Son escritora.
E gustaríame contarvos un par de historias persoais
sobre o que me gusta chamar "O perigo dunha única historia".
Crecín nun campus universitario no leste de Nixeria.
A miña nai di que empecei a ler ós dous anos,
pero eu creo que catro é unha cifra máis certa.
Así que fun unha lectora temperana e o que lía
eran libros infantís británicos e estadounidenses.
Tamén fun unha escritora temperana.
E cando comecei a escribir, sobre os sete anos,
historias en lapis con ilustracións en ceras
que a miña pobre nai estaba obrigada a ler,
escribía exactamente o tipo de historias que lía.
Todas as miñas personaxes eran brancas e de ollos azuis.
Xogaban na neve.
Comían mazás.
(Risas)
E falaban moito sobre o tempo,
o bonito que era que saíra o sol.
(Risas)
E todo isto malia o feito de que vivía en Nixeria.
Nunca estivera fóra de Nixeria.
Non tiñamos neve. Comiamos mangos.
E nunca falabamos sobre o tempo,
porque non había necesidade.
As miñas personaxes tamén bebían cervexa de xenxibre
porque as personaxes dos libros británicos que lía
bebían cervexa de xenxibre.
Tanto tiña que non tivera nin idea do que era.
(Risas)
E durante moitos anos tería un desexo desesperado
de probar a cervexa de xenxibre.
Pero esa é outra historia.
Creo que o que isto demostra
é o impresionable e vulnerable que somos
fronte a unha historia,
sobre todo de nenos.
Como todo o que lera eran libros
nos que as personaxes era estranxeiras
estaba convencida de que os libros
por natureza tiñan que ter estranxeiros neles,
e tiñan que tratar sobre cousas
coas que non me podía identificar.
As cousas cambiaron cando descubrín libros africanos.
Non había moitos dispoñibles
e non eran tan sinxelos de atopar como os estranxeiros.
Pero grazas a escritores como Chinua Achebe e Camara Laye
Atravesei un cambio mental na miña percepción
da literatura.
Deime de conta de que xente coma min,
nenas coa pel da cor do chocolate,
co pelo enmarañado que non formaba coletas,
tamén podían existir na literatura.
Comecei a escribir sobre cousas que recoñecía.
Encantábanme eses libros británicos e estadounidenses que lía.
Espertaban a miña imaxinación. Abríronme novos mundos.
Pero a consecuencia non deliberada
foi que non souben que a xente coma min
podía existir na literatura.
Así que o que o descubrimento dos escritores africanos fixo por min foi isto:
Salvoume de ter unha única historia
do que eran os libros.
Eu proveño dunha familia convencional de clase media nixeriana.
O meu pai era mestre.
A miña nai era administradora.
Tiñamos, como era a norma,
axuda doméstica residente, que a cotío viñan de vilas rurais próximas.
No ano en que cumprín oito tiñamos a un novo neno na casa.
Chamábase Fide.
O único que nos dixo a miña nai sobre el
foi que a súa familia era moi pobre.
A miña nai enviou ñame, arroz
e roupa vella a súa familia.
E cando non remataba a cea a miña nai dicía:
"¡Acaba a comida! ¿Non sabes que xente como a familia de Fide non teñen nada?"
Entón sentía unha mágoa enorme pola familia de Fide.
Un sábado fomos de visita á súa vila.
E a súa nai amosounos unha cesta maravillosamente estampada,
feita con rafia tinguida, que fixera o seu irmán.
Asusteime.
Non se me ocorrera que alguén da súa familia
puidera realmente facer algo.
Todo o que escoitara deles era o pobres que eran,
así que érame imposible miralos
como algo máis que pobres.
A súa pobreza era a miña única historia deles.
Anos máis tarde, pensei nisto cando deixei Nixeria.
para ir a universidade nos Estados Unidos.
Tiña 19.
A miña compañeira de cuarto americana sorprendeuse.
Preguntoume onde aprendera a falar inglés tan ben
e estaba desconcertada cando lle dixen que en Nixeria
tiña o inglés como lingua oficial.
Preguntoume se podería escoitar o que ela chamou a miña "música tribal",
e en consecuencia se desilusionou moito
cando lle ensinei a miña cinta de Mariah Carey.
(Risas)
Asumiu que non sabía
como usar unha estufa.
