(Faleminderit.
Eshte kenaqesi e vecante te jem ketu.
Per here te fundit kam folur ne TED
mendoj para shtate viteve ose ashtu disi.
Une kam folur per sosin e shpagetave.
Dhe shume njerez, mendoj i shohin keto video.
Njerezit kane ardhur tek une qe atehere
per te me pyetur pytje rreth sosit te shpagetave,
e cila eshte nje gje e mrekullueshme brenda nje periudhe te shkurter--
(Buzeqeshje)
por eshte deshmuar qe eshte me pak se ideale
ne me shume se shtate vite.
Dhe keshtu une mendova te vij
te provoj dhe te vendosi sosin e shpagetave prapa meje.
(Buzeqeshje)
Tema e sesionit te ketij mengjesi eshte Gjerat qe ne Bejme.
Dhe keshtu une mendova te tregoj nje storie
per dike
i cili ka bere njerin nder objektet me te cmuara
te epokes se tij.
Dhe emri i njeriut eshte Carl Norden.
Carl Norden kishte lindur ne 1880.
Dhe ai ishte zviceran.
Dhe sigurisht, zviceranet mund te ndahen
ne dy kategori te pergjithshme:
ata te cilet bejne obekte te vogla, te holla
dhe te shtrenjta
dhe ata te cilet mbajne parate
e atyre qe blejne objekte te vogla, te holla
e te shtrenjta.
Dhe Carl Norden eshte shume i vendosur ne kampin fomues.
Ai eshte nje inxhinjer.
Ai shkon ne Federal Polytech ne Zurih.
Ne fakt, nje shok i tij i klases eshte nje djale i ri i quajtur Lenin
i cili vetem
thyente objektet e vogla, shtrejta, e te holla.
Dhe ai eshte nje inxhinjer zviceran, Carl.
Dhe dua te them ne kuptimin e plotes te fjales.
Ai vesh kostum me tri pjese;
dhe ai ka mustaqe shume te vogla dhe te rendesishme;
dhe ai eshte autoritar
dhe narcist
dhe i drejtuar
nga nje ego e jashtzakonshme;
ai punon 16 ore ne dite;
dhe ai ka ndjenja shume te forta per alternimin aktual;
dhe ai ndjehet sikur nje nxirje eshte shenje e dobesise morale;
dhe ai pine shume kafe;
dhe ai e bene punen e tij me se miri
i ulur ne kuzhinen e nenes se tij ne Cyrih per ore te tera
ne qetesi te plote
me asgje por nje rigë llogaritese.
Per cdo rast,
Carl Norden emigron ne Shtetet e Bashkuara
pak para Luftes se Pare Boterore
dhe drejton nje dyqan ne Rrugen Lafayette
ne qender Manhattan.
Dhe ai behet i opsesionuar me nje pytje
si te gjuajme bomba nga aeroplani.
Tani nese mendoni per kete,
ne kohen para GPS dhe radarit,
kjo ishte e qarte se ishte nje problem i veshtire.
Eshte nje porblem i komplikuar i fizikes
Ju keni nje aeroplan qe eshte me mijera metra ne ajer,
duke ecur me qindra meter per ore,
dhe ju po provoni re hidhni nje objekt, nje bomb,
drejt ndonje objekti te palevizshem
perballe te gjitha llojeve te ererave dhe reve
dhe te gjitha llojet e paisjeve tjera ushtarake.
Dhe te gjithe tipat e njerezve,
duke shkuar deri te Lufta e pare Boterore dhe ne mes lufterave,
provoj te zgjidh kete problem,
dhe gati te gjithe dolen te shkurter.
Bombat qe ishin te lira
ishin jashtezakonisht te paperpunuara.
Por Carl Norden me te vertete eshte ai i cili e theu kodin.
Dhe ai vije me kete paisje jashtezakonisht te komplikuar.
Peshon rreth 50 Ibs.
Quhet Norden Mark bomba 15.
Dhe ka te gjitha llojet e levavave dhe vinçave
dhe paisjet dhe matese veglash
Dhe ai e bene kete gje te komplikuar.
Dhe cka ai lejon njerezit te bejne
eshte ai bene bombarduesit te marrin kete objekt te vecante
vizaulisht ne sy te shenuar,
sepse ata jane konin Plexiglas te bombarduesit,
dhe pastaj ata e kyqen ne lartesin e aeroplanit,
shpejtesia e aeroplanit, shpejtesia e eres
dhe kordinatat
e objektit.
Dhe vendi i makinerise se bombave do ti tregoj atij kur ta hedh bomben.
