Tema ime per sot eshte te mesuarit.
Dhe ne kete fryme, une dua te drejtoj nje pop kuiz.
Gati?
Kur fillon te mesuarit?
Tani perderisa e mendoni ate pyetje,
ndoshta ju jeni duke menduar per diten e pare te para-shkollores
ose te kopshtit,
hera e pare qe femijet jane ne klase me nje mesues.
Apo ndoshta ju keni deshire te kujtoni fazen e femijerise
kur femijet jane duke mesuar si te ecin dhe flasin
dhe te perdorin pirunin.
Ndoshta ju e keni hasur levizjen Zero- ne Tre,
i cila pohon se vitet me te rendesishme te te mesuarit
jane ato me te hershmet
Dhe keshtu, pergjigja juaj per pyetjen time do te ishte:
Te mesuarit fillon ne lindje.
Mire sot une dua t'ju prezantoj
nje ide qe mund t'ju duket befasuese
dhe mund t'ju duket e papranushme,
por e cila eshte mbeshtetur nga evidencat e fundit
nga psikologjia dhe biologjia.
Dhe kjo do te thote se disa nga mesimet me te rendesishme
ndodhin para se ne te lindim,
ndersa jemi akoma ne bark te nenes.
Tani une jam nje reporter sheknce.
Une shkruaj libra dhe artikuj ne revista.
Dhe gjithashtu jam nene.
Dhe keto dy role erdhen sebashku per mua
ne nje liber qe kam shkruar i quajtur "Origines."
"Origines" eshte nje reportazh nga fronti i
nje fushe te re ngazellyese kerkimesh
e quajtur origjina embrionit
Origjina e embrionit eshte disipline shkencore
e cila u shfaq dy dekada me pare,
dhe eshte e bazuar ne teorine
se shendeti yne dhe mireqenia pergjate jetes tone
influencohen shume
nga nente muajt qe kalojme ne barkun e nenes.
Kjo teori kishte me shume se interes intelektual per mua.
Une vete isha shtatetzene
ndersa isha duke bere hulumtimet per kete liber.
Dhe nje nder njohurite më interesante
qe me ka dhene kjo pune
eshte se ne mesojme gjithe gjerat rreth botes
akoma para se te futemi ne te.
Kur i mbajme bebet ne krahe per te paren here,
ne mund te imagjinojme se ata jane pllaka te pasterta,
te pa njollosura nga jeta,
kur ne fakt, ata tanime jane formuar nga ne
dhe nga bota e vecante qe ne jetojme.
Sot dua te ndaj me juve disa gjera te mahnitshme
qe jane duke zbuluar shkenctareret
ne lidhje me ate se cka meson embrioni
perderisa ata akoma jane ne barkun e nenes
Se pari,
ata mesojne tingullin e zerit te nenes se tyre
Sepse tingujt nga bota e jashtme
duhet te udhetojne neper indet abdominale te nenes
dhe permes lengut amniotik qe rrethon fetusin,
zerat qe fetusi degjon,
fillojne rreth muajit te katert te shtatezanise,
jane te shurdhur.
Nje hulumtues thote
se ata ndoshta duken sikur zeri i mesuesit te Charlie Brown
ne filmin vizatimor "Peanuts"
Por zeri i gruas shtatezene
jehon neper trupin e saj,
duke e arritur fetusin shume me lehte.
Dhe sepse fetusi eshte me te gjate gjithe kohes,
e degjon zerin e saj shume.
Njeheresh kur lind femiju, i'a njeh zerin e saj
dhe preferon te degjoj zerin e saj
me shume se cdo kujt tjeter.
Si mund ta dime kete?
Femijet e posa lindur nuk mund te bejne shume,
por nje gje qe ata jane vertete te zote, eshte te thithin gji.
Hulumtuesit perfitojne nga ky fakt
duke i mashtruar me dy biberona gome,
nese nje bebe e pi ne nje
e degjon regjistrimin e zerit te nenes
me nje kaske degjuese,
dhe nese pi nga biberoni tjeter
degjon zerin e nje femre te pa njohur.
Femijet shpejt tregoj preferencat e tyre
duke e zgjedhur te paren.
Shkenctaret gjithashtu perfitojne nga fakti
se femijet do te ngadalsojne pirjen e tyre
kur dicka i'u intereson atyre
dhe e rifillojne pirjen e tyre te shpejte
kur ata merziten.
Kjo eshte se si hulumtuesit zbuluan
se, pasi qe gruaja lexonte me ze pa nderprerje
nje paragraf nga Dr. Seuss " The Cat in the Hat" ndersa ato ishin shtatezene,
femijet e posa lindur e njohen ate fragment
kur e degjuan jashte barkut te nenes.
