W tym filmie omówimy
starożytny Egipt,
który geograficznie jest bardzo podobny
do dzisiejszego państwa egipskiego w północno-wschodniej Afryce.
Główną charakterystyką zarówno starożytnego
jak i dzisiejszego Egiptu jest Nil,
który widzicie tutaj na niebiesko.
Nil jest jedną z wielkich rzek świata.
Rywalizuje z Amazonką do miana najdłuższej rzeki,
jej źródła, dopływy Nilu są nawet dalej na południe
niż ten obrazek pokazuje,
jej wody płyną na północ,
by w końcu w delcie Nilu wpaść do Morza Śródziemnego.
Delta, która jest u ujścia Nilu do morza,
jest zwana deltą gdyż, jak widzicie, te rzeki,
widać je nawet
z satelity o tu,
zaczynają się rozdzielać
i tworzą region w kształcie odwróconego trójkąta,
co trochę wygląda jak
odwrócona grecka litera delta,
no i stąd delta rzeki jest tak właśnie zwana.
Tej zdarzyło się być do góry nogami.
Jeśli płynęłaby w drugą stronę,
to byłaby całkiem poprawną deltą.
Tak więc Nil płynie
z środkowo-wschodniej Afryki do Morza Śródziemnego
i ponieważ prąd płynie na północ,
południowa część rzeki jest powyżej
i stąd jest zwana Nilem górnym.
Górny...
Nil górny jest na południe od Nilu dolnego,
Nilu dolnego...
Ponownie, jest tak gdyż Nil górny jest w górze rzeki,
która płynie z wyższych partii
do niższych.
Więc idąc na południe idziesz wyżej i wyżej.
Powodem, dla którego ta rzeka jest tak ważna,
uczyliśmy się już o tym,
rzeki są źródłem świeżej wody,
kiedy wylewają to użyźniają glebę,
którą można następnie uprawiać,
i dolina Nilu była jednym z pierwszych miejsc,
gdzie rozwinęło się rolnictwo
podczas neolitu.
Właściwie uważa się, że osiedlano się
wzdłuż Nilu
nawet 8 tysięcy lat temu, czyli w roku 6000 p.n.e.
a może nawet jeszcze wcześniej.
Dzięki temu rolnictwu
znacznie więcej ludzi mogło żyć na tym obszarze,
co umożliwiło specjalizację pracy
i powstanie złożonego społeczeństwa.
To nie przypadek,
że jedna z pierwszych wielkich cywilizacji powstała właśnie tu.
Historia Nilu, lub Egiptu...
właściwie są bardzo powiązane,
nawet jeśli za Egipt uważamy cały ten region,
to większość ludzi, nawet dzisiaj
żyje wzdłuż rzeki, wokół tej żyznej gleby,
gdzie całe rolnictwo ma miejsce.
Było to właściwie tak ważne dla starożytnych Egipcjan,
że cały ich kalendarz, ich pory roku,
powstały na podstawie zachowań Nilu.
Mieli porę roku zwaną wylewem,
czyli wylewem rzeki, które użyźniały glebę.
Mieli porę wzrostu,
czyli porę wzrostu upraw,
i porę zbiorów.
Czyli ludzie żyli w tej dolinie przez tysiące lat,
ale kiedy mówimy o starożytnym Egipcie,
to formalnie ta cywilizacja powstała
około roku 3100, 3150 p.n.e.
Teraz popatrzmy sobie na naszą oś czasu tutaj.
Mówimy o czasie mniej więcej tutaj na osi czasu
a powodem na
umiejscowienie tutaj początku cywilizacji Egiptu
jest to, że uważamy,
że to wtedy dolny i górny Egipt został po raz pierwszy zjednoczony
pod królem, którego określa się różnymi imionami,
Narmer czasami, albo Menes.
Mylę się przy imionach
zawsze i wszędzie i zapewne robię też tak tutaj.
Więc to był król który zjednoczył dolny i górny Egipt
w imperium i przetrwało ono, jak widzicie
tysiące lat,
każdy z tych odcinków to sto lat.
To szmat czasu do omówienia,
który można podzielić mniej więcej
na trzy państwa.
Macie Stare Państwo, które trwało mniej więcej
od 27 stulecia p.n.e.
aż do 17 stulecia p.n.e.
Macie Średnie Państwo i macie Nowe Państwo.
Ponownie, prześlizgniemy się tutaj
po tysiącach lat historii.
Pomiędzy nimi macie okresy przejściowe,
kiedy to królestwo, czy też imperium
było bardziej rozbite.
