Mimi ni msimuliaji wa hadithi
Ningependa kuwasimulia kidogo maisha yangu
juu ya kile ninachopenda kuita "hatari ya simulizi moja"
Nilikulia mazingira ya chuo kikuu magharibi mwa Nigeria
Mama yangu anasema nilianza kusoma nikiwa na miaka miwili
japo nadhani miaka minne ni sahihi zaidi
Niliwahi sana kuanza kusoma
Nilisoma vitabu vya watoto vya Uingereza na Marekani
Pia nilianza kuandika katika umri mdogo
Na nilipoanza kuandika, nikiwa na takriban miaka saba,
hadithi za penseli na michoro ya rangi
ambazo mama yangu alilazimika kuzisoma,
niliandika hadithi sawa na zile nilizokuwa nazisoma:
Wahusika wangu wote walikuwa wazungu na wenye macho ya bluu.
Walicheza katika theluji.
Walikula matofaa
(Kicheko)
Na walizungumza sana kuhusu hali ya hewa,
jinsi ilivyo vizuri kuona jua limechomoza.
(Kicheko)
Yote haya,ingawa niliishi Nigeria.
Nilikuwa sijawahi kwenda nje ya Nigeria.
Hatukuwa na theluji, tulikula maembe.
Na hatukuzungumza kuhusu hali ya hewa,
sababu hakukuwa na haja ya kufanya hivyo.
Wahusika wangu pia walikunywa sana bia ya tangawizi
kwa sababu wahusika katika vitabu vya Uingereza
walikunywa bia ya tangawizi.
Ijapokuwa sikuifahamu bia ya tangawizi
(Kicheko)
Na kwa miaka mingi baadaye
nilikuwa na shauku ya kuonja bia ya tangawizi.
Lakini hiyo ni hadithi nyingine.
Ambacho hii inaonyesha,nafikiri
Ni namna tulivyo wajinga na wanyonge
Tunapokabiliana na simulizi
hasa hasa kama watoto
Sababu nilisoma vitabu vyenye wahusika wa kigeni
Nilikuwa nimeaminishwa kwamba vitabu
kwa asili lazima viwe na wahusika wageni
Na vielezo kuhusu mambo ambayo binafsi siyafahamu
Mambo yalibadilika Nilipopata vitabu vya Afrika
havikuwepo kwa wingi
Na haikuwa rahisi kuvipata kama vya kigeni
Lakini sababu ya waandishi kama Chinua Achebe na Camara Laye
Nilipata badiliko la akili ninavyoiona fasihi
Niligundua kwamba watu kama mimi,
wasichana weusi
wenye nywele ngumu
pia wapo katika fasihi.
Nilianza kuandika vitu nilivyovifahamu
Nilikuwa navipenda hivyo vitabu vya Marekani na Uingereza
Viliamsha fikra zangu Vilifunua vitu vipya.
Lakini matokeo yasiyokusudiwa
yalikuwa; sikufahamu kuwa watu kama mimi
waweza kuwepo katika fasihi.
hivyo ufumbuzi wa waandishi Waafrika:
Uliniokoa na mtazamo mmoja juu ya vitabu
Ninatoka kwenye familia ya kawaida
Baba yangu alikuwa mhadhiri
Mama yangu ni afisa wa utawala
Kwa hiyo kama kawaida, tulikuwa na,
mtumishi wa nyumbani anayetoka vijiji vya jirani
Nilipokuwa na miaka nane tulipata mtumishi wa kiume
Jina lake aliitwa Fide
Mama alituambia kuwa familia yake ni masikini sana
Mama alituma magimbi na mchele na nguo zetu za zamani kwa familia yao
Na niliposhindwa kumaliza chakula mama alisema,
"Maliza chakula! kuna watu ambao hawana chochote
Niliwahurumia sana familia ya Fide
Jumamosi moja tukaenda kijijini kwao kutembelea
na mama yake akatuonyesha kikapu kizuri
kilichosukwa kwa ukili uliopakwa rangi na kaka yake Fide
Nilishangaa
Sikudhani kuwa yeyote katika familia yake
angeweza kutengeneza chochote
yote niliyowahi kusikia kuhusu wao ni namna walivyo masikini
Kwa hiyo ilikuwa haiwezekani kwangu kuwaona tofauti na umasikini wao
umasikini wao ilikuwa ni simulizi moja kwangu
baadaye niliwaza hili nilipotoka Nigeria
Kwenda Marekani kusoma chuo kikuu
Nilikuwa na miaka 19
Mmarekani niliyekuwa naishi naye chumba kimoja alinishangaa
Aliuliza wapi nimefunza kuzungumza kiingereza vizuri
Alishangaa nilipomwambia kuwa Nigeria
wanatumia kiingereza kama lugha ya taifa
Aliomba kusikiliza "nyimbo za kikabila"
na alipigwa butwaa vile vile
Nilipompa kanda yangu ya Mariah Carey
(kicheko)
Alidhani kuwa sifahamu kutumia jiko la umeme
Kilichonishangaza mimi ni hiki
Alikuwa ananihurimia hata kabla ya kuniona
Mtazamo wake mbovu, kunihusu, kama Mwafrika,
Ulikuwa wa huruma ya kudhalilisha, yenye kujali
Alikuwa na simulizi moja kuhusu Afrika:
Simulizi ya majanga.
Kwenye simulizi hii moja,
Hakukuwa na uwezekano wa Mwafrika kufanana naye kwa namna yeyote,
Hakukuwa na uwezekano wa hisia ngumu zaidi ya huruma,
Hakukuwa na uwezekano wa ushirikiano kama binadamu walio sawa.
Lazima niseme kuwa kabla ya kwenda Marekani,
Sikuwa nikijitambua kwa undani kama Mwafrika.
Lakini Marekani, popote Afrika ilipotajwa, watu walinigeukia.
Bila kujali kuwa sifahamu chochote kuhusu nchi kama Namibia.
Lakini nilikuja kuupokea huu utambulisho mpya,
Na kwa namna nyingi sasa ninajitazama kama Mwafrika.
Ijapokuwa bado ninakasirishwa sana pale Afrika inapoelezewa kama ni nchi
Mfano wa karibu, ni safari yangu ya ndege
Kutoka Lagos hivi juzi,
Ambapo kulikuwa na tangazo
Kuhusu kazi ya kujitolea kule "India, Afika na nchi nyingine"
Kicheko
Baada ya kuishi Marekani kama Mwafrica
Nikaanza kuelewa mwitikio wa niliyekuwa naishi naye chumba kimoja
kama sikukulia Nigeria
Na kama kila nilichofahamu kuhusu Afrika kilitokana na picha maarufu
Mimi pia ningedhani kuwa Africa ni mahali penye mandhari nzuri,
Wanyama wa kupendeza,
na watu wasioeleweka,
wapiganao vita visivyo na maana, wanaokufa na umasikini na UKIMWI
wasioweza kujisemea
wanaosubiri kusaidiwa na mtu mweupe, mgeni mwenye ukarimu
Ningewaona waafrika kwa namna ile ambayo mimi,
nilipokuwa mtoto, niliiona familia ya Fide
Hii simulizi moja kuhusu Afrika nadhani inatokana na fasihi za magharibi
Sasa, huu ni msemo kutoka katika uandishi wa mfanyabiashara wa London aitwaye John Lok,
aliyesafiri kwa maji kuelekea Afrika magharibi mwaka 1561
na aliweka hazina ya kuvutia kutokana na safari yake.
Baada ya kuwaita Waafrika weusi kama " hayawani wasio na nyumba,"
aliandika,"Pia kuna watu wasio na vichwa,
midomo na macho yao yapo katika vifua vyao."
Sasa, nilicheka kila nikisoma haya maneno.
Na lazima mtu atakubaliana na fikira za John Lok.
Lakini kipi ni muhimu kuhusu uandishi wake
ni kwamba inawakilisha mwanzo
wa utamaduni wa kuelezea hadithi za Afrika kwa Magharibi:
Utamaduni wa kusini mwa jangwa la Sahara kama sehemu isiyofaa,
yenye utofauti, yenye kiza,
ya watu ambao, kutokana na maneno ya mshairi bora aitwaye Rudyard Kipling,
ni "nusu shetani, nusu watoto."
Hivyo, nilianza kuelewa kwamba mwanafunzi Mmarekani ninayeshirikiana nae chumba
lazima katika maisha yake
atakuwa ameona na kusikia namna mbalimbali za hii hadithi moja,
kama ilivyo kwa profesa,
ambaye aliwahi niambia kuwa riwaya yangu haikuwa "na uhalisia wa Kiafrika,"
Sasa, nilikubaliana na kuchanganua
kwamba kulikuwa na baadhi ya vitu ambavyo si sawa katika riwaya hii,
na kuwa nilifeli katika maeneo mbalimbali,
lakini sikufiria kwamba ilifeli
katika kutekeleza uhalisia wake wa Kiafrika.
Kiukweli, sikufahamu uhalisia wa Kiafrika ni upi.
Profesa alinielezza kwamba wahusika kwenye riwaya walikuwa wanafanana mno kama yeye,
msomi aliye katika maisha ya kati.
Wahusika wangu waliendesha magari.
Hawakuwa wanashinda na njaa.
Kwa hiyo hawakuwa Waafrika halisi.
Lakini niongeze haraka-haraka kwamba najisikia hatia
katika swali la la hadithi iliyo moja.
Miaka michache iliyopita, nilitembelea Mexico nikitokea Marekani.
Hali ya kisiasa nchini Marekani wakati huo ilikuwa tete,
kulikuwa na majadiliano yanayoendelea kuhusu uhamiaji.
Na, mara kwa mara hutokea Marekani,
neno uhamiaji likaja kuwa linahusishwa na watu wenye asili ya Mexico.
Kulikuwa na hadithi ndefu kuhusu Wamexico
kama watu wanaonyonya mfumo wa afya,
wanajipenyeza kwenye mipaka,
wanakamatwa kwenye mipaka, vitu kama hivyo.
Nakumbuka siku ya kwanza nilipokuwa natembea eneo liitwalo Guadalajara,
nikiwaangalia watu wakielekea makazini,
wakitengeneza tortilla maeneo ya sokoni,
wakivuta sigara, wakicheka.
Nakumbuka kwa mara ya kwanza nilipatwa na mshangao kidogo.
Kisha, nikagubikwa na aibu.
Nikatambua ya kwamba nimezama sana katika habari zinazoelezea watu wa Mexico
ambao wamekuwa jambo katika akili yangu,
wahamiaji duni,
nilidanganyika katika hadithi moja ya watu wa Mexico
na sikuweza kujisikia aibu zaidi.
Kwa hiyo hiyo ndiyo namna ya kutengeneza hadithi moja.
kuwaeleza watu kama jambo moja,
kama jambo moja tu,
tena na tena,
na hivyo ndivyo watakavyokuwa.
Haiwezekani kuongelea kuhusu hadithi moja
bila kuongelea kuhusu uwezo ya mamlaka.
Kuna neno, neno la lugha ya Igbo,
ambalo huwa naliwaza kila nikifikiria mfumo wa mamlaka wa dunia,
na hili "nkali".
Ni nomino ambayo inatafsiriwa kama "kuwa juu zaidi ya mwigine."
Kama ulivyo ulimwengu wa kiuchumi na kisiasa,
hadithi pia huelezwa kwa kanuni ya nkali:
Zinaelezwaje, nani anaelezea,
wakati gani zilielezwa, hadithi ngapi zinaelezwa,
haya yote yanategemea sana nguvu ya mamlaka.
Mamlaka ni uwezo sio tu wa kueleza hadithi ya kuhusu mtu mwingine,
lakini kuifanya iwe hadithi mahususi kuhusu mtu huyo.
Mshairi wa Kipalestina Mourid Barghouti aliandika
kwamba kama unataka kuwaondoa watu,
njia rahisi ya kufanya hivyo ni kuelezea hadithi yao
na kuanza na, "pili."
Anza hadithi na mishale ya waliokuwa wakazi halisi wa Amerika,
na sio baada ya kufika kwa Waingereza,
na utakuwa na hadithi tofauti nyingine kabisa.
Anza na hadithi kuhusu kuanguka kwa dola za Kiafrika,
na sio dola za Kiafrika zilizotokana na ukoloni,
na utakuwa na hadithi tofauti kabisa.
Hivi karibun nilitoa hotuba katika chuo
ambapo mwanafunzi aliniambia kwamba ilikuwa ni aibu
kwamba wanaume wa Kinigeria walikuwa wanyanyasaji
kama alivyo muhusika ambaye ni baba katika riwaya yangu.
Nikamwambia nimesoma riwaya iitwayo "Mwendawazimu wa Kiamerika" --
(Kicheko)
-- na kwamba ilikuwa aibu
kwamba vijana wadogo wa Kiamerika walikuwa wauaji waliokubuhu.
(Kicheko)
(Makofi)
Sasa, kiukweli nilisema hili kutokana na kukerwa.
(Kicheko)
Lakini isingeweza kutokea kwangu kuwaza
kwamba kwa sababu nimesoma riwaya ambayo muhusika ni muuaji wa kufululiza
kwamba kwa kiasi fulani wanawakilisha Wamarekani wote.
Hii si kwamba mimi ni mtu bora kuliko yule mwanafunzi,
lakini kwa sababu ya utamaduni na nguvu ya uchumi wa Marekani,
Nilikuwa nina hadithi nyingi za Marekani.
Nilisoma Tyler na Updike na Steinbeck na Gaitskill.
Sikuwa na hadithi moja ya Marekani.
Nilipojifunza, miaka kadhaa iliyopita,
kwamba waandishi wanategemewa kuwa na maisha ya utotoni ambayo siyo ya furaha
ili kuja kufanikiwa baadaye,
Nilianza kuwaza ni namna gani naweza buni vitu vibaya ambavyo wazazi wangu walinifanyia.
(Kicheko)
Lakini ukweli ni kwamba nilikuwa na maisha ya utoto ambayo yalikuwa ya furaha sana,
yaliyojaa vicheko na upendo, katika familia iliyo na ukaribu sana.
Lakini pia nilikuwa na mababu waliofia kwenye kambi za wakimbizi.
Binamu yangu Polle alifariki sababu hakupata matibabu yanayostahili.
Mmoja wa rafiki zangu,Okoloma, alifariki kwenye ajali ya ndege
kwa sababu gari zetu za zimamoto hazikuwa na maji.
Nimekulia katika serikali ya kijeshi ambayo ni kandamizi
ambayo haikujali elimu,
kwa muda mwingine, wazazi walikuwa hawalipwi mishahara.
Hivyo, kama mtoto, nilianza kuona jamu hakuna mezani wakati wa kupata kifungua kinywa,
kisha siagi nayo ikakosekana,
kisha mkate ukawa ghali sana,
kisha maziwa yakapungua.
Na katika yote, hali ya hofu ya kisiasa
ikaingilia maisha yetu,
Na hadithi zote hizi zimenitengeneza mimi wa leo.
Lakini kusisitiza katika hizi hadithi hasi
ni kuongeza uzoefu wangu
na kuachana na hadithi nyinginezo nyingi ambazo zimenitengeneza mimi.
Hadithi moja hutengeneza tabaka,
na tatizo la tabaka si kwamba hazina kweli,
lakini hazijakamilika.
Hufanya hadithi moja kuwa hadithi pekee.
Hakika, Afrika ni bara ambalo limejaa majanga:
Kuna majanga yaliyo makubwa, kama ubakaji wa kutisha nchini Congo
na wa kudidimiza,
kama ukweli kwamba watu 5000 wanaomba nafasi moja ya kazi nchini Nigeria.
Lakini kuna hadithi nyingine ambazo hazihusiani na majanga,
na ni muhimu sana, ni namna kuziongelea.
Wakati wote nimekuwa nikihisi haiwezekani
kujiunga kwa utaratibu na sehemu au mtu
bila kuhusiana na hadithi zote za mahala pale au mtu huyo.
Madhara ya hadithi moja ni kwamba:
Hunyang'anya watu wa heshima.
Hufanya utambuzi wetu wa usawa wa kibinadamu kuwa mgumu.
Husisitiza ni jinsi gani tulivyo tofauti kuliko vile tulivyo sawa.
Inakuwaje wakati kabla ya safari yangu ya Mexico,
Ningefatilia majadiliano ya uhamiaji kutoka pande zote,
upande wa Marekani na wa Mexico?
Ingekuwaje kama mama yangu angeniambia familia ya Fide ilikuwa masikini
na ya wachapakazi?
Inakuwaje kama tungekuwa na mtandao wa televisheni wa Kiafrika
ambao unarusha vipindi vya hadithi za Afrika duniani kote?
Kitu ambacho muandishi wa Kinigeria Chinua Achebe anaita "usawa wa hadithi."
Inakuweaje kama mwanafunzi niliyeishi naye chumba kimoja angefahamu kuhusu mchapishaji wangu wa Kinigeria,
Muhtar Bakare,
mtu wa kipekee ambaye aliacha kazi ya benki
na kufuata ndoto zake na kuanzisha nyumba ya uchapishaji
Sasa, hekima iliyozoeleka ilikuwa kwamba Wanigeria huwa hawasomi fasihi.
Yeye alikataa.
Alihisi kwamba watu ambao wanaweza kusoma, wangesoma,
kama ungefanya kazi ya fasihi iwe katika bei nafuu na kupatikana kiurahisi.
Muda mfupi baada ya kuchapisha riwaya yangu ya kwanza,
Nilikwenda kwenye kituo cha televisheni kilichopo Lagos kwa ajili ya mahojiano,
na mwanamke ambaye anafanya kazi pale kama karani alinifata na kusema,
"Nimependa sana riwaya yako. Sijapenda mwishoni mwake.
Sasa, ni lazima uandike muendelezo na hiki ndicho kitatokea ..."
(Kicheko)
Na alipoendelea kunielezea kipi cha kuandika kwenye muendelezo.
Si kwamba nilivutiwa tu, lakini pia nilisisimka.
Huyu ni mwanamke, mmoja wa watu wengi wa kawaida waliopo Nigeria,
ambao hawakutakiwa kuwa wasomaji.
Si kwamba alisoma tu kitabu,
lakini pia alikimiliki
na aliona ana haki kuaniambia kitu cha kuandika katika muendelezo.
Sasa, ingekuwaje kama mwanafunzi niishiye nae chumba kimoja angejua kuhusu rafiki yangu Funmi Lyanda,
mwanamke jasiri ambaye anaongoza kipindi cha televisheni Lagos,
na anadhamiria kuelezea hadithi ambazo tunapendelea kuzisahau?
Inakuwaje kama mwenzangu angetambua kuhusu upasuaji wa moyo
ambao ulifanyika wiki iliyopita jijini Lagos?
Inakuwaje angefahamu kuhusu muziki wa kisasa kwa Kinigeria,
watu wenye vipaji wanaoimba katika lugha za Kiingereza na pijini,
na Kiigbo na Kiyoruba na Kiijo,
wakichanganya ushawishi kutoka kwa Jay Z hadi kwa Fela
kwenda kwa Bob Marley na babu zao.
Inakuwaje kama angejua kuhusu wakili mwanamke
ambaye hivi karibuni alienda mahakamani nchini Nigeria kuipa changamoto sheria isiyo na maana
ambayo inawataka wanawake kupewa ruhusa na waume zao
kabla ya kutengeneza hati mpya ya kusafiria?
Inakuwaje kama angefahamu kuhusu Nollywood,
iliyojawa na watu wabunifu wanaotengeneza filamu ingawaje kuna changamoto nyingi za kiufundi,
filamu ambazo ni maarufu sana
ambazo ni mfano mzuri unaoonyesha Wanigeria wanatumia kile wanachotengeneza?
Inakuwaje kama angefahamu kuhusu msusi wangu bora kabisa,
ambaye ameanza biashara yake mwenyewe akiuza nywele za kuongezea?
Au kuhusu mamilioni ya Wanigeria wengine ambao huanza biashara na muda mwingine kuanguka,
lakini huendelea kukuza azma yao?
Muda wote nikiwa nyumbani hukutana
na vyanzo vya kila wakati vya kukwaza kwa Wanigeria wengi:
miundombinu yetu mibovu, serikali iliyoanguka,
lakini pia kwa ustahimilivu mkubwa
wa watu ambao hufanikiwa, bila ya kutegemea serikali,
bila yenyewe kabisa.
Huwa natoa mafunzo ya uandishi kila kipindi cha joto jijini Lagos,
na huwa inanishangaza kwa namna gani watu wengi hujiunga,
namna ambavyo watu wengi wana shauku ya kuandika,
ili kueleza hadithi.
Mimi na mchapishaji wa kitabu changu tumeanzisha taasisi isiyo ya kibiashara
inayofahamika kama Farafina Trust,
na tuna ndoto kubwa ya kujenga maktaba
na kukarabati maktaba ambazo tayari zipo
na kutoa vitabu kwa shule za majimboni
ambazo hazina vitabu katika maktaba zao,
na kuandaa mafunzo mengi mno,
katika kuandika na kusoma,
kwa watu wote ambao wana shauku ya kuelezea hadithi zetu nyingi.
Hadithi zina maana.
Hadithi nyingi zina maana.
Haidithi zimekuwa zikitumika kupokonya na kukejeli,
lakini hadithi zinaweza tumika kuhamasisha na kuleta ubinadamu.
Hadithi zinaweza kuvunja heshima ya watu,
lakini hadithi zinaweza kurudisha heshima iliyopotea.
Mwandishi wa Kimarekani Alice Walker aliandika
kuhusu ndugu zake wanaotokea Kusini ambao walihamia Kaskazini.
Aliwaonyesha kitabu kuhusu
maisha ya Kusini ambayo wameyaacha nyuma.
"Walikaa, na wakakisoma kitabu,
nisikilize mimi soma kitabu, na raha ya dunia utaipata tena."
Ningependelea kumalizia na hili wazo:
Kwamba pale tunapokataa hadithi moja,
tunapogundua kwamba hakuna hadithi moja
kuhusu sehemu yoyote,
huwa tunarejesha Furaha.
Asante.
(Makofi)