Bạch tuộc có gì giống với chúng ta?
Suy cho cùng thì chúng không có phổi, không có xương sống,
hay một danh từ chung nào mà chúng ta có thể đồng tình.
Nhưng, chúng có được khả năng giải các câu đố khó,
học hỏi thông qua quan sát,
và thậm chí sử dụng các công cụ
giống như một số động vật khác.
Điều đáng kinh ngạc về trí thông minh của bạch tuộc
lại xuất phát từ cấu trúc sinh học
hoàn toàn khác biệt với chúng ta.
Khoảng 200 loài bạch tuộc
là động vật thân mềm, thuộc lớp động vật chân đầu (cephalopoda),
tiếng Hy Lạp để chỉ đầu và chân.
Phần đầu chứa bộ não rất lớn
với tỷ lệ não - thân tương đương với các động vật thông minh khác
và một hệ thống thần kinh phức tạp với số lượng nơ-ron xấp xỉ loài chó.
Nhưng thay vì phân bố tập trung trong não,
500 triệu nơ-ron này phân bố đều khắp trong một mạng lưới gồm các hạch liên kết
được phân chia thành ba cấu trúc cơ bản.
Phần não trung tâm chỉ chứa khoảng 10% số lượng nơ-ron,
còn hai thuỳ mắt lớn chứa khoảng 30%.
60% còn lại nằm ở các xúc tu,
nếu liên hệ với con người thì giống như có hai cánh tay có khả năng tự suy nghĩ.
Điều thú vị chính là ở đây.
Động vật có xương sống như chúng ta có bộ xương cứng để chống đỡ cơ thể,
có các khớp giúp chúng ta di chuyển.
Nhưng không phải chúng ta di chuyển kiểu gì cũng được.
Ta không thể bẻ ngược đầu gối
hoặc không thể bẻ cong chỗ giữa cẳng tay.
Ngược lại, động vật chân đầu hoàn toàn không có xương.
nên có thể bẻ cong "chân tay" tại bất kỳ điểm nào, bất kỳ hướng nào.
Cho nên, việc tạo hình các xúc tu
thành một số lượng vô hạn các hình dạng
không phải việc chúng ta quen làm.
Lấy ví dụ một việc đơn giản, như cầm lấy một quả táo để ăn .
Não người có một bản đồ nơ-ron cơ thể.
Khi ta nhìn thấy quả táo,
Não ta kích hoạt các cơ cần thiết,
giúp ta dùng cánh tay với tới quả táo,,
dùng bàn tay cầm lấy táo ,
uốn cong khớp khuỷu tay,
và đưa quả táo vào miệng.
Đối với bạch tuộc, quá trình này thì khác.
Thay vì bản đồ nơ-ron cơ thể,
não của động vật chân đầu có cả một thư viện tổng hợp các hành vi.
Khi con bạch tuộc nhìn thấy mồi,
não của nó không kích hoạt một bộ phận cụ thể nào,
mà kích hoạt hành vi nắm lấy thức ăn.
Tín hiệu này truyền qua mạng lưới nơ-ron,
các nơ-ron ở cánh tay bắt được thông điệp,
rồi bắt đầu hành động nhằm ra lệnh cho cánh tay cử động.
Ngay khi cánh tay chạm vào con mồi,
một tín hiệu sóng làm kích hoạt cơ di chuyển qua cánh tay trở về trung tâm
trong khi đó, cánh tay gửi tín hiệu khác đi từ trung tâm đến đầu cánh tay.
Hai tín hiệu gặp nhau giữa đường giữa miếng mồi và trung tâm điều phối,
cho biết nó phải uốn lại tại vị trí đó.
Điều này có nghĩa là, mỗi một chi trong tám "cánh tay" của bạch tuộc
về cơ bản có thể tự suy nghĩ.
Điều này giúp bạch tuộc có khả năng linh hoạt và sáng tạo tuyệt vời,
khi đối diện với một tình huống mới,
có thể là mở chai để lấy thức ăn,
thoát ra khỏi một mê cung,
di chuyển trong môi trường mới lạ,
thay đổi kết cấu và màu sắc da để hoà vào cảnh vật,
hay bắt chước các loài sinh vật khác để doạ kẻ thù bỏ đi.
Động vật chân đầu có thể đã phát triển bộ não phức tạp
từ rất lâu trước cả họ hàng động vật xương sống chúng ta.
Trí thông minh không chỉ có ích cho mỗi loài bạch tuộc thôi.
Hệ thần kinh và tám chi phần có khả năng tự suy nghĩ
rất khác biệt ở loài này
đã tạo cảm hứng cho các nghiên cứu mới
trong việc tạo ra các robot linh hoạt được làm từ vật liệu mềm.
Đồng thời, việc nghiên cứu trí thông minh phát triển từ một nhánh tiến hóa khác
có thể giúp chúng ta hiểu thêm về trí thông minh và ý thức nói chung.
Biết đâu có thể tồn tại các dạng đời sống thông minh khác,
hay cách mà các sinh vật này xử lý thông tin từ thế giới xung quanh.