Hayalinizde ideal bir dünya canlandırmayı denediniz mi?
İçinde savaşın, fakirliğin veya suçun olmadığı türden?
Cevabınız evetse yalnız değilsiniz.
Platon, filozof kralların yönettiği aydın bir cumhuriyet hayal etmişti.
Birçok din öbür dünyada mutluluk vadeder,
tarih boyunca da
çeşitli topluluklar Dünya'da cenneti kurmaya çalışmıştır.
Thomas More'nin 1516 yılında yazdığı "Ütopya", bu konsepte
Yunanca "olmayan yer" anlamına gelen bir isim verir.
Kelime olarak imkânsızlığı çağrıştırsa da
bugünkü bilimsel ve politik gelişmeler,
bu hayallerin nihayet gerçekleşeceği umutlarını artırdı.
Fakat her seferinde, savaş, kıtlık ve
baskı kâbuslarına dönüştüler.
Sanatçılar ütopik düşünceyi sorgulamaya başladığında ise
distopya türü; "iyi olmayan yer" ortaya çıktı.
Jonathan Swift'in "Güliver'in Maceraları" distopik eserlerin ilk örneklerindendir.
Yolculuğu boyunca Güliver, ilk bakışta bazıları etkileyici görünen
ancak sonra ciddi kusurları ortaya çıkan hayali toplumlarla karşılaşır.
Uçan ada Laputa'da,
bilim adamları ve sosyal planlayıcılar sıradan insanların temel ihtiyaçlarını
göz ardı ederken, saçma ve gereksiz programlar uygular.
Mükemmel bir mantık uyumu içinde yaşayan Houyhnhnm'lerin ise
gerçek insanların kusurlarına toleransları hiç yoktur.
Bu romanıyla Swift, çağdaş toplumların
temel eksikliklerini ortaya çıkaran bazı meselelerin abartıldığı
bir dünya hayal ederek
distopyanın temelini kurmuştur.
Sonraki yüzyıllar ise birçok malzeme sunacaktı.
İşçilere özgürlük vadeden endüstriyel teknoloji,
onları tam tersi gecekondulara ve fabrikalara hapsederken
büyük iş adamlarını krallardan daha zengin etmişti.
1800'lerin sonlarına doğru, birçoğu bu durumun sonuçlarından korkuyordu.
H.G. Wells'in "Zaman Makinesi", üst sınıf ve işçileri
karmaşık bölünmüş topluluklar olarak resmederken
Jack London'ın "Demir Ökçe"si, fakirleştirilmiş kalabalıklara hükmeden
zalim bir oligarşi resmeder.
Yeni yüzyıl çok etkileyici ve korkutucu değişikliklere sebep olmuştur.
Tıptaki ilerlemeler, biyolojik sınırların ötesine geçmeyi mümkün kılarken
kitle iletişim araçları liderler ve halk arasında
hızlı iletişime olanak sağlamaktadır.
Aldous Huxley'in "Cesur Yeni Dünya"sında karakterler genetik olarak
toplumsal rollerine göre ayarlanmış ve şartlara uygun hâle getirilmişlerdir.
Propaganda ve uyuşturucular toplumu huzurlu yaşatırken,
insanlık için çok önemli bazı değerlerin yok olduğu anlaşılır.
Fakat en meşhur distopyalar hiç de hayali değildir.
Avrupa, benzeri görülmemiş endüstriyel savaştan zarar gördükçe
yeni politik hareketler gücü ele aldı.
Bazısı sosyal ayrımcılıkları tümüyle yok etmeyi vadederken,
bazısı da insanları hayali miraslar etrafında birleştirmeyi amaçladı.
Sonuçlar, hayatın
devlet gözetimi altında geçtiği
ve ölümün hak etmeyene zalimce geldiği gerçek dünya distopyalarıydı.
Dönemin çoğu yazarı sadece bu korkulara seyirci kalmayıp
ayrıca bunları tecrübe etmişlerdir.
Sovyet yazar Yevgeny Zamyatin "Biz" romanında,
özgür iradenin ve bireyselliğin yok edildiği bir gelecek resmi çizer.
SSCB'de yasaklanan kitap, faşizm ve komünizme karşı George Orwell gibi
ön saflarda savaşan yazarlara ilham vermiştir.
Orwell'ın "Hayvan Çiftliği" romanı Sovyet rejimiyle doğrudan alay ederken
klasik yapıtı "1984", totaliterlik, medya ve dilin kapsamlı bir eleştirisidir.
ABD'de ise Sinclair Lewis'in "It Can't Happen Here" romanı
demokrasinin kolaylıkla faşizme boyun eğmesini anlatır.
II. Dünya Savaşını takip eden yıllarda,
yazarlar atom enerjisi,
yapay zekâ ve uzay seyahati gibi yeni teknolojilerin
insanlığın geleceği için ne hazırladığını merak etmiştir.
Parlak ilerleyişin yaygın görüşlerine zıt olarak
distopik bilim kurgular film, mizah ve oyunlara konu olmuşlardır.
Robotlar yaratıcılarına karşı çıkarken
TV ekranları sıkıcı kitle eğlence yayınları yapmaktadır.
İşçiler, uzay kolonilerinde kaynakları tükenmiş ve aşırı kalabalık,
şehirlerde suçun kol gezdiği bir Dünya'da zorluk içinde çalışmaktadır.
Ancak politikadan uzak durulmamıştır.
"Dr. Garipaşk" ve "Watchmen" gibi yapıtlar nükleer savaşın asıl tehdidini incelerken
"V for Vendetta" ve "Damızlık Kızın Öyküsü"
haklarımızın kriz durumunda ne kadar kolay yok olacağına dair uyarıda bulunur.
Günümüzün distopik kurgusu ise
eşitsizlik,
iklim değişikliği,
iktidar gücü ve
küresel salgınlara dair modern kaygıları resmeder.
Peki tüm bu karamsarlığa ne gerek var?
Çünkü distopyalar özünde uyarı niteliğinde hikâyelerdir,
belli bir yönetim veya teknoloji ile ilgili değil,
ancak insanlığı ideal bir kalıba sokma fikriyle ilgilidir.
Hayalini kurduğunuz mükemmel dünyayı tekrar düşünün.
Gerçekleşmesi için neler gerektiğini de düşünmüş müydünüz?
İnsanları nasıl iş birliği içinde tutardınız?
Bunun devam edeceğinden nasıl emin olurdunuz?
Şimdi tekrar bakın.
O dünya hâlâ mükemmel görünüyor mu?