Dhe sic thote Norden,
"Parase te vije ai vend i makinerise se bombave,
bombat ne menyre rutinore do te humbasin objektivin e tyre
per nje milje ose me shume."
Por ai tha, me makinerin e bombave Mark 15 Norden,
ai mund te gjuan nje bombe ne Pickle barrel
ne 20,000 ft.
Tani une nuk mund te ju tregoj
sa te befasuar
ishin ushtria e Shteteve te Bashkuara
nga lajmi i makinerise se bombave te Norden.
Ishte si ushqim shpirteror nga parajsa
Ketu ishte nje ushtri
e cila posa ka pasuar pervoje ne Luften e pare Boterore,
ku me miliona burra
u rrahen ne mes me vet ne hendeke,
duke mos shkuar askund, duke mos bere asnje perparim,
dhe ketu dikush erdhi me nje paisje
qe u'a lejoj atyre te fluturojne lart ne qiell
lart mbi territorin e armikut
dhe te shaktrrojne cka do qe deshen
me perpikmeri te sigurt.
Dhe ushtria U.S
shpenzon 1.5 bilion dollar--
bilion dollar ne 1940 dollar--
per te zhvilluar makinerin e bmbave te Norden-it.
Dhe per t'a vendosur ate ne perspektive,
cmimi total i projektit te Manhattan
ishte tre bilion dollar.
Gjysma e ketyre parave ishte shpenzuar ne makineri bombave Norden
pasiqe ishte shpenzuar ne projektin me te famshem te industrise ushtarake
te epokes se re.
Dhe aty kishte njerez, strateg, mbrenda ushtrise Shteteve te Bashkuara
te cilet sinqerisht menduan qe vetem kjo paisje
do ta tregoj ndryshimin
ndermjet disfates dhe fitores
kur erdhi te lufta kunder Nazisteve
dhe kunder Japonezve.
Dhe per Norden gjithashtu,
kjo paisje kishte rendesi jashtezakonisht morale
sepse Norden ishte nje Krishter i perkushtuar.
Ne fakt, ai gjithmone do te deshprohej
kur njerezit i referoheshin vendit te makinerise se bombave si zbulim e tij,
sepse sipas tij,
vetem zoti mund te zbuloj gjera.
Ai thjeshte ishte insturment i deshires se Zotit.
Dhe cila ishte deshira e Zotit?
Mire deshira i Zotit qe sasia e vujatjes ne cdo lufte
te reduktohet ne sasi sa me te vogel qe eshte e mundshme.
Dhe cka kane bene bmbat e Norden?
Mire ju lejoj te beni ate.
Ju lejoj vetem te bombardoni vetem keto gjera
qe ju apsolutisht patet nevoje dhe kerkkuat te bombardoni.
Keshtu ne vitet qe na shpein deri tek Lufta e Dyte Boterore,
ushtria e Shteteve te Bashkuara blejne 90.000
te ketyre bombave te Norden
me cmim te 14.000$ per secilin --
perseri , ne 1940 dollar, keto jane shume para.
Dhe ata i trajnuan 50.000 bombardues si t'i perdorin ato --
gjate e gjere, muaj te tere te sesione trajunese--
sepse keto gjera jane thelebesisht jane komjuter analog;
ato nuk jane te lehta per t'u perdororur.
Dhe ata i bejne te gjithe bombarduesit te betohen,
te betohen se nese ndonjehere kapen
ata nuk do te zbuloj asnje detaj
te kesaj paisje te vecante armikut,
sepse eshte e domosdoshme armiku tr mos marr ne duar
kete pjeese esenciale te teknologjise.
Dhe kurdo qe maiknneria e bombave Norden merret ne nje aeroplan,
shoqerohet atje me nje grumbull rojesh te armatuara.
Dhe bartet ne nje kuti me nje perde mbi te.
Dhe kutia eshte e prangosur ne nje nga rojet.
Kurre nuk eshte e lejuar te fotografohet.
Dhe eshte nje paisje e vogel ndezese brenda saj,
pra qe, nese aeroplani ndonjehere perplaset, do te shkatrrohet
dhe nuk ka shanca qe armiku t'i fus duart aty.
Makineria e Bombave Norden
eshte Gral i Shenjte
Pra cka ndodh gjate Luftes Se Dyte Boterore?
Mire, duket se nuk eshte Gral i Shenjte.
Ne praktike, makineria e bombave Norden
mund te hedh nje bombe ne nje bucelle ne 20.000 ft.,
por kjo eshte ne kushte perfekte.
Dhe sigurisht, ne kohe lufte,
kushtet nuk jane perfekte.
Se pari, eshte shume veshtire te perdoret-- shume veshtire te perdoret.
