Bạn đã bao giờ thử hình dung ra một thế giới lí tưởng chưa?
Một nơi không có chiến tranh, nghèo đói hay tội phạm?
Nếu có, không chỉ có mình bạn thôi đâu.
Plato đã hình dung ra một nền cộng hòa tiên tiến cai trị bởi các vị vua triết gia
Nhiều tôn giáo hứa hẹn diễm phúc ở thế giới bên kia
và trong suốt lịch sử,
nhiều nhóm người đã thử xây dựng thiên đường trên mặt đất
Cuốn "Utopia" của Thomas More (1516) đã tạo nên tên gọi cho lý tưởng này
theo tiếng Hy Lạp, nó có nghĩa là "không nơi nào"
Mặc dù cái tên đã cho thấy sự không tưởng của nó
nhưng những tiến bộ về khoa học và chính trị
vẫn khơi lên hi vọng những mộng tưởng này sẽ thành hiện thực.
Nhưng hết lần này đến lần khác chúng đều biến thành những cơn ác mộng
về chiến tranh, nạn đói và áp bức.
Khi những nhà văn bắt đầu nghi ngờ về một thế giới không tưởng,
thể loại dystopia - một thế giới suy tàn được sinh ra
Trong số những tác phẩm dystopia đầu tiên có "Gulliver's Travels" của Jonathan Swift
Trong suốt hành trình, Gulliver đã đến những xã hội hư cấu,
một số nơi tưởng chừng như rất tốt đẹp nhưng hóa ra lại thiếu sót trầm trọng
Trên hòn đảo bay Laputa
các nhà khoa học và nhà hoạch định xã hội theo đuổi kế hoạch ngông cuồng và vô dụng
trong khi đó bỏ bê những nhu cầu thiết thực của người dân
Và cả người Houyhnhnm sống cực kì lí trí,
họ không cho phép bất kì sai sót nào của con người.
Với cuốn tiểu thuyết này, Swift đã tạo tiền đề cho dystopia
sáng tạo ra một thế giới nơi những xu hướng nhất định của xã hội đương thời
được đẩy đến cực điểm
phơi bày những thiếu sót ẩn giấu.
Và những thế kỉ tiếp theo mang đến nhiều chất liệu phong phú
Nền công nghiệp tiên tiến hứa hẹn giải phóng người lao động
nhưng lại cầm tù họ trong những nhà máy, khu ổ chuột.
trong khi những ông trùm tư bản trở nên giàu có hơn cả những vị vua.
Vào cuối thế kỉ 17, nhiều người lo sợ điều sẽ xảy ra nếu tình trạng này cứ tiếp tục.
Cuốn Cỗ Máy Thời Gian của H.G Wells vẽ ra viễn cảnh giới thượng lưu và công nhân
tiến hóa thành những loài khác nhau,
trong khi The Iron Heel của Jack London mô tả cảnh bọn chính trị đầu sỏ chuyên chế
nắm quyền cai trị số đông nghèo khổ.
Thế kỉ mới mang đến nhiều thay đổi thú vị và cũng đáng sợ
Những tiến bộ y học có thể vượt qua những giới hạn sinh học,
phương tiện truyền thông cho phép trao đổi liên tục
giữa lãnh đạo và dân chúng.
Trong Brave New World của Aldous Huxley, người dân bị biến đổi gen
và việc thực hiện vai trò xã hội của họ bị điều khiển.
Trong khi đó chính sách tuyên truyền và thuốc phiện khiến mọi người hạnh phúc
rõ ràng là nó thiếu đi một số yếu tố nhân đạo quan trọng.
Nhưng những thế giới dystopia không hề hư cấu.
Khi Châu Âu trải qua cuộc chiến tranh công nghiệp chưa từng thấy,
những phong trào chính trị mới nổi lên.
Một số hứa sẽ xóa bỏ hết cách biệt trong xã hội,
vài người khác thì cố đoàn kết mọi người bằng những di sản huyễn hoặc.
Kết quả là những xã hội dystopia ngoài đời thật
nơi đời sống bị giám sát bởi con mắt canh chừng của Nhà nước
và cái chết tàn khốc đến với bất kì ai không cùng lí tưởng,
Nhiều nhà văn không chỉ quan sát
mà còn trải nghiệm những điều kinh khủng này.
Trong cuốn tiểu thuyết We, nhà văn Xô Viết Yevgeny Zamyatin miêu tả một tương lai
nơi mà tự do ý chí và chủ nghĩa cá nhân bị loại bỏ.
Cuốn sách bị cấm ở Sô Viết, nó đã truyền cảm hứng cho các tác giả như George Orwell
- người đi đầu trong cuộc chiến chống lại chủ nghĩa phát xít và cộng sản.
Trong khi cuốn Animal Farm của ông thẳng thừng chế nhạo chính quyền Sô Viết,
tác phẩm kinh điển 1984 chỉ trích chế độ độc tài, truyền thông và ngôn ngữ.
Ở Mỹ, cuốn "It Can't Happen Here" Sinclair Lewis's
cho thấy khoảng cách từ dân chủ đến phát xít gần như thế nào.
Những thập kỉ sau thế chiến thứ hai,
các nhà văn luôn tự hỏi rằng những công nghệ mới
như năng lượng hạt nhân, trí tuệ nhân tạo, và du hành vũ trụ
có ý nghĩa như thế nào đối với tương lai của loài người.
Ngược lại với những hình dung chung về một hành trình hào nhoáng,
khoa học viễn tưởng về dystopia mở rộng ra cả phim ảnh, truyện tranh và trò chơi.
Robot chống lại người chế tạo ra chúng
trong khi TV phát sóng những chương trình giải trí vô hồn.
Công nhân bị bóc lột ở các thuộc địa ngoài vũ trụ vì Trái đất đã cạn kiệt tài nguyên
dân số quá tải, những thành phố thì ngập tràn tội phạm.
Nhưng chính trị thì không hề xa lạ.
"Dr. Strangelove" và "Watchmen" khám phá mối nguy thật sự của chiến tranh hạt nhân
"V for Vendetta" và "The Handmaid's Tale"
cảnh báo rằng quyền của chúng ta có thể biến mất dễ dàng trong cơn khủng hoảng.
Ngày nay những tác phẩm hư cấu về dystopia vẫn tiếp tục phản ánh mối lo hiện đại
về sự mất công bằng,
biến đổi khí hậu,
quyền lực của chính phủ,
và những dịch bệnh toàn cầu.
Tại sao phải bận tâm đến những điều bi quan này?
Vì từ cốt lõi của nó, dystopia chính lời cảnh báo,
không ám chỉ về một chính quyền cụ thể hay một sản phẩm công nghệ nào đó,
mà là ý tưởng cho rằng nhân loại có thể được nhào nặn thành một hình mẫu lí tưởng.
Trở lại với thế giới hoàn hảo mà bạn đã tưởng tượng đến.
Bạn có nghĩ đến việc cần những gì để đạt được nó?
Làm sao khiến mọi người hợp tác với nhau?
Làm sao đảm bảo chúng có thể tồn tại?
Hãy nhìn lại lần nữa, thế giới đó có còn hoàn hảo không?