Eksperimenti im i preferuar i ketij lloji
eshte ai i cili tregoi se femijet
e gruas qe shikon nje serial televiziv te caktuar
cdo dite gjate shtatezanise
ka njohur melodine e kenges te atij shou-i
kur linden.
Pra fetuset madje jane duke mesuar
per nje gjuhe te vecante qe flitet
ne boten qe ata do te lindin.
Nje studim i publikuar vitin e shkuar
zbuloi se nga lindja, nga momenti i lindjes,
femijet qajne ne theks
te gjuhes ametare te nenes se tyre.
Bebet franceze qajne ne nje note ngritese
ndersa bebet Gjermane me nje note te poshte,
duke imituar vijat melodike
te ketyre gjuheve.
Tani pse ky lloj i te mesuarit te fetusit
te jete i dobishem?
Mund te kete evoluar per te ndihmuar mbijetesen e bebes.
Nga momenti i lindjes,
femiju u pergjigjet shumices se zerave
personi qe eshte me i pelqyeshem per t'u kujdesur--
eshte nena.
Kjo madje ben te qaren e saj
te duket sikur gjuha e nenes,
qe mund te hyje me shume ne zemer femija nenes,
dhe qe mund ti jape bebes nje avantazh
ne detyren kritike
ne te mesuarit si te kuptoje dhe flase
gjuhen ametare.
Por nuk eshte vetem melodia
qe fetuset jane duke mesuar ne miter.
Gjithashtu shijet dhe ererat.
Ne muajin e shtate te shtatezanise,
shijet e fetusit jane plotesisht te zhvilluara,
dhe receptoret e nuhatjes, te cilet e lejojne ate nuhatje
jane funksionale.
Aroma e ushqimit qe ha nje grua shtatezene
gjejne rrugen e tyre te lengu amniotik,
i cili vazhdimisht gelltitet
nga fetusi.
Femijet duket qe kujtojne dhe preferojne keto shije
posa te dalin ne bote.
Ne nje eksperiment, nje grup i grave shtatezena
i ishte kerkuar te pinte shume leng te karrotave
gjate tre mujorit te trete te shtatezanise,
gjersa nje grupit tjter te grave shtatezena
pine vetem uje.
Gjashte muaj me vone, femijet e grave
iu dhane drithera te perziera me leng karrote,
dhe shprehjet e fytyres u observuan ndersa ata hanin ate.
Pasardhesit e grave te cilet kane pire leng karrotash
kane ngrene me shume drithera te perziera me karrota
dhe nga cka pame,
ata u duken qe po e shijonin me shume.
Nje version i njejte Francez i ketij eksperimenti
eshte bere ne Dijon, France
ku hulumtuesit zbuluan
se qe bebet e nenave qe konsumuan ushqim dhe lengje
te aromamtizuar me shije anise gjate shtatezanise
shfaqen nje preference per anise
ne diten e pare te jetes,
dhe prap, kur ishin provuar me vone,
ne diten e katert te jetes.
Femijet nenat e te cileve nuk kane ngrene anise gjate shtatezanise
treguan nje reagim qe te ngjashem me "i shpifur".
Cka do te thote kjo
eshte se fetuset jane duke mesuar nga nenat e tyre ne menyre efektive
per cka eshte e sigurt dhe e mire te hame.
Fetuset gjitahshtu mesohen
rreth kultures se vecante qe ata do t'i bashkangjiten
pergjate njeres nder shprehjeve me te fuqishme te kultures,
qe eshte ushqimi.
Ata po njihen me karakteristikat e shijeve dhe erezave
te kuzhines se kultures se tyre
para se te lindin.
Tani duket se fetuset jane duke mesuar madje mesime me te medha.
Por para se t'a beje ate,
Dua te adresoj dicka qe ju ndoshta jeni duke menduar.
Nocioni i te mesuarit te fetusit
mund te sjell ne mendje perpjekjet tuaja per t'a pasuruar fetusin
sikurse duke e luajtur Moxartin permes kufjeve
te vendosura ne nje bark shtatezane
Por faktikisht, procesi nente mujoresh
i formimit qe ndodh ne barkun e nenes
eshte shume me i thelle dhe i rendesishem sesa ajo.
Me shume se cka nje grua shtatezene ballafaqohet ne jeten e saj te perditshme --
ajrin qe ajo thith,
ushqimin dhe pijet qe ajo konsumon,
kimikateve te cilave i'u ekspozohet,
madje edhe emocioneve qe ajo ndjen--
jane te perbashekta me fetusin e saj.
Ato perbejne nje perzierje te ndikimeve
si individ dhe idiosentrik
si grua nje vetvete.
