Ze zeggen dat als muren konden spreken,
elk gebouw haar eigen verhaal zou vertellen.
Maar slechts bij weinige is het zo fascinerend
en verteld door zo veel stemmen
als de Hagia Sophia, of 'heilige wijsheid'.
Neergezet op de kruising van continenten en culturen,
heeft het enorme veranderingen gezien,
van de naam van haar stad,
tot haar eigen constructie en bestemming.
Vandaag de dag vertellen delen uit elk tijdperk
hun eigen verhaal
aan eenieder die het wil horen.
Zelfs voordat je bij de Hagia Sophia aankomt,
tonen de oude ommuringen
het strategisch belang van de omliggende stad,
die gesticht werd als Byzantium door Griekse kolonisten in 657 v. Chr.
Ze werd achtereenvolgens omgedoopt
tot Augusta Antonia, Nieuw Rome en Constantinopel,
na elke verovering, herovering, vernietiging en wederopbouw
door diverse Griekse, Perzische en Romeinse heersers
in de eeuwen daarna.
Het was binnen deze muren
dat de eerste Megale Ekklesia, of 'grote kerk',
werd gebouwd in de 4e eeuw.
Hoewel ze snel daarna afbrandde bij een oproer,
werd dit de locatie van het belangrijkste religieuze gebouw
in de eeuwen die volgden.
Bij de ingang zijn de marmeren stenen met reliëfs
de laatste herinnering aan de tweede kerk.
Deze werd gebouwd in 415
en verwoest bij het Nika-oproer in 532,
toen het woedende publiek van het wagenrennen
bijna het bewind van keizer Justianus omverwierp.
Hij bleef met veel moeite aan de macht
en nam zich voor om de kerk grootser te herbouwen.
Vijf jaar later werd het bouwwerk dat je nu ziet, voltooid.
Bij binnenkomst fluisteren de stenen en fundamenten
verhalen van hun herkomst in Egypte en Syrië,
terwijl de zuilen, afkomstig van de tempel van Artemis,
zich een ouder verleden herinneren.
Runentekens, ingekerfd door Noormannen van de keizerlijke wacht,
vertellen over verre noordelijke gebieden.
Maar je aandacht wordt gegrepen door de grote koepel,
die de hemel vertegenwoordigt;
meer dan 50 meter hoog, met een diameter van 30 meter
en aan de basis omringd door vensters.
De gouden koepel lijkt te zweven,
terwijl het licht naar binnen gloort.
Onder deze grandioze symboliek
staan de stevige Korinthische zuilen uit Libanon,
geplaatst nadat de oorspronkelijke koepel deels was verwoest
door een aardbeving in 558.
Stilletjes herinneren ze aan de kwetsbaarheid
en de bouwkunst achter zo'n meesterlijk gebouw.
Als een beeld meer zegt dan duizend woorden,
vertellen de mozaïeken uit de opvolgende eeuwen het meest,
niet alleen over Bijbelse thema's,
maar ook over de Byzantijnse keizers
die zich als opdrachtgever vaak samen met Christus lieten afbeelden.
Maar onder hun luide en duidelijke stemmen
hoor je de rondspokende echo
van beschadigde en ontbrekende mozaïeken en iconen,
ontheiligd en geroofd tijdens het Latijns Keizerrijk
volgend op de Vierde Kruistocht.
In de vloer staat de inscriptie van Enrico Dandolo's tombe,
de Venetiaanse heerser die de campagne leidde,
een grimmige herinnering aan de 57 jaar
dat de Hagia Sophia een Katholieke kerk was,
voor de terugkeer naar haar Orthodoxe wortels
na de Byzantijnse herovering.
Maar het zou niet lang een kerk blijven.
Verzwakt door de kruistochten,
viel Constantinopel in 1453 in Ottomaanse handen
en zou vanaf dat moment Istanboel heten.
Na zijn leger drie dagen van plunderingen te gunnen,
ging sultan Mehmed II het gebouw binnen.
Hoewel zwaar beschadigd,
ging haar grandeur niet aan de sultan voorbij,
die het onmiddellijk wijdde aan Allah
en het uitriep tot de nieuwe keizerlijke moskee.
De minaretten die de eeuw erna werden gebouwd,
zijn het duidelijkste teken van deze tijd
en vormen, naast hun religieuze functie, architectonische ondersteuningen.
Maar er zijn vele andere.
Sierlijke kaarsenstandaards gedenken Suleimans verovering van Hongarije,
terwijl enorme platen met kalligrafie aan het plafond
de bezoeker herinneren aan de eerste vier kaliefen
die Mohammed opvolgden.
Hoewel het gebouw er nog uitziet als een moskee,
is het nu een museum,
een beslissing die in 1935 door Kemal Atatürk werd genomen,
de moderniserende eerste president van Turkije,
na de val van het Ottomaanse rijk.
Dankzij deze secularisatie
kon het tapijt worden verwijderd van de versierde marmeren vloer
en het gips van de Christelijke mozaïeken.
Doorlopende restauratie zorgde ervoor dat
de vele stemmen uit Hagia Sophia's verleden
werden gehoord na eeuwen van stilte.
Maar het conflict blijft.
Verborgen mozaïeken zuchten bedekt onder islamitische kalligrafie,
kostbare stukken geschiedenis die niet onthuld kunnen worden
zonder andere te vernietigen.
Ondertussen klinken vanuit zowel christelijke als moslimhoek
stemmen die het gebouw weer een religieus doel willen geven.
Het verhaal van de Heilige Wijsheid mag dan verre van voorbij zijn,
maar het is te hopen dat de vele stemmen die het herbergt
ook in komende jaren hun zegje kunnen doen.