1924-cü ildə Hitler həbsdə idi,
onun 1923-cü ildə baş verən məşhur dövlət çevrilişi,
Münhendə Pivə qiyamı
uğursuz oldu.
O həbsdəykən "Mayn Kampf" (Mənim mübarizəm) kitabını yazdı.
O, həbsdə olduğu zaman, Nasist partiyasına qadağa qoyulur və hökumətin devrilməsi
ehtimalını artıran bir çox
iqtisadi qarışıqlıqlar baş verir,
həmçinin 20-ci illərin əvvəllərində,
Hitler həbsdən çıxana qədər,
nəzarət altında olan Veymarda hiperinflyasiya
qeydə alınır.
Onlar yeni valyuta buraxmışdılar, o, daha sabit idi.
Müəyyən dərəcədə nasistlər və
Hitler sıfırdan başlamışdılar. Baxmayaraq ki,
hətta bu nöqtədə Hitlerin getdikcə təsiri artırdı.
O, məşhur natiq idi,
onu tanıyanlar və izləyənlər
getdikcə artırdı.
Növbəti bir neçə il ərzində
onun kitabı nəşr olunur və on minlərlə nüsxə satılır,
lakin əksər
hallarda o, hələ də Almaniya siyasətində nisbətən kiçik bir rol oynayır.
20-ci illərin sonlarına irəlilədikcə,
nasistlər müəyyən nüfuz qazanır,
lakin sonra
1929-cu ildə dünya
iqtisadiyyatı üçün qlobal
dəyişiklik yaranır və bu,
Böyük Böhranın başlanğıcı idi.
Xüsusilə, Böyük Böhranın
yaxınlaşdığına dair ilk əlamət, 1929-cu
ilin oktyabrında, məşhur
Qara Çərşənbə axşamında ABŞ birjalarının çökməsidir.
Bu, təkcə Amerikanın deyil,
qlobal böhranın
başlanğıcının əlaməti idi.
Beləliklə, bütün dünya böhrana girir.
İqtisadi böhranlar
olan zaman
radikal sağçı
və
solçu
partiyalar,
nasist
partiyaları
güclənir.
Beləliklə, 1930-cu
il parlament seçkiləri
zamanı Almaniyada parlament Reyxstaq idi.
--
Reyxstaq seçkilərində Nasist partiyası,
ilk dəfə əhəmiyyətli bir nəticə göstərdi.
Bu partiya 18% səs və Parlamentdə
yarı təmsilçiliyi qazanır.
Bu nasistlərin Almaniya
siyasətində əhəmiyyətli fiqurlara dönməsinin
başlanğıcı oldu.
1932-ci ilə doğru iqtisadiyyat yaxşılaşmır,
daha da
pisləşir.
Adolf Hitler prezidentliyə namizədliyini irəli sürür.
O vaxt prezident
Paul fon Hindenburq
idi, Hindenburq xətti ilə, daha sonra Zeppelin fəlakəti ilə
məşhur oldu.
O, Birinci Dünya Müharibəsi zamanı Alman
hərbi qüvvələrinin iki liderindən biri olan Ludendorff ilə birlikdə idi.
O, 1925-ci ildən Veymar Respublikasının prezidenti
olur və 1932-ci ildə yenidən seçilə bilir,
lakin Hitler kifayət qədər yaxşı nəticələr göstərir.
Hitler prezident seçkilərində 35%
səs
toplayır.
Veymar Respublikasında qəribə sistem var idi.
Bu sistem Birləşmiş Ştatlarda olan
prezident sistemindən və hazırda Almaniyada
olan sistemdən fərqli idi.
Prezident müstəqil şəkildə seçilirdi və
müəyyən səlahiyyətlərə malik idi.
Parlament də müstəqil şəkildə seçilirdi.
Daha sonra hakim hökumətə sahib olmaq
üçün koalisiyalar qurmağa çalışırdı.