Fetusi perfshin keto oferta
ne trupin e tij,
i ben ato pjese e te mishit dhe gjakut te tij.
Dhe shpesh bene dicka me shume.
I trajton keto kontribute amesore
si informacion,
sic une kam deshire t'a quaj si nje kartoline biologjike
nga bota e jashtme.
Pra, cka eshte duke mesuar fetusi ne uteron
nuk eshte "Magic Flute" e Mozartit
por pergjigjet per pytjet shume me shume kritike per mbijetesen e saj.
A do te lind ne nje bote te begatise
ose te pamjaftushmerise?
A do te jete sigurt dhe e mbrojtur,
ose a do te perballoj rreziqet dhe kercenimet e vazhdushme?
A do te jetoj nje jete te gjate dhe te frytshme
ose nje te shkurter?
Dieta e gruas shtatezene dhe niveli i stresit ne vecanti
sigurojne te dhena ne rendeishme per kushtet qe mbizoterojne
si nje gisht i ngritur ne ere.
Rezultatet e akorduara dhe harmonizuara
ne trurin e fetusit dhe organeve tjera
jane pjese e asaj qe na jep ne qenieve njerezore
fleksibilitetin tone te madh,
aftesine tone per te lulezuar
ne nje shumellojshmeri te madhe te mjedisit,
nga fshati ne qytet,
nga tundra ne shkretire.
Per ta mbyllur, une do te ju tregoj dy histori
se si nenat i mesojne femijet e tyre per boten
madje para se ata te lindin.
Ne vjeshten e 1944,
ditet e zymta te Luftes se Dyte Boterore,
trupat Gjermane bllokuan Hollanden Perendimore,
duke i kthyer te gjitha dergesat e ushqimit
Fillimi i rrethimit Nazist
u pasua nga nje nder dimrat me te ftohte ne dekada--
aq ftohte saqe ujerat ne kanale u ngrine u bene te ngurta.
Se shpejti ushqimi u be i pamjatushem,
shume hollandeze mbijetonin me 500 kalori ne dite--
cereku i asaj qe konsumonin para luftes.
Pasiqe javet e privimit u zgjaten ne muaj,
disa arriten te hanin qepujka rrenje tulipanesh.
Nga fillimi i Majit,
rezerva ushqimore e racionuar me kujdes nga shteti
ishte shteruar plotesisht.
Spektri i urise masive u ngrit.
Dhe pastaj ne 5 Maj, 1945
rrethimit i erdhi nje fund i pa pritur
kur Holanda u lirua
nga Aleatet
"Dimri i Urise" sic u njoh,
vrau 10.000 njerez
dhe dobesoi me mijera tjere.
Por ishte nje popull tjeter qe sihte prekur--
40.000 fetuset
ne utero gjate rrethimit.
Disa nga efektet e kequshqyerjes gjate shtatezanise
u paraqiten menjehere
ne shkalle te larte tek te posalindurit,
defekte ne lindje, lindje me peshe te ulte
dhe vdekshmeria e femijeve.
Por te tjeret nuk do te zbuloheshin per vite te tera.
Dekada pas " Dimrit te urise",
hulumtuesit dokumentuan
se njerezit nenat e te cileve ishin shtatezena pergjate rrethimit
kane me shume obesitet, me shume diabet
dhe me shume semundje ne zemer ne jeten e me vonshme
sesa individet te cilet ishin zhvilluar nen kushte normale.
Eksperincat e indvideve para lindjes te urise
duket se u'a kane ndryshuar trupat
ne menyra te shumta.
Ato kane tension te larte te gjakut,
profile te varfera te kolesterolit
dhe tolerance glukoze te reduktuar--
nje shenje paralajmeruese te diabeteve.
Pse kequshqyerja ne bark do te
rezultonte ne nje semundje me vone?
Nje shpjegim
eshte sepse fetuset jane duke bere me te miren e nje situate te keqe.
Kur eshte ushqimi i paket
ata shmangin lendet ushqyese ne drejtim te organit vertete kirtik, trurit,
dhe larg organeve tjera
sikurse zemra dhe mushkerit
Kjo e mban te gjalle fetusin ne nje periudhe te shkurter,
por fatura vjen me vone ne jete
kur keto organe tjera, privohen me heret,
behen me te prekshem ndaj semundjeve.
Por kjo nuk eshte e vetmja qe po ndodh.
Duket sikur fetuset jane duke marr sygjerime
nga mjedisi intraueterine
dhe duke u'a analizuar psikologjine e tyre ne perputhje me rrethanat.
Ata jane duke i pergatitur veten e tyre
per llojin e botes qe ata do te takohen
ne pjesen tjter te barkut.
Fetusi e rregulon metabolzmin e vet
ne procese tjere psikologjike
ne pritje te mjedisit qe i pret ata.
