Reaksiyanın əmsallaşdırılması mol kimi
kimyada ilk öyrədilən mövzulardan biridir.
Kifayət qədər asan bir mövzu olsa da,
bir çox şagirdə çətin gəlir.
Bəlkə də bir az qarışıqdır,
ola bilər.
Əmsallaşdırmaya keçməzdən öncə, birinci baxaq görək
kimyəvi tənlik nədir.
Bura bir neçəsini yazmışam, birazdan
başqalarını da görəcəksiz.
Qısaca, o kimyəvi reaksiyanı təsvir edir.
Alüminium,
oksigen qazı və ya ikiatomlu oksigen molekulu və sonda
alüminium oksidimiz var.
İndi deyəcəksiniz ki, aha reaksiyanın nə
olduğunu başa düşdük.
Reaksiyaya girənlərimizi, yəni
reagentlər var.
Bu da bizim məhsulumuz.
Başqa nə qaldı?
Hə bir məsələ qaldı.
Sol tərəfə bir alüminium atomu və
iki oksigen atomu yazmışam.
Bir-birinə bağlıdırlar amma iki oksigen
atomu var.
Bir molekul olsa da, tərkibində
2 oksigen atomu yerləşir.
Onları üst-üstə gələndə, iki alüminium
atomu və üç oksigen atomu alırıq.
Yəni, tənliyin hər iki tərəfində fərqli sayda
alüminium olur.
Bu tərəfdə bir alüminium,
burada isə iki alüminium olur. Və oksigenlərin
sayı fərqlidir.
Bu tərəfdə iki oksigen,
bu tərəfdə isə üçdür.
Əmsallaşdırma bu problemin çıxış yoludur. Yəni
hər iki tərəfdə eyni sayda alüminium
və oksigen olmalıdır.
Bunu etməyə çalışaq.
Narıncıyla yazaq.
Dediyim kimi, burada bir,
burada iki alüminium var.
Bəlkə, sadəcə bura iki yazmaqla bu işi həll edərik?
İndi hər iki tərəfdə iki alüminium
oldu. Alüminiumlar
sanki xoşbəxtdirlər.
İndi oksigenə baxaq.
Sol tərəfdə
iki oksigenimiz var.
Sağda isə
üç.
İndi nə etməliyəm?
Hə, əgər yarım atomomuz varsa,
elə 1.5-ə
vuracağam.
1.5 vur 2 bərabər oldu 3.
İndi hər iki tərəfdə üç oksigen və
iki alüminium oldu.
İşimiz qutardı?
Xeyr, əslində yarım atom və ya 1.5 atom
olmur, qaydaya ziddi.
Doğru səslənmir.
Belə olduqda, 2-yə vuraraq tam rəqəm
almalıyıq.
İndi, hər iki tərəfi
ikiyə vuraq.
Deməli belə, 4 alüminium üstəgəl 3 oksigen
əmələ gəlir, iki
alüminium oksid molekulu.
İndi soruşa bilərsiniz ki, bəs niyə
alüminium oksidin sayında heç bir dəyişiklik
eləmirik?
Niyə buradakı oksigenin qarşısına 3-də 2 yazmıram?
Belə bir şey mümkün deyil. Tənlik
necə varsa, elə də qalmalıdır.
Alüminium oksid molekulunu dəyişə bilmərik.
Alüminium oksid molekulundakı alüminium
oksigen nisbətini dəyişə bilmərik.
Alüminium oksid molekulunun sayını dəyişə
bilərsiniz. Biz də dəyişib iki etdik.
Nə etdik?
Alüminium hər
tərəfdə iki olmalıdı ona görə qarşısına
iki yazdıq.
Oksigendə isə 1.5-ə
vurub,
üç oksigen molekulu aldıq.
Üç oksigen də burada var.
Sonra dedik ki, 1.5 düzgün deyil və
buna görə ikiyə vurduq.
Və sonda 4 alüminium üstəgəl üç oksigen
molekulu və ya 6 oksigen atomu
2 aluminium oksid molekulu alındı.
Gəlin başqalarını da yazaq.
Burada metan var.
Mötərizədəki 'g' hərfi 'gas' sözünün baş
hərfi olub maddənin qaz
halında olduğunu göstərir.
Deməli metan qazı üstəgəl oksigen qazı karbon dioksid
üstəgəl su əmələ gəldi.
Oradakı 'liquid'in l-sı maye halda olan sudur.
Hə, indi nə edəcəyik?
