Otobanda yol alıyorsunuz
ve bir anda sonsuz sıralı stop lambaları ötede görünüyor.
Kaza yok, trafik ışıkları yok,
hız limitinde bir değişiklik yok ya da yol daralmıyor.
Peki neden bu kadar trafik var?
Trafik görünür bir sebep olmadan durma noktasına geldiğinde
buna aldatıcı trafik sıkışıklığı deniyor.
Aldatıcı trafik sıkışıklığı acil bir hadise,
bu kontrolden çıkan ve parçalarının toplamından büyük olan bir hareket.
Fakat buna rağmen, sıkışıklıkları örnek olarak alabiliriz,
hatta onları şekillendiren prensipleri de anlayabiliriz
ve gelecekte bu tür bir trafiği engellemeye
düşündüğünüzden daha çok yaklaşabiliriz.
Aldatıcı trafik sıkışıklığının ortaya çıkması için
yolda çok fazla araba olması gerekir.
Bu, ille de çok fazla sayıda arabanın
şeritten kolayca geçmesi anlamına gelmez,
en azından her sürücü, diğer sürücülere nazaran
aynı hızda gitmeyip aynı alanı bırakmadığında böyle olur.
Böyle yoğun ama akıcı olan bir trafikte,
trafik sıkışıklığına yol açan olaylar dizisini başlatmak için
ufacık bir rahatsızlık yeterli.
Diyelim ki bir sürücü hafifçe frene bastı.
Ardından gelen her sürücü frene biraz daha sert basacak,
böylece, yol boyunca arkada yer alan arabalara da yayılan
stop lambaları dalgası oluşacak.
Bu dur kalk dalgaları, otoban boyunca kilometrelerce sürebilir.
Az yoğun olan yoldaki arabalarla trafik kolayca akar
çünkü şerit değiştiren
ya da yavaşlama eğilimindeki şahsi araçların
verdiği küçük rahatsızlıklar
diğer sürücülerin uyumuyla sönümlenir.
Fakat yoldaki arabaların sayısı kritik yoğunluğu bir kez aştığında
arabalar birbirlerine genellikle 35 metre uzaklıkta duruyor olurlar,
böylece sistemin hareketi çarpıcı biçimde değişir.
Dinamik dengesizlik açığa çıkmaya başlar,
bunun anlamı, küçük rahatsızlıkların güçlenmesidir.
Dinamik dengesizlik, aldatıcı trafik sıkışıklığına özel bir şey değildir,
ayrıca yağmur damlalarından, kum tepeciklerinden, bulut dağılımlarından
ve daha birçok şeyden de sorumludur.
Dengesizlik, pozitif geri bildirim döngüsüdür.
Kritik yoğunluğun üzerindeki her ekstra araç
yol üzerinde verilen bir noktanın içinden geçerek
saniyedeki araba sayısını düşürür.
Bu, dolayısıyla yolun bir bölümünden çıkmak için
şehir içi zincirleme kaza olma süresini uzattığı anlamına gelir,
bu da araç yoğunluğunu daha çok arttırır
ve sonunda trafiğin dur kalk hâline gelmesine yol açar.
Sürücüler trafik sıkışıklığından çok uzakta
ve önceden fren yapmaları gerektiğini fark etmeye yatkın değillerdir,
bu da çarpışmadan kaçınmak için daha sert fren yapmalarıyla sonuçlanır.
Bu, fren dalgasını araçtan araca değişerek güçlendirir.
Dahası, sürücüler durgunluktan çıkmak için süratle hızlanmaya meyillidir,
yani arabayı ortalama bir trafik akışından
daha hızlı sürmeyi denerler.
Sonra, yine fren yapmak zorunda kalırlar,
sonunda daha çok dur kalk bir trafiğe sebep olan
bir başka geri bildirim döngüsü oluştururlar.
Her iki durumda da, sürücüler trafiği daha kötüleştirirler
çünkü yolun ilerisindeki trafik durumlarını iyi algılayamazlar.
Bağlantılı araçlardan yol sensörlerine kadar
ilerideki trafik durumlarına dair verilerle donanmış olan arabalar,
aldatıcı trafiği, gerçek zamanlı olarak etkisiz hâle getirebilirler.
Bu araçlar genel akışın ortalama hızıyla eşleşen
sabit bir hızı ve güvenliği sürdürürler
ve trafik dalgalarının oluşumunu engellerler.
Hâlihazırda trafik dalgası olan durumlarda,
otomatik araç bunu öngörüp
ve insan bir sürücüye nazaran daha kademeli olarak erkenden fren yapar
ve dalganın gücünü düşürür.
Bu durum çok fazla sürücüsüz aracı kapsamaz.
Son bir deney, her 20 insan sürücüye karşılık,
bir sürücüsüz arabanın
trafik dalgalarını azaltmak ve engellemek için yeterli olduğunu ortaya koydu.
Trafik sıkışıklıkları sadece her gün olan bir sıkıntı değildir,
ölümcül olayların, boşa gitmiş kaynakların
ve gezegeni tehdit eden kirliliğin temel sebepleridir.
Fakat yeni teknoloji, bu modelleri azaltmaya yardımcı olabilir,
yollarımızı daha güvenli,
günlük seyahatlerimizi daha etkili hâle getirebilir ve havayı temizleyebilir.
Bir sonraki sefer trafikte sıkışıp kaldığınızda
diğer sürücülerin ille de haince araba kullanmaları gerekmediğini
ama sadece ilerideki trafikten haberdar olmadıklarını
ve buna göre araba sürmeleri gerektiğini
bu video size hatırlatmaya yardımcı olabilir.