Ասում են` եթե պատերը կարողանային խոսել, ամեն շենք կունենար իր պատմությունը, սակայն
քչերը կկարողանային պատմել այնքան զարմանալի պատմություններ այնքան տարբեր լեզուներով,
որքան Սուրբ Սոֆիայի տաճարը կամ Սուրբ Իմաստությունը:
Լինելով աշխարհամասերի և մշակույթների խաչմերուկում`
այն ականատես է եղել ահռելի փոփոխություն- ների` սկսած իր տեղակայման քաղաքի
անվանումից մինչև իր կառուցվածքը և նպատակը:
Եվ այսօր յուրաքանչյուր դարաշրջանի դետալ ներկա է`
պատրաստ պատմելու իր պատմությունը յուրաքանչյուր այցելուի, ով կլսի իրեն:
Նույնիսկ մինչև Սուրբ Սոֆիայի տաճար ժամանելը, հինավուրց ամրությունները
բացահայտում են ստրատեգիապես կարևոր նշանակություն ունեցող քաղաքը,
որը հիմնվել է Ք.ա. 657 թվականին հույն նվաճողների կողմից` որպես Բյուզանդիոն:
Եվ այնուհետև վերանվանվելով Օգուստա Անտոնիա, Նոր Հռոմ և Կոստանդնուպոլիս`
այն նվաճվեց, վերանվաճվեց, ջախջախվեց և վերակառուցվեց
տարբեր հույն, պարսիկ և հռոմեացի նվաճողների կողմից դարերի ընթացքում:
Եվ հենց այդ պատերի ներսում է կառուցվել առաջին Մեգալե Էկլեսիան,
կամ գլխավոր եկեղեցին, 4-րդ դարում:
Չնայած նրան, որ այն շուտով այրվեց`
այն հիմնեց տարածաշրջանի հիմնական կրոնական մարմնի վայրը
հետագա դարերի համար ևս:
Մուտքի մոտ ցայտաքանդակներով զարդարված մարմարյա քարերը
հանդիսանում են երկրորդ եկեղեցու վերջին հիշատակները:
Կառուցված 415 թվականին` այն ավիրվեց 532 թ. Նիկեայի ապստամբության ժամանակ,
երբ զայրացած ամբոխը մրցավազքի ժամանակ
գրեթե գահընկեց արեց կայսրին` Հուստինիանոս I-ին:
Հազիվ կարողանալով վերադարձնել գահը`
նա մտադրված էր վերակառուցել եկեղեցին լայն մասշտաբով
և 5 տարի անց ապարանքը, որը Դուք այժմ տեսնում եք, պատրաստ էր:
Երբ մտնում ես ներս, շենքի քարերը և պատերը
շշնջում են իրենց հայրենիքների` Եգիպտոսի և Սիրիայի հեքիաթներ,
մինչդեռ Արտեմիսի տաճարից վերցրած սյուները խոսում են էլ ավելի վաղ անցյալից:
Վիկինգների կայսեր թիկնապահի կողմից արված ռունական արձանագրությունները
կրում են հյուսիսային հեռավոր երկրների պատմությունը:
Հավանաբար Ձեր ուշադրությունը ուղղված է գլխավոր գմբեթի վրա` խորհրդանշող դրախտը:
Մինչև 50 մետր հասնող բարձրությամբ, ավելի քան 30 մետր տրամագծով
և հիմքի շուրջը շրջապատված լինելով լուսամուտներով`
հիմնական գմբեթը դրախտից կասկածելի է թվում`
անդրադարձնելով լույսն իր ներքին հատվածով:
Խորը գաղափարախոսությունից զատ` կորնթոսյան հոյակապ սյուները`
բերված Լիբանանից 558 թվականի երկրաշարժից հետո,
երբ սկբնական գմբեթը մասամբ ավերվել էր,
կամաց հիշեցնում են Ձեզ իր փխրունության
և այն ճարտարագիտական հմտությունները, որոնք հարկավոր են այդ մարմարի դեպքում:
Եթե նկարը արժի հազար ու մի բառ,
հետագա դարերի խճանկարները ունեն ամենաշատ ասելիքը