Birinci mürəkkəb molekullardan başlayın,
daha sonra tək atomlu molekulları
tamamlayarsınız.
Çünki belə etmək çox asandır.
Tutaq ki,
karbonların sayını
düzəldirik, əgər bura rəqəm yazsam, eyni zamanda
hidrogenlərin sayı da dəyişmiş olur. Gərək
Bu hidrogenləri də dəyişəm.
Sonda oksigen sayım müəyyənləşdikdən sonra
buradakı oksigeni dəyişəcəm.
Gəlin karbonlarla başlayaq.
İlk başda çətin görünür, amma bir-bir
dəyişdikcə, rəqəmlərlə oynadıqca
asanlaşır.
Burda iki karbonum,
sağ tərəfdə isə sadəcə
bir karbonum var.
İstədiyim şey hər iki tərəfdə
iki karbondur.
Ona görə bura 2 yazaq.
Deməli belə.
İndi hər iki tərəfdə iki karbonum oldu.
Hidrogenlərə keçək.
Oksigeni ən sona saxladım, çünki onu
yazarkən başqa bir atom sayı dəyişməyəcək.
Tənliyin bu tərəfində 4 hidrogen
atomumuz var. O tərəfdə neçə
hidrogenimiz var?
Burda 4-dürsə,
burda neçədir?
2 hidrogen atomumuz var.
Hər iki tərəfdə 4 olsun istəyirəm, ona görə suyun qarşısına
iki yazacağam.
Artıq 4 hidrogen atomum oldu.
Sonda oksigenlərə baxaq.
Sol tərəfdə iki oksigen atomumuz var. Sağ
tərəfdə nəyimiz var?
2 dənə biratomlu oksigenim var, bax burada,
elədi iki.
İki su.
Hər suyun da tərkibində bir oksigen
atomu, deməli iki oksigen atomu oldu.
2 karbon dioksid və hər birinin tərkibində iki
oksigen atomu var.
Deməli,
iki karbon dioksidimiz varsa,
cəmi neçə oksigen eləyir?
2 vur 2.
Elədi 4 oksigen.
Sol tərəfdə 4 oksigen,
sağ tərəfdə isə 6 oksigenim var.
İkisi 2 su molekulunda, dördü 2
karbon dioksid molekulundadır.
Buradakı 2-ni 6-ya tamamlamalıyam.
Hər iki tərəfdə
6 oksigen
olmağını istəyirəm.
Əgər 3 yazsam, 6 olur və
tənliyimiz əmsallaşdırıldı.
Bu tərəfdə 2 karbonum, o tərəfdə
2 karbonum. 4 hidrogenim, 4 hidrogenim.
6 oksigenim 4üstəgəl 2, 6 oksigenim də
burada.
Keçək başqa tənliyə.
Məntiqini başa düşdükdən sonra həll eləmək
çox asandır.
Etan üstəgəl oksigen qazı bizə verir
karbon qazı və su.
Yanma reaksiyasdır.
Birinci karbonlara baxaq. Burada
iki karbonum,
burada bir karbonum var.
Deməli bura 2 yazacağıq.
Oldu 2 karbonum.
Əla.
Oksigenlərə
ən sonda baxacağam. Bu tənlik
əvvəlki ilə oxşardır.
Burada 6 hidrogenim var.
Suda isə sadəcə 2 karbonum var.
Deməli, bura 3 yazılmalıdır.
İndi hidrogenlərimi də tamamladım.
Artıq hər tərəfdə 6 hidrogen oldu.
İndi keçək oksigenə.
Sağ tərəfdə ( narıncı ilə yazacam)
hər karbon qazında 2 oksigen atomu var.
İki molekul olduğuna görə, 4 oksigenim oldu.
Hər su molekulunda bir oksigenim varsa,
3 su molekulunda 3 oksigen olacaq.
Düzdü?
3 su molekulunda 3 oksigen,
və
2 karbon qazında 4 oksigen.
Düzdü?
Cəmi elədi 7 oksigen.
Bu tərəfdə 7 oksigen, o tərəfdə isə
iki oksigenim var.
Bunu - ikini necə 7 edə bilərəm?!
3.5-ə vura
bilərəm. Hər iki tərəfdə
7 olmalıdır.
3.5 mol ikiatomlu oksigen
molekulunda 3.5 vur 3 elədi,
7 oksigen atomu.
4 üstə gəl 3, 7 də burada.
iki karbon,
altı hidrogen.
Demək olar bitirdim. Belə bir şey
var ki, mollar yəni say kəsrlə ifadə edilmir.
