە بنەڕەتدا بە چاتورانگا ناسرا -
وشەیەکی ئەدەبی کۆنە بۆ "دابەشکردنی چواری."
بەڵام لەگەڵ بڵاوبونەوەی لە دەوڵەتی ساسانی فارسیدا،
ناوی یارییەکە گۆڕا بۆ ناوەکەی ئێستای -
شەتڕەنج،" لە "شاه"ەوە وەرگیراوە کە'' بە مانای پادشا دێت، و"کش مەلیک" لە "شا مات
یاخود "پاشاکە لاوازە."
لە دوای هاتنی ئیسلامییەکان بۆ دەوڵەتی فارسی لە سەدەی حەوتەم،
شەتڕەنج بە جیهانی عرەبی ناسێندرا.
پێشکەوتنی ڕۆڵەکەی وەکو شێوەیەکی پلان بۆ داڕێژراو،
لە کۆتاییدا بوو بە سەرچاوەیەکی دەوڵەمەند بۆ ئیلهامێکی شاعیرانە.
دیبلۆماس و گەورەپیاوەکان شەتڕەنجیان بەمەبەستی باسکردنی هێزی سیاسی بەکاردەهێنا.
خەلیفەکانی موسڵمانان زۆر ئارەزووی ئەم یارییەیان دەکرد.
مێژوونووس ئەل-مەسعودی یارییەکەی کردە بەڵگە بۆ سەلماندی ئازادی ئارەزووەکانی مرۆڤ
بە بەراورد بە یارییە بەختییەکان.
لەگەڵ گەشەسەندنی بازرگانی ڕێگەی ئاوریشم، یارییەکەش بۆ ڕۆژهەڵات و باشووری ڕۆژهەڵات
بڵاوبوەوە و چەندین گۆڕانکاری بەسەردا هات.
لە چین پارچەکانی شەتڕەنج لەسەر خەتی چوارگۆشەکان دادەنرا
نەک لە ناو چوارگۆشەکان وەکو یاسا بنەڕەتییەکەی.
بە فەرمانی پاشا تامێرلەینی مەغۆلی تەختەکەی بۆ ١١×١٠.
لەگەڵ چەند چوارگۆشەیەک کە پێی دەگوترا قەڵا.
لە شەتڕەنجی یاباننیەکاندا، پارچەکان دەبێت لەلایەن یاریزانی بەرامبەرەوە بەکاربێن.
بەڵام لە ئەوروپا شەتڕنج فۆڕمە تازەکەی ئێستای وەرگرت
لە دوای ساڵی ١٠٠٠ی زاینی، یارییەکە بوو بە بەشێک لە خوێندن..
شەتڕەنج وەکو هێمایەک
ئاستی چینەکانی کۆمەڵگە و ئەرکەکانیان بەکار دەهات،
و پاڕچەکانی مانا و شێوەی تازەیان وەردەگرت.
لە هەمان کاتدا، گومانی کڵێسە لەسەر یارییە بۆردییەکان لانەدەچوو.
ڕەوشتخوازەکان هۆشیارییاندا بەرانبەر تەرخانیکردنی کاتی زۆر بۆ شەتڕەنج،
تەنانەت لە فەڕەنسا یاری شەتڕەنج قەدەغەکرا.
کەچی هێشتا یارییەکە بەرەو پێش چوو،
و لە سەدەی پازدەهەم ئەو شێوەیەی وەرگرت کە ئەمڕۆ هەیەتی.
پارچەی لاوازی ڕاوێژکار گۆڕدرا بە شاژنێکی بەهیز-
لەوانەیە هۆکارەی ئەم گۆڕانکارییە بریتی بێت لە دەرکەوتنی ئافرەتی سەرکردە لەو کاتدا.
بەرەوپێش چوونی یارییەکە بەهۆی ئەم گۆڕانکارییەوە گەشەی سەند،
کە یاساکانی تر لای خەڵک ئاشنا بوون،
نامیلکەکانی شیکردنەوە و فێرکاری یارییەکەوە بڵاوبوونەوە.
بیرودۆزی یاری شەتڕەنج هاتە کایەوە.
لەگەڵ هاتنی سەردەمی ڕوناکی، یارییەکە لە ناوەندە شاهانەییەکانەوە بەرەو قاوەخانەکان.
گواسترایەوە، ئێستا شەتڕەنج وەکو دەستەواژەی بەهرەداران هەژمار دەکرێت،
هاندان بۆ جوڵەی بوێرانە و نمایشی درامایی، بەشێکن لە خۆشی یارییەکە.
لە ساڵی۱۸٥۱ ئەو شێوازی "ڕۆمانسییە" گەشت بە لووتکە لە یاری نەمری،
کاتێک ئادۆف ئەندەرسن جوڵەی کش مەلیکی کرد
دوای ئەوەی کە شاژنەکەی و هەردوو قەڵاکەی کردە قوربانی.
بەڵام لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەم پێشبڕکێی فەرمی یارییەکە سازکرا
مانای ئەوەبوو کە ستراتیژی ژماردن) لە کۆتایدا دەبوو بە هەڵبەستانی درامایی.)
لەگەڵ زیادبوونی پێشبرکێی نێودەوڵەتی،
گرنگی و پێگەی شەتڕەنج هەڵکشا.
لە کاتی جەنگی سارد،
یەکێتی سۆڤیەت کاتی باشی تەرخان دەکرد بۆ گەشەپێدانی هونەری شەتڕەنج،
بۆ دەستبەسەرداگرتنی پاڵەوانیەتییەکان لە تەواوی سەدەکە.
ئەو یاریزانەی کە زۆر ڕوسییەکانی دڵ تەنگ کرد
هاوڵاتی وڵاتێکی تر نەبوو
بەڵکو کۆمپیتەری IBM بوو کە پێیان دەگووت Deep Blue.
یاری شەتڕەنج لە کۆمپیوتەر بۆ ماوەی دەیان ساڵ گەشەی سەند،
بەڵام سەرکەوتنەکەی بەسەر گاری کاسپاڕۆف لە ساڵی ۱۹۹۷
یەکەم جار بوو کە ئامێریک لە مرۆڤێک بباتەوە.
ئەمڕۆ نەرمەکاڵای شەتڕەنج بەتوانایە لە بەزاندنی
باشترین یاریزان.
بەڵام هەروەکو یارییەکە،
کۆمپیتەرەکانیش بەرهمی دانایی مرۆڤن.
و لەوانەیە هەمان ئەو داناییە، لە جوڵەی کش مەلیک ڕزگارمان بکات.