Một trong những điều tuyệt nhất của "Game of Thrones"
là các cư dân vùng Biển Dothraki
có ngôn ngữ thực sự của họ.
Tiếng Dothraki xuất hiện ngay sau
một ngôn ngữ khác mà người Na'vi sử dụng trong "Avatar",
người Na'vi cần có ngôn ngữ riêng
vì người Klingon trong "Star Trek" đã có ngôn ngữ của riêng mình từ năm 1979.
Và cũng đừng quên tiếng Elvish
trong bộ ba tiểu thuyết "Lord of the Rings" của J.R.R. Tolkien,
nhất là khi nó chính là cha đẻ
của "conlang" (ngôn ngữ nhân tạo).
"Conlang" là viết tắt của "contructed language".
Chúng không chỉ gồm những mật mã như Pig Latin,
và cũng không chỉ là những tiếng lóng như biệt ngữ Nadsat
mà bọn lưu manh tuổi teen trong "A Clockword Orange" sử dụng,
với từ "droog" trong tiếng Nga nghĩa là "friend" (bạn bè).
Điều khiến "conlang" thực sự trở thành ngôn ngữ không phải ở số lượng từ vựng.
Dù tất nhiên nó cũng có nhiều từ hữu ích.
Tiếng Dothraki có hàng ngàn từ.
Tiếng Na'vi khởi đầu với 1.500 từ.
Sau đó, fan đã dần tạo thêm nhiều từ mới.
Nhưng chúng ta có thể thấy sự khác biệt giữa từ vựng nói riêng
với điều tạo ra một ngôn ngữ thực
bằng cách xem làm thế nào Tolkien tạo ra tiếng Elvish,
một "conlang" gồm hàng ngàn từ.
Rốt cuộc thì bạn có thể nhớ 5.000 từ tiếng Nga
mà vẫn hầu như không thể nói thành câu.
Một đứa trẻ 4 tuổi còn nói giỏi hơn bạn.
Đó là vì bạn còn cần phải biết cách sắp xếp từ thành câu.
Vì thế, một ngôn ngữ thực cần có văn phạm.
Tiếng Elvish có điều đó.
Trong tiếng Anh, để chia động từ về thì quá khứ, ta thêm "-ed."
Wash (giặt, rửa), Washed.
Trong tiếng Elvish, "wash" là "allu"
và "washed" là "allune."
Ngôn ngữ thực cũng thay đổi theo thời gian.
Chẳng có ngôn ngữ nào
mà nó ngày nay lại giống hệt như nó ở một ngàn năm trước.
Vì khi nói, chúng ta hình thành các thói quen mới,
thay cho những cái cũ,
phạm lỗi, và sáng tạo.
Ngày nay, ta nói (tiếng Anh)
"Give us today our daily bread."
Nhưng, tiếng Anh cổ lại là
"Urne gedaeghwamlican hlaf syle us todaeg."
Các "conlang" cũng có sự biến đổi.
Tolkien phân ra các phiên bản mới và cũ của tiếng Elvish.
Người Elves đầu tiên xuất hiện ở Cuiviénen,
trong ngôn ngữ của họ,
"people" (con người) là "kwendi",
nhưng trong ngôn ngữ của nhóm người Elves di cư, Teleri,
"kwendi" dần trở thành "pendi",
với chữ "k" chuyển thành chữ "p".
Và giống trong ngôn ngữ thực, "conlang" như Elvish cũng phân nhánh.
Khi người La Mã đem tiếng Latin ra toàn châu Âu,
tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, và tiếng Ý ra đời.
Khi các nhóm người di cư đi nhiều nơi,
cách họ nói cũng dần trở nên khác nhau,
cũng như nơi ở khác nhau của họ.
Do đó, trong tiếng Latin, "hand" (bàn tay) là "manus",
nhưng trong tiếng Pháp lại là "main",
và trong tiếng Tây Ban Nha là "mano".
Tolkien đã đảm bảo rằng tiếng Elvish cũng có điều tương tự.
Trong khi "kwnedi" trở thành "pendi"
giữa những người Teleri,
thì với người Avari sinh sống khắp vùng Trung Địa,
"kwendi" lại thành "kindi" với chữ "w" bị bỏ đi.
Những tộc Elves mà Tolkien tập trung nhiều nhất
là Quenya và Sindarin,
và ngôn ngữ của họ cũng khác biệt như tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha.
Trong tiếng Quenya, "suc" là "drink" (uống),
trong tiếng Sindarin lại là "sog"
Và bạn cũng biết đấy, ngôn ngữ thực rất rắc rối.
Vì chúng thường thay đổi,
và thay đổi theo cách chống lại trật tự,
giống như trong phòng khách hoặc trên kệ sách.
Ngôn ngữ thực chẳng bao giờ hợp lý hoàn toàn.
Đó là lý do tại sao Tolkien tạo ra tiếng Elvish với rất nhiều ngoại lệ.
Rất nhiều động từ bất quy tắc mà bạn buộc phải biết.
Hãy lấy từ "know" (biết) làm ví dụ.
Ở thì quá khứ, nó là "knew",
nhưng lại không có quy tắc nào giải thích điều này.
Tương tự.
Trong tiếng Elvish, "know" là "ista",
nhưng "knew" là "sinte".
Vâng.
Dù vậy, sự thực thì Elvish giống một bản phác họa ngôn ngữ
hơn là ngôn ngữ thực.
Với Tolkien, Elvish là một sở thích
hơn là việc cố gắng tạo ra một ngôn ngữ mà người ta có thể sử dụng.
Phần lớn tiếng Elvish mà các nhân vật trong "Lord of the Rings" nói
đều do các fan trung thành của thứ tiếng này tạo ra
dựa trên suy đoán về những gì Tolkien có thể sẽ xây dựng.
Đó là cách tốt nhất cho tiếng Elvish bởi chẳng có người Elves nào xung quanh
để nói cho ta nghe tiếng ấy.
Nhưng các "conlang" hiện đại còn tiến xa hơn nữa.
Dothraki, Na'vi, and Klingon đã phát triển đủ để
chúng ta có thể thực sự nói chúng.
Đây là bản dịch vở "Hamlet" sang tiếng Klingon,
dù việc trình diễn nó có nghĩa là phải quen với
việc phát âm "k" với lưỡi gà,
thứ kỳ quặc giống thế này đang lơ lửng trong cổ họng bạn.
Tin hay không tùy bạn, nhưng người ta thực sự nói như thế trong nhiều thứ tiếng
như tiếng Eskimo.
Phát âm tiếng Elvish lại dễ hơn nhiều.
Vậy thì giờ hãy tạm ngừng
phần giới thiệu các "conlang" trong tiếng Elvish
và ba "conlang" khác mà ta đã thảo luận,
với một lời tạm biệt chân thành bằng cả bốn thứ tiếng này nhé:
"A Na Marie!"
"Hajas!"
"Kiyevame!"
"Qapla!"
và "Tạm biệt!"