1932-ci ildə Hitler əsas fiqur idi və Nasistlərə parlamentdə
çox yer
ayrılmışdı.
1932-ci ildə bir neçə parlament seçkiləri qeydə alındı
və biz onlardan ikisini
müzakirə etdik.
Hökümətin parlament , Nazirlər Kabineti yaratması,
mahiyyətcə Baş Nazir
olan Kansler təyin etməsi üçün
seçkilər keçirilir və müxtəlif partiyalar fərqli
sayda səs toplayır.
Əgər heç bir partiya toplanan səs sayı baxımından
çoxluq təşkil etmirsə, o zaman partiyalar koalisiya yaradır.
Partiyalar arasında koalisiya yaradaraq
Daxili İşlər Naziri, Kansler
kimi pozisiyaları tutmaq,
höküməti idarə etməklə
bağlı çoxlu sövdələşmələr,
danışıqlar
olurdu.
Lakin iki Parlament seçkisində
koalisiya qeydə alınmır.
İki seçki.
Beləki, bu Parlament seçkisidir.
Beləki, bu Prezident seçkilərində
Hİndenburq hələ də prezidentdir,
lakin Hitler yaxşı nəticələr göstərir
iki Parlament seçkisində.
Parlament və ya Reyxstaq
seçkiləri zamanı
koalisiya çoxluğu
nəzərə alınmır.
Nasist partiyası Reyxstaqın
içində əsas fiqur olmağa
davam edir.
--
1933-cü ilin əvvəlində böhran
qeydə alınır.
O dövrdə hökumət,
Kansler, icraçı
Nazirlər Kabineti,
koalisiyalar yox idi.
Veymar Konstitusiyası qəribə bir hala icazə verdi,
belə ki Prezidentə hökuməti,
Nazirlər kabinetini, Parlamentdə baş
verənləri belə təmsil edə bilməyən
kansleri təyin etmə hüququ verdi.
Paul fon Hindenburq əmin idi ki, o
Hitlerin pərəstişkarı deyildi və onun rəqibi idi, lakin
Hitler müvəqqəti hökümət başçısı, Nazirlər Kabinetinin
başçısı olsa, milli birlik yaratmaq,
Parlament seçkiləri keçirib
koalisiya yaratmaq,
qanuni
hökuməti
ələ
keçirmək
mümkün olar.
Belə ki, Paul fon Hindenburq
nasist partiyası
azlıq təşkil etsə
də və heç bir
koalisiyanın
hissəsi olmasa da Hitleri Kansler təyin edir.
Bu hadisə yanvarda baş verdi.
Yanvar ayında Hitler Kansler təyin olundu,
və bu mahiyyətcə
Alman Reyxstaqının
Baş Naziri demək idi.
Fevral ayında daha
maraqlı hadisələlər baş verir.
1933-cü ilin fevralında Berlində Reyxstaqın
binasında yanğın baş verdi.
Bu Reyxstaqın binasıdır
və yanır.
Marius van der Lub
Alman kommunisti idi.
Bu hadisə kommunist inqilabının başlanğıcı kimi
qəbul
edildi.
Bu hadisədən bəhanə kimi istifadə etdilər.
Hitler Paul fon Hindenburqa Prezident kimi fövqəladə səlahiyyətlərdən istifadə etməyi tövsiyyə edirdi və
bu Veymar Konstitusiyasının daha bir qəribə qaydalarından biri idi, eyni zamanda qeyd olunan konstitusiya
fövqəladə şərtlər
altında vətəndaş
hüquqlarının dayandırılmasına
Prezident icazə verirdi.
Bu fövqəladə vəziyyət idi və
Paul fon Hindenburq bunu edir.
Paul fon Hindenburq
nasistlər tərəfindən
Reyxstaqın Yanğın Fərmanını
qəbul etməyə inandırılır.
Yanğın haqqında fərman hökumətə fövqəladə
səlahiyyətlər verir və
vətəndaş azadlıqlarını
məhdudlaşdırır - bütün bunlara
Veymar Konstitusiyası tərəfindən
icazə verilirdi.
