Bugünlerde bilim insanları,
ebeveynlerinizin özelliklerini nasıl aldığınızı biliyorlar.
Ebeveynlerinize ve soy ağacınıza bakarak
belirli bir özelliğe sahip olma ya da genetik bir hastalığınızın
olma ihtimalini hesaplayabiliyorlar.
Peki ama bu nasıl mümkün oluyor?
Bir özelliğin atalarından bir canlıya nasıl geçtiğini anlamak için
19. yüzyıla ve Gregor Mendel isimli bir adama doğru
bir yolculuk yapmamız gerekiyor.
Avusturyalı bir rahip ve biyolog olan Mendel,
bitkiler üzerine çalışmaya bayılırdı.
Manastırın bahçesinde yetiştirdiği bezelyeleri çoğaltarak
kalıtım ilkelerini keşfetti.
En çok bilinen örneği şudur:
Mendel, safkan sarı tohumlu bitkilerle
safkan yeşil tohumlu bitkileri çaprazladı
ve sadece sarı tohumlu bitkilerin oluştuğunu gördü.
Sarı renkli özelliği "baskın gen" olarak adlandırdı
çünkü tüm yeni tohumlarda sarı renk mevcuttu.
Ardından sarı tohumlu bitkileri kendi kendine döllenmeye bıraktı.
Bu ikinci nesilde, hem sarı hem de yeşil tohumlar elde etti.
Bu da, yeşil genin baskın olan sarı genin içinde gizli olduğu anlamına geliyordu.
Bu ortaya çıkmayan gene "çekinik gen" adını verdi.
Mendel, bunlardan şu sonuçları çıkardı:
Her gen bir çift faktöre bağlıydı.
Bunlardan biri anneden, diğeri babadan geliyordu.
Artık bu faktörlerin "alel" olarak adlandırıldığını
ve bir genin farklı varyasyonlarını temsil ettiğini biliyoruz.
Mendel'in her bir tohumda hangi tip alel bulduğuna dayanarak
bugün alellerin özdeş olduğu homozigot bezelye
ve iki alelin birbirinden farklı olduğu
heterozigot bezelye adlandırmalarını yapabiliriz.
Alellerin kombinasyonlarına "genotip" denir
ve genotipin ortaya çıkardığı sonuç ise -sarı ya da yeşil-
"fenotip" olarak adlandırılır.
Alellerin nesilden nesile nasıl aktarıldığını daha iyi görmek için
"Punnett karesi" adı verilen bir diyagram kullanabiliriz.
Farklı alelleri her iki eksene yerleştirin
ve muhtemel kombinasyonları hesaplayın.
Örneğin Mendel'in bezelyelerine bir göz atalım.
Baskın sarı aleli "Y" sembolü ile ifade edelim.
Çekinik yeşil alel için ise "y" sembolünü kullanalım.
"Y" her zaman arkadaşı "y" için baskın karakter konumundadır.
Yani, sadece iki "y" nin olması durumunda
yeşil bezelyeler oluşur.
Mendel'in ilk neslindeki homozigot sarı anne,
oluşacak her yeni bezelyeye sarı baskın alelini aktarırken,
homozigot yeşil baba ise yeşil çekinik aleli aktaracaktır.
Böylece tüm yeni bezelyeler, sarı heterozigot alele sahip olacaktır.
İkinci nesilde, iki heterozigottan oluşacak yeni canlı
üç muhtemel genotipten herhangi birine sahip olacak,
iki olası fenotipi üçe bir oranda gösterecektir.
Ancak bezelyelerin bile birçok özelliği vardır.
Örneğin sarı ya da yeşil renkte olmanın yanı sıra,
yuvarlak veya buruşuk olabilirler.
Yani muhtemel kombinasyonlar şunlardır:
yuvarlak sarı bezelye, yuvarlak yeşil bezelye
buruşuk sarı bezelye, buruşuk yeşil bezelye.
Genotip ve fenotip oranlarını hesaplayabilmek için
Punnett karesini de kullanabiliriz.
Tabii bu işleri biraz daha karmaşık hâle getirir.
Birçok şey bezelyelerden daha karışıktır,
mesela insanlar.
Günümüzde bilim insanları genetik ve kalıtıma dair
çok daha fazla şey biliyor.
Bazı özelliklerin kalıtılmasının çok daha farklı yolları var.
Ancak her şey Mendel ve onun bezelyeleri ile başladı.