Tưởng tượng bạn và một người bạn tham dự triển lãm nghệ thuật
và bị thu hút bởi một bức vẽ nổi bật.
Màu đỏ rực với bạn như biểu tượng của tình yêu,
nhưng bạn của bạn lại khẳng định đó là biểu tượng chiến tranh.
Và những vì sao bạn thấy trên trời đầy thơ mộng,
người bạn đó lại diễn giải là hiện tượng nóng lên toàn cầu - do ô nhiễm.
Để chấm dứt tranh luận, bạn tra cứu trên mạng, và đọc được rằng
bức vẽ là bản sao của một dự án đỉnh cao của một họa sĩ:
Đỏ là màu yêu thích của cô ấy và những đốm bạc là những tiên nữ.
Bạn giờ đã biết ý tưởng tạo nên tác phẩm này.
Bạn có sai khi cảm nhận bức vẽ không theo cách của họa sĩ?
Bạn có bớt hứng thú khi biết ý nghĩa bức tranh?
Nên để cho dụng ý của họa sĩ
ảnh hưởng việc diễn giải bức tranh như thế nào?
Đó là một vấn đề gặp nhiều tranh cãi
từ những triết gia và nhà phê bình, không tìm được tiếng nói chung.
Giữa thế kỷ 20,
nhà phê bình văn học W.K. Wimsat và triết gia Monroe Beardsley
tranh luận rằng dụng ý nghệ thuật là không liên quan.
Họ gọi đây là “Ngụy luận về dụng ý”:
khi dụng ý nghệ thuật của họa sĩ bị hiểu sai.
Lập luận này có hai mặt:
Thứ nhất, những họa sĩ ta tìm hiểu không còn sống,
dụng ý của họ không được ghi chép lại,
hay đơn giản là không có cách giải thích cho các tác phẩm của họ.
Thứ hai, thậm chí, nếu có chút thông tin liên quan,
Wimsatt và Beardsley tin rằng
nó cũng sẽ làm ta sao nhãng khỏi chất lượng tác phẩm.
Họ so sánh nghệ thuật với món tráng miệng:
Khi bạn ăn bánh pudding,
dụng ý của đầu bếp không ảnh hưởng đến sự cảm nhận mùi vị và kết cấu bánh.
Cuối cùng, họ nói, bánh pudding "ngon."
Dĩ nhiên, người này thấy "ngon" thì không có nghĩa người khác cũng vậy.
Vì mỗi người có cảm nhận khác nhau,
những đốm bạc trong bức vẽ có thể được hiểu là tiên nữ,
ngôi sao, hay sự ô nhiễm.
Theo suy luận của Wimsatt và Beardsley, cách diễn giải tác phẩm của cô ấy
sẽ chỉ là một trong nhiều cách khác nhau và tất cả đều có thể được chấp nhận.
Nếu thấy vấn đề gì,
bạn có thể đồng ý kiến với Steven Knapp và Walter Benn Michaels,
hai nhà lý luận văn học đã chối bỏ "Ngụy luận về dụng ý".
Họ tranh luận trằng dụng ý của tác giả
không chỉ là một cách diễn giải
mà còn là cách diễn giải hợp lý nhất.
Ví dụ, tưởng tượng bạn đang dạo trên bãi biển,
ngang qua một loạt dấu vết trên cát và nảy ra một đoạn thơ.
Knapp và Michaels tin rằng vần thơ sẽ mất hết ý nghĩa
nếu bạn khám phá ra rằng những dấu vết đó không phải do con người
mà do những đợt sóng xô.
Họ tin rằng một nhà sáng tạo có chủ ý
sẽ làm cho những ý thơ đều thật dễ hiểu.
Một số ủng hộ nhóm trung lập,
cho rằng dụng ý chỉ là một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh lớn.
Triết gia đương thời Noel Carroll đưa ra luận điểm
rằng dụng ý của nghệ sĩ liên quan đến khán giả
cũng giống như dụng ý của người nói
liên quan đến người nghe trong hội thoại.
Để hiểu dụng ý hoạt động như thế nào trong hội thoại,
Carroll bảo hãy tưởng tượng ai đó cầm điếu xì-gà và hỏi xin một que diêm.
Bạn đáp lại bằng cách đưa cái bật lửa,
thể hiện việc muốn đốt điếu xì-gà.
Ngôn từ dùng để hỏi quan trọng,
nhưng dụng ý đằng sau câu hỏi mới ảnh hưởng nhận thức
và khiến bạn phản ứng.
Vậy bạn đồng ý với luận điểm nào?
Bạn có giống như Wimsatt and Beardsley, tin rằng khi cảm nhận nghệ thuật,
như cảm nhận bánh pudding?
Hay cho rằng dụng ý và động lực
mới ảnh hưởng đến ý nghĩa của tác phẩm?
Diễn giải nghệ thuật là một mạng lưới phức tạp
mà có lẽ không bao giờ tìm được câu trả lời chính xác.