O que me paralizou foi isto: ela sentía mágoa de min
incluso antes de verme.
A súa posición por defecto cara a min, como africana,
era un tipo de mágoa condescendente e benévola.
A miña compañeira de cuarto tiña unha única historia de África.
Unha única historia de catástrofe.
Nesta única historia non había a posibilidade
de que os africanos foran semellantes a ela dalgunha maneira.
Non había a posibilidade de sentimentos máis complexos cá mágoa.
Non había a posibilidade dunha conexión como humanos iguais.
Debo dicir que antes de ir ós EE.UU non me identificaba
conscientemente como africana.
Pero nos EE.UU cada vez que xurdía África a xente volvíase cara a min.
Non importaba que non soubera nada de lugares como Namibia.
Pero cheguei a aceptar esa nova identidade.
E agora en moitos aspectos penso en min mesma como africana.
Mesmo que aínda me alporizo
cando se refiren a África como un país.
O exemplo máis recente foi no meu voo, doutra maneira marabilloso,
dende Lagos hai dous días,
no que houbo un anuncio no voo de Virgin
sobre unha organización benéfica que traballa en "India, África e outros países".
(Risas)
Así que tras un par de anos nos EE.UU como africana
comecei a entender a resposta da miña compañeira de cuarto.
Se non crecera en Nixeria e todo o que soubera de África
saíra das imaxes xeneralizadas
tamén eu crería que África é un lugar
de bonitas paisaxes e animais
e xente incomprensible
loitando en guerras sen sentido, morrendo de pobreza e SIDA,
incapaces de falar por eles mesmos
e agardando ser salvados
por un amable estranxeiro branco.
Miraría ós africanos da mesma maneira
que de nena miraba á familia de Fide.
Creo que a única historia de África provén da literatura occidental.
Esta é unha cita sacada
dos escritos dun mercante londiniense chamado John Locke,
que navegou ata o oeste de África en 1561,
e plasmou un fascinante relato da súa viaxe.
Tras referirse ós africanos negros
como "bestas que non teñen casas"
escribiu: "tamén son persoas sen cabeza,
teñen a boca e os ollos no peito".
Eu río cada vez que leo isto.
Debemos admirar a imaxinación de John Locke.
Pero o que importa dos seus escritos
é que representa o comezo
da tradición de contar historias africanas en occidente.
A tradición de identificar á África subsahariana como un lugar
de negacións, de diferenzas, de escuridade,
de xente que, en palabras do marabilloso poeta
Rudyard Kipling
son "metade diaños, metade nenos".
Entón comecei a decatarme de que a miña compañeira de cuarto
debeu, ó longo da súa vida,
ver e escoitar diferentes versións
desta única historia,
como un profesor que tiven,
que me dixo unha vez que a miña novela non era "autenticamente africana".
Estaba disposta a argüír que había un par de cousas
que estaban mal na novela,
que puxera mal un par de lugares.
Pero non podía imaxinar que fracasara
en conseguir algo chamado a autenticidade africana.
De feito non sabía
o que era a autenticidade africana.
O profesor díxome que as miñas personaxes
parecíanse demasiado a el,
un home douto de clase media
As miñas personaxes conducían coches.
Non morrían de fame.
Polo tanto non eran auténticos africanos.
Pero debo engadir que eu tamén son responsable
na cuestión da única historia.
Hai uns anos visitei México dende ós EE.UU.
O clima político nos EE.UU. nese momento era tenso.
E había en curso debates sobre a inmigración.
E, como pasa a cotío en Estados Unidos,
a inmigración converteuse en sinónimo de mexicanos.
Había innumerables historias de mexicanos
como xente
que desplumaba ó sistema sanitario,
que se coaba pola fronteira,
detidos nas fronteiras, ese tipo de cousas.
Lembro pasear por Guadalaxara o primeiro día,
mirando á xente indo ó traballo,
dándolle volta as tortillas na praza do mercado,
fumando, rindo,
Lembro sentirme primeiro un pouco sorprendida.
E logo arrelada pola vergoña.
Decateime de que estivera tan sumida
na cobertura mediática sobre os mexicanos
que se converteran en unha soa cousa na miña mente:
un abxecto inmigrante.
Aceptara a única historia dos mexicanos
e non podía estar máis avergoñada de min mesma.