Vətəndaş azadlıqlarını məhdudlaşdırır.
Heç bir koalisiya olmadığından,
koalisiyanın formalaşması ümidi ilə mart ayında
başqa bir parlament seçkisi olur,
lakin mart seçkiləri,
xüsusən də
vətəndaş
azadlıqlarını məhdudlaşdırdı.
Nasist
hərbi qoşunları
digər
partiyaları
qorxudurdu.
Mart seçkiləri nasistlərin xeyrinə
əhəmiyyətli dərəcədə
dəyişməyə başlayır, buna görə də mart
seçkilərində onlar 44% səs toplaya bilirlər ki,
bu da hələ də təkbaşına hökumət qurmaq üçün kifayət deyil.
Onlar çoxluq təşkil etmirdi,
lakin onlar Reyxstaqın,
Parlamentin böyük bir hissəsini təşkil edirdi.
Onlar artıq çoxluq
koalisiyası yaradıb
və hədə-qorxu
ilə seçilərək,
hökumət
qurdular. Hitler
isə kansler olaraq qalır.
Lakin sonra, bu yeni Parlament
mart ayında Səlahiyyətlər Aktı qəbul edir.
Veymar konstitusiyasına düzəliş olan
Səlahiyyətlər Aktı Nazirlər
Kabinetinin rəhbəri
Kanslerə növbəti
dörd il üçün
məhdudiyyətsiz qanunvericilik
səlahiyyətləri verir.
Beləliklə, o, qanunvericilik
səlahiyyətlərini verir. Unutmayın ki,
vətəndaş hüquqları məhdud idi.
Deməli, Reyxstaq
qanunvericilik
səlahiyyətlərini,
faktiki olaraq Hitlerə olan kanslerə verir.
Prezident buna inanır,
lakin növbəti il vəfat edir.
Vətəndaş hüquqlarının məhdudlaşdırılması və
ardından da Səlahiyyətlər
Aktının qəbul edilməsindən
sonra Hitler və nasistlər əslində
Almaniya hökumətinə tam nəzarət edirlər.
Bu məqamda Hitler Almaniyanın
diktatoru olur.
Nasistlər sürətlə hərəkət etməyə,
digər partiyaları qorxutmağa başlayırlar, zorakılıq
tətbiq edirlər və
insanları həbs edirlər.
1933-cü ilin iyuluna qədər nasistlər yeganə qanuni partiya idilər.
Bu partiya mahiyyət etibarı
ilə tam nəzarətə malik idi.
Hitler hakimiyyətə belə gəldi və
yəqin ki, beyninizdə
“Bu yanğını kim etdi?” sualı dolanır.
Hitlerin artıq kansler olmağına baxmayaraq,
bu yanğın nasistlərin daha güclü olmasına səbəb oldu.
Baxmayaraq ki, onlar başqa yolla da hakimiyyəti
ələ keçirə bilərdilər. Yanğın Marinus
fon der Lub
tərəfindən
törədildiyinə dair sübutlar olsa da,
kommunistlər
günahlandırıldı.
Bu açıq sualdır,
tarixin böyük açıq
suallarından biridir.
Bəziləri hesab edir ki, bəlkə bu, sadəcə, kommunist planı idi, bəlkə də
Marinus fon der Lub təkbaşına hərəkət
etmişdi. Ya da sonradan Hitlerin əlinə keçdi və
onlar bundan istifadə edə bildilər.
Digər tarixçilər isə deyirlər ki, bu,
əslində nasistlərin
bu fövqəladə vəziyyəti yaratmaq planı idi və
Marinus van der Lub bütün bu süjetdə bir növ kukla idi.
Beləliklə, tarixin açıq sualı,
lakin 1919-cu ildən 1933-cü ilə
qədər Hitler kifayət qədər naməlum bir şəxsdən Almaniyanın tam diktatoruna çevrilir.