Dhe jo te gjithe njerezit
te cilet jane 50.000 burra te cilet jane bombardues
kane aftesine qe ne menyre te drejte te programojne nje kompjuter analog.
Se dyti, ajo prishet shume.
Eshte e mbushur me te gjitha llojet e xhiroskopeve dhe pulexheva
dhe paisjeve dhe koordiantave,
dhe ata nuk punojne ashtu si duhet
ne nxehtesin e betjes.
Se treti, kur Norden ishte duke i bere kalkulime e tij,
ai pretendonte se ne aeroplan do te fluturonte
relativisht ne ne shoejtesi te ngadalshme ne lartesi te ulte.
Mire ne nje lufte te vertete, ju nuk mund ta beni ate;
ju do te qelloheni.
Keshtu ata filluan te fluturonin ne lartesi te larte me shpejtesi teper te larte.
Dhe makineria e bombave nuk punon edhe aq mire
ne keto kushte.
Por shumica rej tyre,
makineria e bombave Norden kerkon qe bombarduesi
te bene kontakt vizuel me objektivin.
Por sigurisht, cka ndodh ne jeten e vertete?
Ka re, a po.
Ka nevoje per nje qiell te kthjellte qe te jete me te vertete i sigurt.
Mire sa qiell te kthjellte
mendoni se ishin mbi Europen Qendrore
ne mes 1940 dhe 1945?
Jo aq shume.
Dhe pastaj per t'u a dhene juve nje ndjeje
se sa i pa sigurt makineria e bombave Norden ishte,
ishte nje rast i famshem ne 1944
ku aleatet bombarduan nje bime kemikale ne Leuna, Gjermani.
Dhe bima kemikale permbante
757 akëra.
Dhe ne rrjedhen e misioneve 22 te bombardimeve,
aleatet hudhen 85,000 bomba
ne kete bime kemikale 757 aker,
duke perdorur makinerin e bombave Norden.
Mire cfare perqindje e ketyre bombave
mendoni qe u leshuan
brenda perimetrit 700 akersh te bimes?
10 perqind. 10 perqind.
Dhe prej ketyre 10 perqeindve qe u leshuan,
16 perqind nuk u shuan; ato ishin te paplasura.
Bima kemikale Leuna,
njera nder bombardimet me te gjera ne historine e luftes
ishte ne funksion mbrenda disa javeve.
Dhe me qe ra fjale, te gjitha keto parashikime
per t'a mbajtur lmakinerin e bombave Norden larg duarve te Nazisteve?
Mire duket se
Carl Norden, si nje zvicran i denje,
ishte shume i dashuruar me inxhinieret Gjerman.
Keshtu qe ne vitetet 1930, ai punsoi nje grumbull te madh te tyre,
duke perfshire nje njeri me emrin Herman Long
i cili, ne 1938,
dha nje set te kompletuar te planeve per makinerin e bombave Norden per Nazistet.
Pra ata paten makinerin e bombes Norden pergjate tere luftes --
e cila gjithashtu, me qe ra fjala, nuk ka punuar edhe aq mire.
(Buzeqeshje)
Pra pse po flasim per makinerine e bombes Norden?
Mire sepse ne jetojme ne nje moshe
ku ka shume e shume
makineri te bombave Norden.
Ne jetojme ne nje kohe ku aty ka te gjitha llojet
e njerezve te menqur
qe sillen per rreth, duke thene qe ata kane zbuluar paisjet
qe do te ndryshojne boten gjithmone.
Ata kane zbuluar websitet qe u'a lejon njerezve te jene te lire.
Ata kane zbuluar disa lloje si kjo gje, ose si kjo gje, ose si kjo gje
qe do t'a beje boten tone pergjithmone me te mire.
Nese shkoni ne ushtri
ju do te gjeni shume Carl Norden gjithashtu.
Nese shkoni ne Pentagon, ata do t'u thone,
" E dini cka, tani me te vertete mund
te vendosmi nje bombe brenda nje buçelë
te 20,000 ft."
Dhe a e dini cka, eshte e vertete; ata faktikisht mund ta bejne ate tani.
Por ne duhet te jemi shume te qarte
per sa pak ajo ka vlere.
Ne luften e Irakut, ne fillim te luftes se pare ne Irak,
ushtria e Shteteve Bashkuara, forca ajrore,
i dergoj 2 skuadrone te F-15E Fighter Eagles
ne shkretiren Irakut
te pajisura me keto kamera pese milion dollarshe
qe u'a lejoj atyre te shohin shkretiren ne tersi.
The misioni i tyre ishte te gjejne dhe te shkatrojne--
mos harroni te leshoni raketat Scud
keto raketa toke-ajer
qe Irakianet po u'a leshonin Izraeliteve?