Así é cómo se crea unha única historia:
amosar á xente como unha única cousa,
como só unha cousa,
unha e outra vez,
e niso é no que se converten.
É imposible falar da historia única
sen falar do poder.
Hai unha palabra en Igbo
que se me ocorre cada vez que penso
nas estructuras de poder do mundo, e é "nkali".
É un nome que ben dicindo
"ser máis grande có outro."
Coma os nosos mundos económicos e políticos
as historias tamén se definen
polo principio do nkali.
Como se fala delas, quen as di,
cando as din, cantas historias se contan
depende moito do poder.
O poder non é só a habilidade de contar a historia de outra persoa,
senón de facer dela a historia definitiva desa persoa.
O poeta palestino Mouris Barghouti escribiu
que se queres desposuír á xente
a maneira máis sinxela é contar a súa historia
e comezar con "en segundo lugar".
Comeza a historia coas frechas dos nativos americanos
en vez de coa chegada dos británicos
e terás unha historia totalmente diferente.
Empeza a historia
co fracaso do estado africano
en vez de coa creación colonial do estado africano
e terás unha historia totalmente diferente.
Hai pouco falei nunha universidade
onde un estudante me dixo
que era unha mágoa
que os homes nixerianos fosen maltratadores
coma a personaxe do pai na miña novela.
Díxenlle que acabara de ler a novela
titulada "American Psycho"...
(Risas)
e que era unha mágoa
que os xoves estadounidenses fosen asasinos en serie.
(Risas)
(Aplausos)
Obviamente lle dixen iso nun ataque de irritación.
(Risas)
Nunca se me ocorrería pensar
que só porque lera unha novela
na que unha personaxe é un asasino en serie
este representa dalgunha maneira
a todos os estadounidenses.
Isto non é porque eu sexa unha persoa mellor ca ese estudiante,
pero debido ao poder económico e cultural dos EE.UU.
teño moitas historia de EE.UU.
Lin a Tyler, Updike, Steinbeck e Gaitskill.
Non teño unha soa historia dos EE.UU.
Cando aprendín, hai uns anos, que os escritores
debían ter unha infancia realmente infeliz
para ter éxito
comecei a pensar en como podía inventar
cousas horribles que me fixeran os meus pais.
(Risas)
Pero a verdade é que tiven unha infancia moi feliz,
chea de risos e amor nunha familia moi unida.
Pero tamén tiven avós que morreron en campos de refuxiados.
A miña curmá Polle morreu porque non puido recibir coidados médicos adecuados.
Unha das miñas mellores amigas, Okoloma, morreu nun accidente aéreo
porque os nosos coches de bombeiros non tiñan auga.
Crecín baixo gobernos militares represivos
que infravaloraban a educación,
de maneira que as veces os meus pais non recibían os seus salarios.
E tamén, de nena, vin como a marmelada desaparecía do almorzo,
logo desapareceu a margarina,
despois o pan volveuse caro de máis,
e logo racionábase o leite.
E sobre todo, un tipo de medo político normalizado
invadiu as nosas vidas.
Todas esas historias fixéronme quen son.
Pero insistir só nesas historias negativas
é reducir a miña experiencia
e pasar por alto as outras moitas historias
que me formaron.
A única historia crea estereotipos.
E o problema dos estereotipos
non é que non sexan certos
senón que están incompletos.
Fan que unha historia sexa a única historia.
Por suposto, África é un continente cheo de catástrofes.
Algunhas son enormes, coma as horribles violacións no Congo.
Outras son deprimentes, como o feito
de que 5.000 persoas se presenten para un só posto de traballo en Nixeria.
Pero tamén hai outras historias que non falan de catástrofes.
E é moi importante, tan importante, falar delas tamén.
Sempre pensei que é imposible
coñecer ben un lugar ou a unha persoa
sen coñecer todas as historias dese lugar e persoa.
A consecuencia da historia única
é esta: roubar a dignidade das persoas.
Fai o recoñecemento da nosa mesma condición humana difícil.
Enfatiza o que nos fai diferentes
no canto das nosas similitudes.
¿Que pasaría se antes de viaxar a México
seguira os debates da emigración dende ambos os dous lados,
dos EE.UU. e dos mexicanos?
¿Que pasaría se a miña nai nos contara que a familia de Fide
era pobre e traballadora?