Nə edək? Hər iki tərəfi 2-yə,3-ə,
kəsr olmaması üçün neçə lazımdırsa,
ona vuracağıq.
Hər molu 2-yə vursam,
2 molekul etan üstə gəl 7 molekul ikiatomlu oksigen alacam,
2 molekul karbondioksid əmələ gəldi.
Bağışlayın, hər şeyi 2-yə vururamsa, olacaq
4 molekul karbon dioksid üstəgəl 6 molekul su.
Bir daha yoxlamaq istəyirsinizsə,
gəlin yoxlayaq.
Neçə karbonumuz var?
Burada 4,
burada 4.
Neçə hidrogenimiz var?
2 vur 6
12 burada.
12 də orada.
Neçə oksigenim var?
Qoyun fərqli rənglə yazım.
14-ü burada.
8-i burada
6-sı da burada.
8 üstəgəl 6 elədi 14.
Deməli tənliyim əmsallaşdırıldı.
Bəzilərinə görə çətindir. 3.5 -dən
bura gəlmək
ağlabatan deyil.
Mürəkkəb molekullardan başlayıb,
bir-bir davam eləsəniz, kəsrli rəqəm alacaqsız.
Ondan da qurtulmaq üçün hər iki tərəfi
eyni rəqəmə vurmaq kifayət eləyir.
Bu qədər.
Keçək başqasına.
Bu nəsə qarmaqarışıq görünür.
Deməli, dəmir oksid üstəgəl sulfat turşusu,
bunlar alınır.
Belə bir şey var ki,
buradakı sulfat qrupu tərkibi ilə sabit qalır.
Düzdü?
SO4-lərdən biri burada, biri də oradadır.
Asanlaşdırmaq üçün ona bir
atom kimi baxa bilərik.
Əvəzləmə edək.
Gəlin onu X (iks)-la əvəz edək.
Fəqli bir rənglə təkrar yazaq.
Dəmir oxid üstəgəl H2 bir sulfat olduğuna görə
X yazacağam.
İki dəmir və
3 sulfat qrupu
yarandı.
Bir də su. Elədiyim tək şey sulfatı
X-la əvəz etməkdir.
İndi X-a atom kimi baxıb, tənliyi
balanslaşdıraq.
Sol tərəfdə neçə
dəmirimiz var?
İki dəmir burada,
iki dəmir burada var.
Dəmirləri tamamladıq.
Oksigenə keçək.
Üç oksigen burada (qoyun fərqli rəngdə yazım)
bir oksigen də burada var.
Düzdü, X-ın tərkibində də oksigen var amma
onlar sulfatla birgə olduğuna görə
onu buna qatmırıq.
Sağ tərəfdə də üç oksigen istəyirik, ona
görə bura bir 3 yazacağam.
Ayy))
Qoyun 3-ü yazım. Artıq
burada da 3 oksigen var.
İndi hidrogenlərə keçək.
Görək neçə hidrogenimiz var?
Sağ tərəfdə 6
hidogenimiz var.
3 vur 2.
Bu tərəfdə də 6
olsun istəyirəm, ona görə 3-ə vuracağam.
Sonda X-a yəni sulfat qrupuna baxaq.
Burda 3 X-ımız var.
Nə yaxşı ki, burada da 3 X var.
Tənliyimiz əmsallaşdı.
Əgər X-ı sulfat kimi yazmaq istəsək,
təkrar əvəzləmə aparacağıq.
Bir molekul dəmir oksid üstəgəl 3 molekul
sulfat turşusu (H2SO4) X-ı SO4-lə əvəzlədim.
Bu molekuldan, (SO4)3
və bir də üç molekul su.
Birini də
həll edək.
Karbon dioksid üstəgəl hidrogen qazı əmələ gəldi metan üstə gəl su
Birinci karbondan başlayaq. Bir karbon burada
bir karbon orada.
Karbonlar bitdi.
Keçək oksigenə.
Burada iki oksigen
burada isə bir oksigen var.
Burada da iki olması üçün iki yazacağam.
Hidrogenlərə ən son baxaq çünki
onları dəyişdirmək başqa atomlara təsir
etmədiyi üçün daha rahatdırlar. 2-si burada,
4 üstəgəl 4-ü də buradadır.
4-ü burada,
4-ü də buradadır.
Sol tərəfdə də 8 hidrogenə ehtiyacımız var.
Deməli bura bir 4 yazacağam.
Əmsallaşdırmanı bitirdik.
Ümidvaram ki, bu video faydalı oldu.