Podczas niektórych okresów przejściowych
panowali obcy władcy.
Żeby dać wam odczuć co się działo podczas
tych tysięcy lat,
i sam się śmieję w myślach,
bo to trudno pokryć dwa, trzy tysiące lat
w ciągu kilku minut,
ale to da wam poczucie tego, czym był starożytny Egipt
Królowie są określani jako faraonowie,
ale jak zobaczymy termin faraon nie był w użyciu
aż do czasów nowego królestwa.
wciąż jednak będę zwał królów faraonami
w tym filmie,
chodzi mi o to, że to są egipscy króle.
Stare Państwo jest zapewne najbardziej znane
w kulturze popularnej z tym, co kojarzymy
z Egiptem najbardziej, z piramidami.
Tutaj oto są piramidy,
to Wielka Piramida w Gizie,
blisko dzisiejszego Kairu.
To jest Sfinks, zostały zbudowane w Starym Państwie
za faraona Snofru i Cheopsa o tutaj
w 26 stuleciu p.n.e.
Wciąż staramy się zrozumieć
jak zostały zbudowane.
Obecnie nie uważa się,
że zbudowali je niewolnicy,
lecz że raczej były budowane podczas
martwego sezonu dla chłopów jako forma opodatkowania.
Ok, skończyliście sadzić i zbierać zbiory?
Cóż, skoro macie trochę czasu,
i to pokazuje jak ważne było rolnictwo
dla, powiedzmy, zyskiwania czasu,
dlaczego nie pomożecie faraonowi wznieść tego grobowca,
co mogło, widziałem szacunki
wymagać dziesiątek
a nawet setek tysięcy ludzi i kilkadziesięciu lat dla jednej piramidy.
Lecz stoją do dziś dzień,
zostały zbudowane ponad 4500 lat temu,
są jednymi z najbardziej ikonicznych dokonań
ludzkości w historii.
Powodem dla którego tyle wiemy o starożytnym Egipcie
jest fakt, że udało nam się odcyfrować ich pismo.
Jest symboliczne, to piktografy,
hieroglify, na pewno słyszeliście
już o nich,
kiedyś nie wiedzieliśmy co mówią.
Widzieliśmy te napisy w grobowcach
mieliśmy poczucie, że ok, te grobowce,
szczególnie piramidy,
są dla tych wielkich królów,
mogliśmy stwierdzić rozwarstwione społeczeństwo,
że elita miała lepsze grobowce niż inni,
ale nie wiedzieliśmy, o co tak naprawdę chodziło,
aż odkryliśmy to, czyli Kamień z Rosetty,
odkryty w 1799 r.
Jest bardzo cenny, gdyż
zawiera ten sam tekst
w trzech różnych językach.
W hieroglifach
starożytnych Egipcjan,
w piśmie używanym później w Egipcie,
pismem demotyckim i, co najważniejsze,
w grece.
Tak historycy byli w stanie powiedzieć
Ok, teraz możemy odcyfrować, co te symbole znaczą,
bo mamy ich tłumaczenie
i dlatego jest to jedna z pierwszych cywilizacji
której obraz udało nam się poskładać.
I hieroglify są jedną z pierwszych form pisma.
Kontynuujmy naszą podróż
przez tysiące lat starożytnego Egiptu.
Pomiędzy Starym Państwem i Średnim Państwem
macie pierwszy okres przejściowy,
a potem Średnie Państwo,
potem Hyksosów
to semicki lud.
Semicki określa ich język,
będący z tej samej rodziny semickiej jak arabski,
hebraiski lub aramejski.
Potem macie Nowe Państwo
i Nowe Państwo jest uważane za szczyt
starożytnego Egiptu.
To naprawdę szczyt ich techniki,
szczyt ich zdolności wojskowej.
Warto zwrócić uwagę na kilku faraonów
Nowego Państwa.
Pierwszy z nich urodził się jako Amenhotep,
czyli że pierwotnie na imię miał Amenhotep IV
ale potem nazwał się sam Echnaton
a Echnaton oznacza miły Atonowi,
Aton to ważny bóg egipski.
Zmienił imię bo zdecydował,
ok mamy tu u nas, w Egipcie, ogromny
panteon bogów.
Tutaj jest ich zaledwie część,
to jest Ozyrys, utożsamiany z życiem po śmierci,
przemianami, regeneracją, zmartwychwstaniem.
To jest bóg Amon i pierwsze imię Amenhotepa
oznacza Amon jest zadowolony.
