Internet: HTTP va HTML
Men Jasminman va men XBOX One muhandislik jamoasining dasturiy
menejeriman. Bizning eng katta xususiyatlarimizdan biri Xbox Live deyiladi. Bu onlayn xizmat
butun dunyo bo'ylab o'yinchilarni birlashtiradi va biz buni internet orqali amalga oshirishga suyanamiz. Bu
oson ish emas va ko'p narsalar sahna ortida sodir bo'ladi. Internet
odamlarning o'zaro munosabatlarini va aloqa qilishlarini butunlay o'zgartirmoqda. Ammo bu qanday ishlaydi? Qanday
qilib butun dunyo bo'ylab kompyuterlar haqiqatan ham bir-biri bilan aloqa qilishadi? Keling, veb-brauzerni ko'rib chiqaylik.
Birinchidan, siz veb-brauzeringizni ochasiz. Ushbu ilovadan veb-sahifalarga kirish uchun foydalanasiz. Keyin siz
veb-manzilini yoki URL manzilini kiritasiz, masalan tumblr.com kabi sayt resurslarining yagona ko'rsatkichi
orqali siz tashrif buyurasiz. Salom men Tumblr asoschisi Devid Karp va biz
bugun kundalik ishda foydalanayotgan veb-brauzerlar haqida gaplashamiz. Ehtimol siz
veb-brauzeringizdagi manzilga matn terish paytida va keyin Enter tugmasini bosganingizda
aslida nima bo'lishiga qiziqqan bo'lsangiz kerak. Va bu haqiqatan ham siz tasavvur qilganingizdek. Shunday qilib, hozirgi paytda sizning
kompyuteringiz server deb nomlangan, odatda bu yerdan minglab mil uzoqlikda boshqa kompyuter bilan
gaplasha boshlaydi. Va millisekundlarda sizning kompyuteringiz ushbu serverdan veb-saytni so'raydi va server
kompyuteringiz bilan HTTP deb nomlanadigan tilda gaplasha boshlaydi. HTTP (HyperText Transfer Protocol) gipermatnni uzatish
protokoli deb ataladi. Siz buni bir kompyuter boshqa kompyuterdan hujjat so'rash uchun
foydalanadigan til deb o'ylashingiz mumkin. Shuningdek, bu haqiqatan ham juda oddiy.
Agar siz kompyuteringiz va veb-serveringiz o'rtasida internet aloqani ushlab turmoqchi bo'lsangiz, bu
"GET" so'rovlari deb nomlangan so'rovlar orqali amalga oshiriladi. Bu, albatta, juda
oddiy hujjatning sarlavhasida nima so'rayotganingizni "olishingiz" - GET so'zidir. Shunday qilib, agar siz
Tumblrga kirishga va kirish sahifamizni yuklashga harakat qilsangiz, siz Tumblrning serveriga GET / login
deb yozilgan GET so'rovini yuborishingiz kerak. Va bu login sahifasiga kirishga kerak bo'lgan barcha HTML
sahifasining kodini Tumblr serveriga aytadi. Shunday qilib HTML - bu Hyper Text Markup Language degan ma'noni anglatadi
va siz uni veb-brauzerga sahifani qanday ko'rinishini aytib berish uchun foydalanadigan til deb tushunishingiz mumkin. Agar
siz Vikipediya kabi sayt haqida o'ylayotgan bo'lsangiz, bu haqiqatan ham juda oddiy hujjat va
HTML ushbu sarlavhani katta va qalin qilish, shriftni to'g'ri shrift qilish,
ba'zi matnlarni boshqa ba'zi sahifalar bilan bog'lash,
bir nechta matnni qalin qilib, biroz kursiv qilib, rasmni sahifaning o'rtasiga qo'yish,
rasmni o'ng tomonga, chap tomonga tekislash uchun foydalaniladigan tildir. Veb-sahifaning matni
to'g'ridan-to'g'ri HTML-ga kiritilgan, ammo rasm yoki video kabi boshqa qismlar so'ralishi kerak bo'lgan
o'z URL manzillari bo'lgan alohida fayllardir. Brauzer har biri uchun alohida HTTP so'rovlarini
yuboradi va ularni kelganda ko'rsatib beradi. Agar veb-sahifada juda ko'p turli xil rasmlar bo'lsa, ularning har biri alohida
HTTP so'rovini keltirib chiqaradi va sahifa sekinroq yuklanadi. Endi ba'zida Internetni ko'rib chiqishda siz
faqat GET so'rovlari bilan sahifalarni so'rab ololmaysiz. Ba'zan siz saytga ma'lumot yuborasiz, masalan,
shaklni to'ldirish yoki qidiruv so'zingizni kiritishda. Sizning brauzeringiz HTTP POST so'rovi yordamida veb-serverga
ushbu ma'lumotni oddiy matn sifatida yuboradi. Aytaylik, siz Tumblrga kirdingiz. Dastlab
ba'zi ma'lumotlar biriktirilgan POST so'rovini Tumblrning kirish
sahifasiga yuborasiz. Unda elektron pochta manzilingiz, parolingiz bor. Bu Tumblr
serverga jo'natiladi. Tumblr server siz Devid ekanligingizni aniqlaydi, yaxshi. U veb-sahifani
"Muvaffaqiyat!" so'zlari bilan brauzerga qaytaradi. Devid ismi bilan kirilganini ko'rsatib. Ammo o'sha veb-sahifa bilan
bir qatorda brauzeringiz ko'radigan va saqlashni biladigan ko'rinmas kuki fayllar ma'lumotlarini ham qo'shib qo'yadi.