Misioni i dy skuadroneve
ishte te largonin te gjitha raketat e leshuara Scud.
Dhe keshtu ata misionet fluturan dite e nate,
dhe ata hudhen mijera bomba,
dhe ata ndezen mijera raketa
ne perpjekje te largojne kete kopan te vecante.
Dhe pasi perfundimit te luftes, ishte bere nje audit--
sic e bene ushtria gjithmone, forca ajrore gjithmone e bene--
dhe ata e pyten pytjen:
sa Scud faktikisht i kemi shkaterruar?
Ju e dini cila ishte pergjigja?
Zero, asnje edhe nje.
Tani pse eshte kjo?
Eshte pershkak se arme e tyre nuk ishin te sigurta?
O jo, ato ishin shume te sigurta.
Ata do te mund te shkaterronin kete gje te vogel ketu
nga 25.000 ft.
Qellimi ishte se ata nuk e dini ku ishin makinat e leshimit Scud.
Problemi me bomba dhe buçela
nuk eshte duke e futur bomben brenda buçeles,
eshte dituria se si te gjejme buçellen.
Ky gjithmone ka qene problem i veeshtire
kur vije tek beteja te luftrave.
Ose merre betejen ne Afganistan.
Cila eshte fima e armes
e luftes CIA ne veriperendim te Paksitanit?
Eshte njeri qe rri kot. Cka eshte njeriu qe rri kot?
Mire eshte sternipi i Norden Mark kmaikneri bombave 15.
Eshte kjo arma e saktesise shakteruese dhe precezitetit.
Dhe pergjate rrjedhes te gjashte mujorshit te fundit
ne veriperendim te Pakistanit,
CIA ka fluturruan me qindra raketa koti,
dhe ka perdorur keto gjera te kota
per te vrare 2.000
militantet te dyshuar te Pakistanit dhe Talibanit.
Tani cila eshte saktesisa e ketyre gjerave koti?
Mire eshte e jashtezakonshme.
Ne mendojme se ne jemi tanite sajte 95 perqind
kur vije puna tek sulmet e kota.
95 perqind e njerezve qe ne kemi vrare duhet te vrahen, a po?
Ky eshte njeri nder rekordet me te jashtezakonshme
ne historine e luftrave moderne.
Por a e dini cila eshte gjera kruciale>
Ne ate periudhe te njejte te sakte
qe ne ishim duke perdorur keto gjera koti
m saktesi shakterruese,
numri i sulmeve, te sulmeve vetvrases dhe sulmeve terroriste,
kunder forcave Amerikane ne Afganistan
eshte rritur dhejtefishite.
Pasi ne jemi bere me shume e me shume efikas
ne mbytjen e tyre,
ata u bene nervoz e me nervoz
dhe shume me shume te motivuar per te na vrare neve.
Une nuk ju kam pershkruar nje histori te sukseseshme
Une ju kam pershkruar
te kundertes se nje historie te sukseshme
Dhe ky eshte problemi
me pasionet tona me gjerat qe ne bejme.
Ne mendojme gjerat qe ne bejme mund te zgjidhin problemet tona,
por problemt tona jane shsume me shume komplekse se jo
Qellimi nuk eshte siguria e bombave qe ju keni,
eshte si i perdorni bombat qe i keni,
dhe me e rendesishmja,
nese ju duhet te perdorni bomba.
Eshte nje poshteshenim
ne storien Norden
te Carl Norden dhe maikinerise se tij te mrekullueshme.
Dhe kjo eshte, me 6 Gusht, 1945,
nje bombardues B-29 e quajti Enola Gay
fluturan mbi Japoni
dhe, duke perdorur nje makineri bombave Norden,
gjuajti nje paisje te madhe termonukleare
ne qytetin Hirmoshima.
Dhe pasi qe ishte tipike me makinerin Norden,
bomba faktikisht humbi objektivin nga 800 ft.
Por sigurisht, nuk kishte nevoje.
Dhe kjo ishte ironia me e madhe nga te gjitha
kur vije tek makineria Norden.
forcat ajrore 1.5bilion dollar te mainerise
ishe perdorur per te hedhur tre bilion dollaret e bombes,
te cilat nuk paten nevoje per makineri te bombave.
Perderisa, ne New York,
askush nuk i tregoi Carl Norden
qe makineria e tij ishte perdorur mbi Hiroshima.
Ai ishte nje Krishter i perkushtuar
Ai mendonte se kishte dizejnuar dicka
qe do te mund te zvogelonte vuajtjen ne lufte.
Ajo do t'ja thente zemren.
(Duartroktije)