Ahtapotların bizimle ortak yönlerinin olması mümkün mü?
Sonuçta akciğerleri, omurgaları veya bize benzeyen başka bir yapıları yok.
Ancak onlar problem çözme,
gözlemleyerek öğrenme
ve hatta diğer bazı hayvanlardan bildiğimiz üzere
araç kullanma yeteneğine sahiptirler.
Ve ahtapot zekâsını bu kadar şaşırtıcı kılan şey,
bizimkinden tamamen farklı
bir biyolojik yapıya sahip olmalarıdır.
200 kadar ahtapot türü,
Yunancası "cephalopoda" olan
kafadanbacaklılar sınıfına ait bir yumuşakçadır.
Bu kafaların içerisinde şaşırtıcı derecede büyük beyinleri vardır.
Diğer zeki hayvanlarınkine benzer bir beyin-vücut oranına
ve neredeyse bir köpekteki kadar fazla sayıda nöronun bulunduğu
karmaşık bir sinir sistemine sahiptirler.
Ama beynin merkezinde toplanmak yerine,
bu 500 milyon nöron birbirine bağlanmış ve üç temel yapıya yerleşmiş
gangliyon ağına yayılmıştır.
Beynin merkezi sadece %10'unu içerirken;
iki büyük optik lob, nöronların yaklaşık %30'unu içerir.
Diğer %60'ı ise, dokunaçlarındadır
bu insanlarda olsa kollarımızın kendi zihni ve aklı olması gibi olurdu.
Bu aşamada işler gittikçe garip bir hâl alıyor.
Bizim gibi omurgalıların, vücutlarımızı hareket etmemizi sağlayacak
eklemlerle destekleyecek sert bir iskelet yapıları vardır.
Fakat bu, her türlü harekete olanak tanımaz.
Örneğin dizlerinizi öne doğru
ya da dirseklerinizi geriye doğru bükemezsiniz.
Diğer yandan kafadanbacaklıların, kollarını herhangi bir noktadan
ya da herhangi bir tarafa bükebilecekleri kemikleri yoktur.
Neredeyse sınırsız sayıdaki
olası farklı şekillerde dokunaçlarını hareket ettirebilmesi
bizim pek de alışkın olduğumuz bir durum değildir.
Basit bir eylem düşünün, bir elmayı tutup yemek.
İnsan beyninde vücudumuzun nörolojik bir haritası vardır.
Elmayı gördüğünüzde,
beyninizin motor merkezi uygun kasları harekete geçirir.
Kolunuzla ona ulaşmanıza olanak tanır.
Elinizle tutarsınız,
dirsek ekleminizi bükersiniz
ve elmayı ağzınıza götürürsünüz.
Bir ahtapot için ise bu süreç oldukça farklıdır.
Bir vücut haritasından ziyade,
beyinlerinde bir davranış kütüphanesi vardır.
Bu yüzden bir ahtapot yiyeceği şeyi gördüğünde,
beyinleri vücutlarının belli bir parçası gibi harekete geçmez
ama daha çok yakalamaya yönelik bir davranışsal tepki gösterir.
Sinyaller ağ örgüsünden geçerken,
kol nöronları mesajı alır
ve hareketi kontrol etmek için devinim gerçekleşir.
Kolları yiyeceğe dokunur dokunmaz,
kol baştan uca başka bir dalgayı geri gönderirken
bir kas aktivasyon dalgası kolun içinden başlangıcına doğru ilerler.
Sinyaller yiyecek ve kolun başlangıcı ile yarı yolda bir araya gelerek
ona bu noktada bükülmesini bildirir.
Bütün bunlar ahtapotun 8 kolundan her birinin
aslında tek başına düşünebildiği anlamına geliyor.
Yeni bir durum ya da sorunla karşılaştıklarında,
bu onlara inanılmaz bir esneklik ve yaratıcılık sağlar:
yiyeceğe ulaşmak için bir kavanoz kapağını açmada,
labirentten kurtulmada,
yeni bir ortamda dolaşırken
manzaraya uyum sağlamak için cildinin rengini ve dokusunu değiştirmede
ya da düşmanlarını korkutmak için diğer yaratıkları taklit etmede olduğu gibi.
Kafadanbacaklıların karmaşık beyinleri omurgalı akrabalarımızdan
çok uzun zaman önce evrimleşmiş olabilir.
Ve ahtapotun zekâsı sadece onların işine yaramaz.
Tamamıyla farklı sinir sistemleri ve özerk düşünme uzantıları,
yumuşak malzemelerden yapılmış esnek robotlar geliştirmek için
yeni araştırmalara ilham kaynağı olmuştur.
Böylesine farklı evrimsel bir yol boyunca zekânın nasıl ortaya çıkabileceğine dair
yapılan araştırmalar,
genel olarak zekâ ve bilinç hakkında daha fazla bilgi edinmemize yardımcı olabilir.
Başka zeki yaşam formlarının mümkün olup olmadığını
ya da onların etrafındaki dünyayı nasıl algıladıklarını kim bilebilir?