¿Que pasaría se houbera unha cadea de televisión africana
que emitira diversas historias africanas en todo o mundo?
Habería o que o escritor nixeriano Chinua Achebe chamou
"un equilibrio de historias".
¿Que pasaría se a miña compañeira coñecera o meu editor nixeriano
Mukta Bakaray,
un home extraordinario que deixou o traballo nun banco
para seguir o seu soño e abrir unha editorial?
A sabedoría convencional era que os nixerianos non len literatura.
El non estaba de acordo.
Pensaba que a xente que podía ler,
lería se a literatura era acadable para eles.
Pouco despois de publicar a miña primeira novela
fun a unha emisora de TV en Lagos para unha entrevista.
E unha muller que traballaba alí como mensaxeira achegouse e me dixo:
"Gustoume moito a túa novela, pero non me gustou o final.
Tes que escribir unha secuela e isto é o que vai pasar..."
(Risas)
E seguiu contándome o que tiña que escribir na secuela.
Eu non estaba só encantada, senón moi conmovida.
Alí estaba unha muller, parte das masas ordinarias dos nixerianos,
que non debían de ser lectores.
Ela non só lera o libro, senón que se apoderara del
e tiña xustificación para dicirme
que escribir na secuela.
¿Que pasaría se a miña compañeira coñecera a miña amiga Fumi Onda,
unha muller afouta que presenta un programa de TV en Lagos,
determinada a contar as historias que nós preferimos esquecer?
¿Qué pasaría se a miña compañeira coñecera a intervención cardíaca
que se realizou no hospital de Lagos a semana pasada?
¿Qué pasaría se a miña compañeira coñecera a música nixeriana actual?
Xente con talento cantando en inglés e pidgin,
igbo, yoruba e ijo,
mesturando influencias desde Jay-Z a Fela,
de Bob Marley ós seus avós.
¿Qué pasaría se a miña compañeira coñecera a avogada
que foi hai pouco ós xulgados en Nixeria
para cambiar a ridícula lei
coa que as mulleres precisaban o consentimento dos seus homes
para renovar o pasaporte?
¿Qué pasaría se a miña compañeira coñecera Nollywood,
cheo de xente innovadora facendo películas a pesar das dificultades técnicas?
Películas tan populares
que son o mellor exemplo
de nixerianos consumindo o que producen.
¿Qué pasaría se a miña compañeira coñecera a miña ambiciosa trenzadora de cabelo
que acaba de abrir o seu propio negocio de venta de extensións?
Ou se coñecera ós millóns de nixerianos
que abriron negocios e as veces fracasaron
pero continuaron albergando a ambición?
Cada vez que estou en casa enfróntome
coas causas usuais de irritación da maioría de nixerianos:
as nosas infraestructuras e gobernos fracasados.
Pero tamén pola capacidade de recuperación da xente
que prospera a pesar do goberno
máis que grazas a el.
Imparto obradoiros de escritura en Lagos todos os veráns.
É sorprendente a cantidade de xente que se apunta,
canta xente está impaciente por escribir,
por contar historias.
O meu editor nixeriano e máis eu acabamos de abrir una ONG
chamada Farafina Trust.
E temos grandes sonos de construcción de bibliotecas
da restauración das xa existentes
e de proporcionar libros ás escolas do estado
que non teñen nada nas súas bibliotecas
e que tamén organizan moitos obradoiros
de lectura e escritura
para toda a xente que quere contar as nosas moitas historias.
As historias son importantes.
Moitas historias son importantes.
As historias utilizáronse para desposuír e difamar.
Pero as historias poden usarse para dar poder e humanizar.
As historias poden romper a dignidade da xente.
Pero as historias tamén poden reparar a dignidade perdida.
A escritora estadounidense Alice Walker escribiu isto
sobre os seu parentes do sur
que se desprazaran ó norte.
Presentoulles un libro
sobre a vida do sur que deixaran atrás.
"Sentáronse ó meu redor, lendo o libro eles mesmos,
escoitándome ler o libro e recobrouse unha especie de paraíso".
Gustaríame rematar con este pensamento:
Que cando rexeitamos a historia única,
cando nos decatamos de que non hai unha única historia
sobre calquera lugar,
recuperamos unha especie de paraíso.
Grazas.
(Aplausos)