Dhe ne baze te parashikimit te fetusit
eshte se cka han nena e tyre.
Ushqimet qe konsumon nje grua shtatezene
perbejne nje lloj historie,
nje perralle e begatise
apo nje kronike e zymte e privimit.
Historia jep informacione
se fetusi perdor
per te organizuar trupin dhe sistemet e tij--
nje pershtatje te rrethanve mbizoteruese
qe lehteson mbijetesen e se ardhmes
Te ballafaquar me burime shume te kufizuara,
nje femije me madhesi me te vogel me reduktimin e kerkesave te energjise
ne fakt do te kene nje shans
per te jetuar ne moshen madhore.
Problemi i vertete vjen
kur grate shtatezena ne nje fare menyre nuk jane treguese te mira
kur fetuset jane te prirura
qe te presin nje bote te mungeses
dhe ne vend te saj lindin ne nje bote te shumices.
Kjo eshte cka u ka ndodhur femijeve hollandez te " Dimrit te urise".
Dhe shkalla me larte e trashjes,
diabetit dhe semundjeve te zemres
jane rezultati.
Trupat qe ishin ndertuar per te rezervuar cdo kalori
e gjeten veten e tyre duke lundruar ne kalori te teperta
ne dieten perendimore te pas luftes.
Bota qe u ishte mesuar ndersa ne utero
nuk ishte e njejta
me boten ne te cilen ata kishin lindur.
Ja edhe nje histori tjeter.
Ne ora 8: 46 me 11 Shtator, 2001,
kishte dhjetra mijera njerez
ne afersi te Qendres se Tregetise Boterore
ne New York--
banoret e periferise duke vrapuar tek trenat,
kamariere duke rregulluar tavolinat per mengjesin e nxituar
agjentet me telefona ne Wall Street.
1,700 e ketyre njerezve ishin gra shtatezena.
Kur aeroplani goditi dhe kullat u shemben,
shume prej ketyre grave provuan horroret e njejta
me te mbijetuarit e tjere te fatkeqesise--
kaos derrmues dhe konfuzion,
rete rokullisese
te pluhurit te mundshem helmues dhe copave,
rrahja e zemres per jeten e tyre.
Rreth nje viti pas 9/11,
hulumtuesit ekzaminuan nje grup grash
qe ishin shtatezene
kur ato ishin ekspozuar sulmit te Qendres se Tregtise Boterore.
Ne foshnjet e ketyre grave
te cilat zhvilluan sindromin e stresit pas-traumatik, ose PTSD,
pas vujatjeve te tyre,
hulumtuesit zbuluan nje shenje biologjike
te ndjeshmerise tek PTSD--
nje efekt qe me se shumti ishte shfaqur
tek foshnjet nenat e te cileve provuan katastrofen
ne tremujorin e trete.
Me fjale te tjera,
nenat me sindromin e stresit pas-traumatik
kaluan ne nje dobesi ne keto kushte
tek femjet e tyre ndersa ata ishin akoma ne utero.
Tani konsideroni kete:
sindromin e stresit post-traumatik
duket te jete nje reaksion i stresit qe eshte perkeqsuar
duke i'u shkaktuar viktimave vuajtje te pa nevojshme.
Por eshte nje menyre tjeter e te menduarit per PTSD.
Cka duket si patologji per ne
faktikisht mund te jete nje adaptim i dobishem
ne disa rrethana.
Ne nje mjedis vecanerisht te rrezikshem,
manifestimet karakteristike te PTSD--
nje mbi-vetdije e mjedisit te dikujt,
nje reagim i shpejte ndaj rrezikut--
mund te shpetoje jeten e dikujt.
Nocioni se transmetimit paralindjes i rrezikut PTSD eshte i adaptushem
akoma eshte spekulativ,
por une e gjej si teper prekes.
Kjo do te thote se, edhe para lindjes,
nenat jane duke i paralajmeruar femijet e tyre
se eshte nje bote e eger aty,
duke i'u thene, "Keni Kujdes."
Me lejoni te jem me qarte.
Hulumtimi i origjines se fetusit nuk eshte per te fajesuar grate
se cka ndodh gjate shtatezanise.
Eshte rreth te zbuluarit se si te promovohet me se miri
shendeti dhe mireqenia e gjenerates se ardhshme.
Ajo perpjekje e rendesishme duhet te perfshije nje fokus
ne ate se cka mesojne fetuset
gjate nente muajve qe ata kalojne ne bark.
Mesimi eshte njeri prej aktiviteteve me thelbesore te jetes,
dhe fillon shume me heret
sesa ne e kemi imagjinuar.
Faleminderit.
(Duartrokitje)