ոչ միայն իրենց բիբլիական թեմաներից,
այլ նաև այն պատվիրած Բյուզանդական կայսրերից`
հաճախ պատկերված Քրիստոսի հետ միասին:
Սակայն իրենց բարձր և պարզ ձայներում,
կարող ենք նաև լսել վնասված և կորած խճանկարների և սրբապատկերների արձագանքները`
պղծված և թալանված 4-րդ խաչակրաց արշավանքի ժամանակ լատինական օկուպացիայի պատճառով:
Գետնի տակ գերեզմանաքարի արձանագրությունը, որը պատկանում էր Էնրիկո Դանդոլոյին`
վենետիկյան կառավարչին, ով գլխավորել էր այդ արշավանքը,
այն 57 տարիների հիշատակն է, որոնց ընթաց- քում Սուրբ Սոֆիայի տաճարը եղել է հռոմեական
կաթոլիկ եկեղեցի մինչ վերադառնալը իր ուղղա- փառ արմատներին Բյուզանդիայի վերականգնմամբ:
Սակայն այն չմնաց եկեղեցի երկար ժամանակով:
Խաչակրաց արշավանքներից թուլացած` 1453 թ. Կոստանդնուպոլիսը ընկավ օսմայան թուրքերին
և այնուհետև հայտնի դարձավ` որպես Ստամբուլ:
Իր զինվորներին եռօրյա կողոպուտ թույլատրելուց հետո
Սուլթան Մահմեդ II-ը մտավ կառույց:
Չնայած ծանր վնասներին` իր վեհությունը չէր կորել,
քանզի երիտասարդ Սուլթանը միագամից Ալլահին ուղղեց այդ շենքը`
հայտարարելով, որ այն լինելու էր նոր կայսերական մզկիթը:
Հաջորդ դարում կառուցված չորս մինարեթները
համարվում են այդ շրջանի ամենաակնհայտ նշանը`
ծառայելով թե՛ իր ճարտարապետական, և թե՛ կրոնական նպատակներով:
Սակայն կան շատ ուրիշներ:
Զարդարված մոմակալները վերաբերում են Հունգարիայի նվաճմանը Սուլեյմանի կողմից,
մինչդեռ առաստաղից կախված գեղագրական սկավառակները
հիշեցնում են այցելուներին չորս խալիֆների մասին, ովքեր հետևեցին Մուհամեդին:
Չնայած նրան, որ այսօրվա շենքը ավելի նման է մզկիթի` այժմ այն թանգարան է`
համաձայն 1935 թ. որոշմանը Քեմալ Աթաթուրքի`
ժամանակակից Թուրքիայի առաջին նախագահի կողմից
Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո:
Հենց այս դեպի աշխարհիկ անցումը թույլատրեց գորգերի հեռացումը,
որի շնորհիվ էլ բացահայտվեցին մարմարյա հատակի զարդարանքները
և քրիստոնեական խճանկարներ պարունակող սպեղանիները:
Տարվող վերականգնողական աշխատանքները թույլ տվեցին Սուրբ Սոֆիայի տաճարի երկար
պատմության ձայների բազմազանությանը
կրկին լսվելու դարավոր լռությունից հետո:
Սակայն պայքարը շարունակվում է:
Թաքնված խճանկարները գոչում են իսլամական վայելչագրության հետևից,
պատմության արժեքավոր էջէր են, որոնց անհնար է բացահայտել առանց ոչնչացնելու մնացածը:
Միևնույն ժամանակ թե՛ մուսուլմանական, և թե՛ քրիստոնեական համայնքներ պահանջում են
վերադարձնել շենքը իր նախկին կրոնական նպատակներին:
Աստվածային իմաստության պատմությունը կարող է շատ վաղուց վերջացած լինել,
սակայն հուսանք, որ այնտեղ տեղ գտած բազմահազար ձայները
կկարողանան լսելի դառնալ տարիների ընթացքում: