Opowiadam historie.
Podzielę się z wami opowieściami
na temat "niebezpieczeństwa jednej historii".
Dorastałam na kampusie we wschodniej Nigerii
Mama mówi, że jako dwulatka już czytałam
ale pewnie miałam wtedy cztery lata.
Zaczęłam czytać wcześnie,
brytyjskie i amerykańskie książki dla dzieci.
Zaczęłam też wcześnie pisać.
Około siódmego roku życia
pisałam opowiadania, ilustrowane kredkami,
które moja biedna mama musiała czytać.
Pisałam takie historie jakie czytałam.
Bohaterowie byli biali i niebieskoocy,
bawili się w śniegu,
jedli jabłka,
(Śmiech)
często rozmawiali o pogodzie
i o tym jak fajnie, że wyszło słońce.
(Śmiech)
Mimo tego, że mieszkałam w Nigerii
i nigdy nie byłam poza jej granicami.
Nie mieliśmy śniegu. Jedliśmy owoce mango
i nigdy nie rozmawialiśmy o pogodzie,
ponieważ nie było takiej potrzeby.
Moje bohaterowie pili dużo imbirowego piwa,
jak postacie z książek, które czytałam.
Oni też pili imbirowe piwo.
Nie wiedziałam co to takiego, ale to nic.
(Śmiech)
Wiele lat później, miałam ochotę
spróbować imbirowego piwa,
ale to już inna historia.
Myślę, że to pokazuje
jak poddajemy się różnym wpływom
w obliczu opowieści
zwłaszcza, będąc dziećmi.
Ponieważ we książkach
bohaterowie byli obcokrajowcami,
byłam przekonana,
że to w książkach naturalne,
Że książki muszą być
o rzeczach mi obcych.
To się zmieniło, gdy odkryłam afrykańską literaturę.
Nie było jej wiele a książki
trudniej było dostać od zagranicznych.
Ale Chinua Achebe i Camara Laye
zmienili moje spojrzenie na literaturę.
Zrozumiałam, że ludzie tacy jak ja,
dziewczyny, o czekoladowej skórze,
których włosy nie dają spiąć w kucyk
mogą istnieć w literaturze.
Zaczęłam pisać o rzeczach, które rozpoznawałam.
Uwielbiałam anglojęzyczne książki.
Pobudzały wyobraźnię. Otwierały nieznane światy.
Ale ich efektem ubocznym
była niewiedza o tym, że mi podobni ludzie
mogą istnieć w literaturze.
Odkrycie pisarzy afrykańskich,
sprawiło, że nie pisałam już jednej historii
podobnej do innych.
Pochodzę tradycyjnej rodziny, z klasy średniej.
Tata był profesorem.
Mama - administratorką.
Mieliśmy, co było powszechne,
żyjącą z nami pomoc domową z pobliskiej wsi.
Kiedy miałam osiem lat pojawił się u nas chłopiec.
Miał na imię Fide.
Mama powiedziała mi o nim tylko jedno:
jego rodzina była biedna.
Mama posyłała im korzenie i ryż
oraz stare ubrania.
A gdy nie dojadałam kolacji mama mówiła:
"Dokończ jeść! Rodzina Fidego głoduje."
Było mi ich szkoda.
Raz poszliśmy do jego wioski w odwiedziny.
A jego mama pokazała nam wzorzysty koszyk
zrobiony z wysuszonej rafi przez brata Fidiego.
Byłam zdumiona.
Nie przyszło mi na myśl, że ktoś z jego rodziny
może coś takiego zrobić.
Słyszałam tylko o tym, że byli biedni.
Nie byłam w stanie dojrzeć
czegoś innego niż bieda.
Bieda była jedyną historią na ich temat.
Wiele lat później, myślałam o tym
jadąc na studia do Ameryki.
Miałam 19 lat.
Moja współlokatorka była zdziwiona.
Pytała, gdzie nauczyłam się tak dobrze mówić,
i była zmieszana, gdy odpowiedziałam jej,
że angielski jest językiem urzędowym Nigerii.
Chciała posłuchać "muzyki plemiennej"
i była równie zawiedziona
gdy puściłam jej Mariah Carey.
(Śmiech)
Założyła, że nie wiem jak
używać kuchenki...
"Uderzyło" mnie to, że współczuła mi,
zanim jeszcze mnie zobaczyła.
Jej postawa wobec mnie jako Afrykanki,
była pełna protekcjonalności i dobrodusznego żalu.
Ta dziewczyna znała tylko jedną historię Afryki.
Historię nieszczęścia.
W tej historii nie było możliwości
aby Afrykanie mogli być podobni.
Jedyne co mogła czuć to żal.
Nie widziała mnie jako podobnego człowieka.
Zanim pojechałam do Ameryki
nie identyfikowałam się świadomie jako Afrykanka.
Ale w USA miałam być ekspertem od Afryki.
Mimo tego, że nie wiedziałam nic o np. Namibii.
Udało mi się "objąć" swoją nową tożsamość.
Dziś, myślę o sobie jako o Afrykance.
Ale nadal irytuje mnie kiedy
określa się Afrykę mianem państwa.
Najświeższym przykładem jest cudowny lot
z Lagos, dwa dni temu.
Na pokładzie linii Virgin podano komunikat
o działalności charytatywnej w "Indiach, Afryce i innych krajach"
(Śmiech)
Dzięki latach spędzonych w USA jako Afrykanka
zaczęłam rozumieć reakcję mojej współlokatorki.
Gdyby nie dzieciństwo w Nigerii, moja wiedza o Afryce
pochodziłaby z popularnych obrazków.
Myślałabym, że Afryka to ląd
pięknych krajobrazów i zwierząt,
niezrozumiałych ludzi,
bezsensowne wojen, głodu i AIDS,
ludzi bez własnego głosu,
czekających na ocalenie,
przez "białego obcokrajowca".
Postrzegałabym Afrykanów
jak rodzinę Fidela jako dziecko.
Pojedyncza wizja Afryki pochodzi z literatury zachodniej
Zacytuję fragment
z zapisków kupca Johna Locka z Londynu,
który przypłynął do Afryki w 1561 roku.
To z jego dziennika podróży.
Po nazwaniu czarnych Afrykanów
"bestiami bez domów"
pisze dalej: "są to również ludzie bez głów,
mający usta i oczy na klatce piersiowej."
Czytając to śmieję się za każdym razem.
Wyobraźnia Johna Locka jest godna podziwu.
Jego relacja jest ważna
bo reprezentuje początek
tradycji opowiadania historii o Afryce na Zachodzie.
Tradycji opisywania tych rejonów
w negatywnym świetle, jako innych.
Pisania o ludziach, którzy według
Rudyarda Kiplinga,
są "pół diabłami, pół dziećmi".
Moja Amerykańska współlokatorka
musiała przez całe życie
widzieć i słyszeć różne wersje
tej jednej historii
tak jak profesor,
twierdzący, że moja powieść nie jest "autentycznie afrykańska".
Przyznam, pozostawiała wiele do życzenia,
w wielu miejscach była niedoskonała
Ale jednak nie zgodzę się,
że nie była autentycznie afrykańska.
W sumie sama nie wiem co mam rozumieć
przez "afrykańską autentyczność".
Profesor powiedział mi, że moje postacie
były za bardzo jak on,
wykształcone osoby z klasy średniej.
Moi bohaterowie jeździli samochodami.
Nie głodowali.
W związku z tym, nie byli dość autentyczni.
Jednak jestem tak samo winna
w kwestii "jednej historii".
Parę lat temu odwiedziłam Meksyk.
Atmosfera w USA była napięta.
Toczyły się debaty dotyczące emigracji.
Jak często dzieje się w Ameryce
imigracja była utożsamiana z Meksykanami.
Było mnóstwo historii o Meksykanach,
ogałacających służbę zdrowia,
przekraczając nielegalnie granicę,
zostają aresztowani, itp.
Przechadzając się po Guadalajara,
patrząc na ludzi idących do pracy,
zwijających tortille na targowisku,
palących, śmiejących się...
Zaskoczyło mnie to,
a zaraz potem poczułam wstyd.
Uzmysłowiłam sobie, że tak przesiąknęłam
medialną oceną Meksykanów,
że nieświadomie utożsamiałam ich
z nieszczęsnymi emigrantami.
Dałam się zwieść "jednej historii" dotyczącej Meksykanów
i nie mogłam bardziej wstydzić się za siebie.
W ten sposób powstaje "jedna historia"
pokazująca ludzi z jednej strony,
ale tylko z jednej strony
i tak w kółko,
aż tak ich widzimy.