Va bu haqiqatan ham muhim, chunki bu veb-sayt sizning kimligingizni eslashning yagona
usulidir. Ushbu barcha kuki fayllar aslida Tumblr uchun identifikator sanaladi. Bu
sizni Devid deb biladigan raqamdir. Va veb-brauzeringiz ushbu raqamni saqlab turadi va keyingi safar
Tumblrni yangilaganda, yoki Tumblr.com saytiga kirganingizda, veb-brauzeringiz identifikator raqamini avtomatik ravishda
Tumblr serverlariga yuboradigan so'rov bilan qo'shib yuborishni biladi. Va hozir
Tumblr serverlari so'rov kelib tushganini brauzeringiz identifikatorni ko'radi va
"Yaxshi, bu Devidning so'rovi" deb biladi. Internet endi butunlay ravshan. Hamma aloqalar
va yuborilgan axborotlar aslida oddiy matnda yuborilgan. Bu xakerlarga
Internet orqali yuborgan shaxsiy ma'lumotlaringizni yashirincha ko'rish imkoniyatini beradi. Ammo xavfsiz
veb-saytlar bunga to'sqinlik qiladi, chunki u veb-brauzeringizdan Secure Sockets Layer va uning o'rnini
bosuvchi Transport Layer Security deb nomlangan narsadan foydalanib, xavfsiz kanalda aloqa o'rnatishni so'raydi.
Siz SSL va TLS ni sizning kuzatuvlaringiz yoki buzg'unchiliklardan himoya qilish uchun sizning
aloqa vositangizga o'ralgan xavfsizlik darajasi deb o'ylashingiz mumkin. SSL va TLS HTTPS yonida brauzeringiz manzil
satrida paydo bo'ladigan kichik qulfni ko'rganingizda faol bo'ladi. HTTPS protokollari sizning HTTP
so'rovlaringiz xavfsizligi va himoyalanganligini ta'minlaydi. Veb-sayt brauzeringizdan so'raganda. Veb-sayt brauzeringizdan
xavfsiz ulanishni talab qilganda, avval raqamli sertifikat beradi. Bu xuddi
rasmiy veb-sayt ekanligini tasdiqlaydigan shaxsiy guvohnomaga o'xshaydi. Raqamli sertifikatlar
sertifikatlashtirish organlari tomonidan nashr etilgan, tekshiradigan ishonchli kimlar
veb-sayt ma'lumotlari va berish guvohnomalari ular uchun. Xuddi hukumat guvohnoma
yoki pasport bergani kabi. Endi veb-sayt to'g'ri ulangan raqamli sertifikatsiz xavfsiz ulanishni
boshlashga harakat qilsa, brauzeringiz sizni ogohlantiradi. Ushbu narsalar veb-brauzerning asoslaridir!
Ya'ni biz kundan-kunga ko'rayotgan Internetning bir qismi. Xulosa qilib aytganda, HTTP va DNS HTML,
media-fayllar yoki Internetdagi har qanday narsani yuborish va qabul qilishni boshqaradi. Tom ostida buni
amalga oshiradigan narsa TCP/IP va kichik paketlarda ma'lumotlarni uzatadigan va tashiydigan
yo'riqnoma tarmoqlaridir. Ushbu paketlarning o'zi ikkitomonlama, elektr simlari, optik tolali kabellar va
simsiz tarmoqlar orqali yuboriladigan 1 va 0 lik ketma-ketliklardan iborat.
Yaxshiyamki, endi Internetning bir qismi qanday ishlashini bilib olganingizdan so'ng, barcha
qismlarini eslamasdan, unga ishonishingiz mumkin. Va biz ushbu qatlamlarning barchasi birma-bir ma'lumotni
ketma-ket miqyosda va ishonchli tarzda yetkazib berish uchun birgalikda ishlashiga ishonishimiz mumkin.