Londra'daki bir bankacı güncel borsa bilgilerini
Hong Kong'daki meslektaşına bir saniyeden kısa sürede yollar.
Tek bir tıkla New York'taki bir müşteri
Pekin'den elektronik ürün siparişi verebilir
ve bu ürün bir kargo uçağı ya da yük gemisiyle
birkaç gün içerisinde adresine ulaştırılır.
Günümüzde dünya çapında ürünlerin
ve bilgilerin taşınmasındaki hız ve hacim tarih boyunca görülmemiş bir seviyededir.
Ama küresel ticaretin kendisi düşündüğümüzden daha eskidir,
8000 km yol boyunca 2000 yıldan uzun bir süre var olmuş
ve İpek Yolu olarak biliniyor.
İpek Yolu aslında sadece tek bir yol değil,
birçok farklı rotadan oluşan bir ağ;
yüzyıllar içerisinde yavaş yavaş ortaya çıkan,
birçok yerleşim yerini
birbirine bağlamış.
İlk tarım toplulukları
verimli nehir yataklarında yaşadı,
seyahat olanakları, coğrafi koşullar
ve bilinmeyenin korkusuyla.
Fakat büyüdüklerinde
sınırlarındaki kurak çöllerin zebaniler tarafından değil,
at sırtında yaşayan göçebe kabileler tarafından
mesken tutulduğunu gördüler.
Macaristan'dan Moğolistan'a kadar yayılmış olan İskitler,
başka medeniyetlerle temas kurdular;
Yunanlılar, Mısırlılar, Hintliler ve Çinliler.
Bu temas çoğunlukla barışçıl değildi.
Ama saldırı ve savaşa rağmen
tacirlerin ticaret faaliyetlerinin yanı sıra göçmenler de
ürün, fikir ve teknolojileri
doğrudan bağlantıları olmayan kültürlere de
yaymaya başladılar.
Büyümekte olan bu ağın en önemli kollarından biri
Pers Kraliyet Yolu idi;
İsa'dan önce 5. yüzyılda I. Darius tarafından tamamlanmıştı.
Tigris Nehri'ndan Ege Denizi'ne yaklaşık 3200 km uzunluğunda,
düzenli aktarma noktalarında mal ve mektupların
bir yolcunun alacağı sürenin yaklaşık 1/10'unda seyahat etmesine izin verildi.
Büyük İskender'in İran'ı fethiyle
ve Semerkand gibi şehirleri ele geçirerek Orta Asya'ya kadar genişlemesiyle
ve Uzak İskenderiye gibi yeni şehirler kurmasıyla,
Yunan, Pers ve Hint kültür ve ticaret ağı
hiç olmadığı kadar uzağa genişledi,
Çin ve Batı medeniyetleri arasında bir köprünün temellerini atmış oldu.
Yol M.Ö. 2. yüzyılda keşfedildi;
Zhang Qian isimli bir elçi,
Batıdaki göçebelerle anlaşmak için gönderildi
ve Han İmparatorluğu'na
batı sınırlarının ardındaki bilge halkların, egzotik ürünlerin,
zengin ticaretin masallarıyla döndü.
Elçiler ve tüccarlar İran ve Hindistan'a
ipek, atlar için yeşimtaşı ve pamuk ticareti yapmak için gönderildi,
seyahatleri sırasında onları koruyan ordularla birlikte.
Doğunun ve batının yolları
Avrasya'yı kapsayan birleşik bir kültürel ve ticari takasa
eskisinden daha fazla olanak tanıyarak
kademeli olarak birbirine bağlandı.
Çin malları Roma'ya doğru yola çıktı,
ipeğin yasaklanmasıyla sonuçlanan bir altın ihraç fazlalığına neden oldu,
bu esnada Roma'nın cam işi ürünleri Çin'de çok değerlendi.
Orta Asya'daki askerî akınlar
Çinli ve Romalı askerleri karşı karşıya da getirdi.
Muhtemelen yaylı tüfek teknolojisini
Batı dünyasına iletiyorlardı.
Egzotik ve yabancı ürünlere
ve faydasına olan talep,
İpek Yolu'nun gözden geçirilmesini gerektirdi,
Roma İmparatorluğu'nun dağılmasına
ve Çin hanedanlarının yükselip düşmesine rağmen.
Moğollar dahi yağmalamalarına karşın
ticaret yollarına zarar vermek yerine onları korudular.
Fakat bu ticaret malları ile birlikte bu yollar
geleneklerin, buluşların, fikirlerin ve dillerin yer değiştirmesini de sağladı.
Hindistan kaynaklı Budizm Çin ve Japonya'da benimsendi
ve buraların en yaygın inanışı hâline geldi.
İslam, Arap Yarımadası'ndan çıkıp Güney Asya'da yayıldı,
yerel inançlarla harmanlanarak
Sihizm gibi yeni inanışları ortaya çıkardı.
Barut, Çin'den Orta Doğu'ya yola çıktı,
Osmanlı, Safevi, Babür İmparatorluklarının kaderini değiştirdi.
Bir şekilde, İpek Yolu'nun başarısı kendi sonunu getirdi,
manyetik pusula gibi yeni deniz teknolojileri,
uzun menzilleri mazide bırakarak Avrupa'ya ulaştı.
Bu esnada, Moğol egemenliğinin bitişini
Çin'in uluslararası ticaretten çekilmesi izledi.
Eski yollar ve bağlantılar varlıklarını sürdürmemelerine rağmen,
dünyayı geri dönülmeyecek biçimde
kökten değiştirdiler.
Avrupalılar Doğu Asya'da onları bekleyen zenginliklere doğru
yeni rotalar aramaya koyuldular.
Bu da Keşif Çağı'nın,
Afrika ve Amerika'ya keşiflerin yolunu açacaktı.
Bugün, küresel bağlantılar hayatımızı eskisinden daha farklı şekillendiriyor.
Kanada'da alışveriş yapanlar Bangladeş'te üretilen tişörtleri alıyor,
Japon seyirciler İngiliz televizyon programlarını izliyor,
Tunuslular devrimi başlatmak için bir Amerikan yazılımı kullanıyor.
Küreselleşmenin kültür ve ekonomideki etkisi yadsınamaz.
Ama avantajları ve dezvantajları
ne olursa olsun, bu yeni bir şey değil.
Dağlar, çöller ve okyanuslar
önceleri bizi ayırdı
fakat şimdi ses hızını aşan taşıtlarla,
kıtalar arası iletişim ağlarıyla,
uzaydan alınan sinyallerle aşılıyorlar;
aylarca yol giden karavanlarla değil.
Elbette bunların hiçbiri
çabalarıyla İpek Yolu'nu,
tarihin ilk dünya çapındaki ağını yaratan kültürler olmaksızın
mümkün olamazdı.