Jest uważany za odpowiednik Zeusa,
macie
boga Horusa,
ponownie bardzo ważny bóg
w różnych okresach Egiptu,
ale interesujące, że Amenhotep IV,
Echnaton, którego tylko imienia chcecie używać,
zdecydował, że nie nie nie, nie lubię tych bogów,
nie lubię tej politeistycznej religii,
chcę wielbić jednego boga,
bogiem, którego decyduję się czcić jest,
możecie go postrzegać jako boga słońca,
lub tarczę słoneczną, jest przedstawiany
mniej więcej tak i był określany jako Aton
i tak zmienił imię na Echnaton,
po czym próbował pozbyć się
tych innych bogów, czy też umniejszyć ich znaczenie.
Czyli jest to warte uwagi,
bo jest to być może
jedna z pierwszych prób monoteizmu,
przynajmniej w starożytnym Egipcie.
Jest też znany z przekazania sporej władzy żonie,
królowej Nefertete,
która według niektórych mogła być druga po nim,
a nawet władać razem z nim.
Jest też znany gdyż po jego śmierci
jego syn, król Tut, Tutanchamon, zasiada na tronie.
A król Tut, jak się go nazywa,
choć ma na imię Tutanchamon, jest znany gdyż
udało się odnaleźć jego grobowiec pełen skarbów
i tak stał się częścią powszechnej wyobraźni.
Jest znany jako młody faraon.
Wszedł na tron gdy był bardzo młody,
zmarł w wieku 18 lat, to dość ciekawa opowieść.
Najwybitniejszym ze wszystkich faraonów
w historii Egiptu
i to też ktoś z Nowego Państwa,
przyszedł nieco za Tutanchamonem,
jest Ramzes II.
Ramzes II, który doszedł do władzy tutaj w XIII wieku
i władał przez większość XIII wieku p.n.e.
jest symbolem szczytu potęgi starożytnego Egiptu
jako siły wojskowej.
Stoczył słynną bitwę pod Kadesz,
która jest najdawniejszą bitwą,
w której znamy taktyczne szczegóły.
Stoczył ją z również ważnym imperium Hetytów
w 1274 r. p.n.e. a oto znacznie późniejsza ilustracja
bitwy pod Kadesz.
Uważa się, że bitwa
mogła być nierozstrzygnięta,
Ramzes II nie zdołał przejąć Kadesz,
lecz powiedział nam sporo na temat taktyki
i strategii i formacji tego okresu.
Historycy uważają, że to mogła być największa
bitwa rydwanów w historii.
Było to więc wiekopomne wydarzenie.
Ostatecznie Nowe Państwo się rozpada
pod koniec drugiego tysiąclecia,
i potem przez kilkaset następnych lat,
mówimy tu o bardzo długim okresie czasu,
Egipt jest w kawałkach, nie ma jednego władcy,
Kuszyci rządzili z górnego Nilu,
Kusz to kraina o tutaj.
Rządzili przez chwilę.
Asyryjczycy, cywilizacja z Mezopotamii,
też rządzili przez chwilę,
potem w końcu, i wejdziemy w szczegóły
w innych filmach, Persowie wkraczają na scenę.
Kambyzes, syn Cyrusa Wielkiego,
podporządkował, podbił Egipt
i tak Egipt został częścią imperium Achemenidów
i trwało to aż do podboju przez Aleksandra Wielkiego.
Po śmierci Aleksandra Wielkiego
jeden z jego generałów i jego dynastia tworzą
Egipt ptolemejski, który pod władzą cudzoziemców,
cóż, jest już pod władzą cudzoziemców od dłuższego czasu,
ale teraz to są Grecy
i słynna Kleopatra,
faraon Egiptu,
właściwie jest greczynką z pochodzenia,
to ona uwiodła, można powiedzieć,
Juliusza Cezara i Marka Antoniusza,
a po śmierci Kleopatry
Egipt staje się częścią Rzymu.
Jak widzicie omówiliśmy ogromny
okres historii,
jedną z najważniejszych cywilizacji w historii,
jeden z najsłynniejszych poematów o cywilizacjach
i władcach, o Ramzesie II, poemat Ozymandias
został nazwany po nim.
Macie tu jedne z największych miast starożytnego świata,
Teby, okresowo stolica
Nowego Państwa i Średniego Państwa,
Memfis, miasto założone
przez Menesa
i stolica Starego Państwa.
To wszystko działo się w starożytnym Egipcie.