Niemożliwe jest rozmawianie o jednej historii
bez poruszania tematu władzy.
Jest takie słowo,
o którym myślę za każdym razem rozważając
rozkład sił na świecie - to "nkali"
W wolnym tłumaczeniu
oznacza: "bycie lepszym od kogoś innego".
Jak nasze ekonomiczne i polityczne światy,
również opowieści są zdefiniowane
przez zasadę nkali.
Kto i w jaki sposób je opisuje,
kiedy się je opisuje i jak dużo się o nich mówi
to wszystko właśnie zależy od władzy.
Władza to nie tylko opowiadanie o innych,
ale w także w sposób definitywny.
Palestyński poeta Mourid Barghouti pisze,
że jeśli chce się ludzi ograbić,
wystarczy zacząć ich historię
od słowa " po drugie"
Wystarczy zacząć od strzał Indian,
a nie od najazdu Brytyjczyków.
Otrzymujemy zupełnie inną historię.
Gdy zaczniemy
od porażki państwa afrykańskiego
a nie od kolonialnej budowy,
znów dostaniemy inną opowieść.
Ostatnio miałam wykład na uczelni,
a student powiedział mi,
że to przykre, że Nigeryjczycy
byli fizycznymi oprawcami
jak postać ojca w mojej powieści.
Odpowiedziałam mu, że przeczytałam powieść
"American Psycho"
(Śmiech)
To szkoda,
że młodzi Amerykanie są seryjnymi mordercami.
(Śmiech)
(Brawa)
No dobra, byłam zirytowana.
(Śmiech)
Nigdy bym nie pomyślała
że tylko przez jedną powieść,
w której postać była seryjnym mordercą
można wnioskować coś
o wszystkich Amerykanach.
Wcale nie jestem lepsza od tego studenta.
Chodzi o potęgę kultury i gospodarki USA.
Znam wiele historii Ameryki.
Czytałam Tylera, Updike'a, Steinbecka czy Gaitskilla.
Nie miałam jednej wersji historii Ameryki.
Kiedyś dowiedziałam się, że pisarze
muszą mieć nieszczęśliwe dzieciństwo,
aby odnieść sukces.
Zaczęłam myśleć nad tym jakie
straszne rzeczy mogli mi zrobić rodzice.
(Śmiech)
Dzieciństwo miałam szczęśliwe,
pełne śmiechu i miłości, w bliskiej rodzinie.
Dziadkowie umarli w obozie dla uchodźców.
Mój kuzyn Polle umarł przez brak opieki medycznej.
Przyjaciółka Okoloma zmarła w katastrofie samolotu
ponieważ nasze wozy strażackie nie miały wody.
Dorastałam pod represyjnymi rządami militarnymi,
które dewaluowały wartość edukacji,
więc czasami rodzice nie dostawali pensji.
Jako dziecko, widziałam jak ze stołu znikł dżem,
następnie masło,
chleb stał się zbyt drogi,
a w końcu wydzielane było i mleko.
Polityczny strach
wkradł się w życie codzienne.
To dzięki tym historiom jestem kim jestem.
Podkreślanie tych negatywnych opowieści
byłoby uproszczeniem mojego doświadczenia.
Pominęłoby się inne opowieści,
które mnie ukształtowały.
Jedna opowieść rodzi stereotypy.
A problem z nimi
nie polega na tym, że są nieprawdziwe,
ale na tym, że są niekompletne.
Sprawiają, że jedna historia staje się jedyną.
Afryka jest pełna nieszczęść.
Jak zatrważające gwałty w Kongo.
Przygnębiających faktów,
jak 5000 aplikantów na jedno stanowisko Nigerii.
Są jednak też inne historie.
Ważne jest by o nich też mówić.
Zawsze czułam, że to niemożliwe
aby właściwie zrozumieć miejsce lub osobę
bez zaangażowania się ich historie.
Konsekwencją jednej opowieści
jest odzieranie ludzi z godności.
Trudno jest rozpoznać innych jako równych,
kiedy podkreśla się tylko różnice,
a nie podobieństwa.
Co gdybym przed wycieczką do Meksyku
śledziła debatę dotyczącą spraw imigracji z obu stron
słuchając Amerykanów i Meksykanów?
A gdyby mama powiedziała, że rodzina Fidela
jest biedna i pracowita?
Co jeśli mielibyśmy afrykańską telewizję
pokazującą różnorodną Afrykę całemu światu?
Nigeryjski pisarz Chinua Achebe nazywa
to równowagą historii.
Co gdyby moja współlokatorka znała historię
nigeryjskiego wydawcy Mukta Bakaray,
wyjątkowego człowieka, który porzucił pracę w banku
aby zrealizować marzenia i założyć wydawnictwo?
Według obiegowej opinii Nigeryjczycy nie czytają.
On się z tym nie zgodził.
Wiedział, że ludzie potrafiący czytać,
czytaliby gdyby książki były dostępne.
Po publikacji pierwszej powieści
zostałam zaproszona na wywiad do stacji w Lagos.
Kobieta, która pracowała tam jako posłaniec powiedziała:
"Książka mi się podobała, ale nie zakończenie...
Teraz musisz napisać sequel, i napiszesz o tym, że..."
(Śmiech)
Opowiedziała mi o drugim tomie.
To było czarujące. Byłam bardzo poruszona.
Widziałam kobietę, zwykłą Nigeryjkę,
jedną z tych, którzy przecież nie czytają.
Nie tylko przeczytała książkę, ale też ją zagarnęła,
czuła, że miała prawo mówić mi
o czym powinien być sequel.
Co jeśli współlokatorka znała Fumi Onda,
dzielną dziennikarkę w Lagos
opowiadającą historie, o których wygodniej zapomnieć?
Co, gdyby wiedziała o operacji serca
w szpitalu w Lagos tydzień temu?
Co gdyby znała współczesną muzykę nigeryjską?
Utalentowanych ludzi śpiewających po angielsku, w Pidgin,
w Igbo, w Yoruba czy Ijo,
mieszających wpływy począwszy od Jay-Z do Feli
poprzez Boba Marleya aż po muzykę przodków.
Co gdyby wiedziała o kobiecie prawniku,
która ostatnio poszła do sądu w Nigerii
aby przeciwstawić się niedorzecznemu prawu
które wymagało od kobiety zgody męża
przed odnowieniem paszportu?
Co gdyby wiedziała o Nollywood
pełnym zapaleńców tworzących filmy mimo przeciwności?
Filmy tak popularne,
że są najlepszym przykładem,
tego, że Nigeryjczycy lubią rozrywkę nigeryjską.
Co gdyby wiedziała o mojej ambitnej fryzjerce,
która rozkręciła interes sprzedając przedłużenia włosów?
Albo o tysiącu innych Nigeryjczyków,
którzy rozpoczynają własną działalność,
czasem plajtują, ale nie poddają się.
Jak jestem w domu, spotykam się
z rzeczami irytującymi większość Nigeryjczyków:
niedoskonałą infrastrukturą czy rządem,
ale również z niesamowitą prężnością ludzi,
którzy trwają mimo tego,
że rząd przeszkadza a nie pomaga.
Prowadzę warsztaty pisarskie w Lagos.
Zadziwiające jak wielu jest chętnych,
jak dużo ludzi jest chętnych do pisania
do opowiadania historii.
Założyliśmy organizację non-profit
nazwaną Farafina Trust.
Mamy marzenie budowania bibliotek
modyfikowania tych, które już istnieją,
oraz dania książek,
szkołom, których biblioteki są puste.
Chcemy organizować mnóstwo warsztatów
z czytania i pisania,
dla wszystkich chcących opowiadać historie.
Historie są ważne.
Wiele historii jest ważnych.
Używano ich by odczłowieczać i wzbudzać złość.
Ale dają też one wiarę, siłę i pokazują ludzkość.
Opowieści potrafią pozbawić ludzkiej godności.
Potrafią również ją jednak uleczyć.
Amerykańska pisarka Alice Walker napisała
o swoich południowych krewnych,
którzy przenieśli się na północ.
Zapoznała ich z książką
o życiu na południu, które zostawili za sobą.
"Usiedli dookoła, czytając książkę,
słuchając jak im czytałam, znów odzyskali swój raj".
Chciałabym zakończyć tą myślą:
Odrzucając jedną historię,
uświadamiając sobie, że nie istnieje tylko jedna strona,
nie ważne o jakie miejsce chodzi,
zyskujemy rodzaj raju.
Dziękuję.
(Brawa)