Bugün ahlaki iknadan bahsedeceğiz:
Teknoloji ve tasarımı kullanarak insanların davranışlarını değiştirmekte,
ne ahlakidir, ne ahlak dışıdır?
Aslında ne beklediğinizi bilmiyorum
ama konu hakkında düşünürken,
sorularınıza yanıt veremeyeceğimi çoktan fark ettim.
Neyin ahlaki, neyin ahlak dışı olduğunu söyleyemem.
Çünkü çoğulcu bir toplumda yaşıyoruz.
Benim değerlerim sizinkilerden tamamen farklı olabilir,
yani benim ahlaki ya da ahlak dışı olarak değerlendirmelerim,
sizin değerlendirmelerinizden farklı olabilir.
Ama yine de sizlere verebileceğim bir şeyler olduğunu fark ettim,
bu da arkamdaki bu adamın dünyaya verdiğidir --
Sokrates.
Sorular.
Özünüzde neyin ahlaki, neyin ahlak dışı olduğunu anlamak için,
ilk sorudaki gibi "Sizinle ne yapabilirim?”
ya da “Ne yapmak isterdim?” sorularıyla
sizi tıpkı bir soğan gibi katman katman soyarak
ne olduğunuzu fark edeceğiniz birtakım sorular vereceğim.
İnsanlara bir şeyler yaptırmak için oyun unsurlarının kullanıldığı
birkaç teknoloji örneğiyle bunu anlatmak istiyorum.
İlk olarak, çok basit
ve çok açık bir soru vermek istiyorum:
Bir şeyler tasarlıyorken niyetleriniz nelerdir?
Açıkçası niyetler tek başına değildir.
İşte burada, bu tarz uygulamalardan bir örnek daha.
Burada, sizi yakıt tasarruflu araç kullanmaya teşvik için
arabanıza yerleştirilen
bir tür eko gösterge paneli görüyorsunuz.
İşte, sizin sürüş tarzınızla
bir diğerinin sürüş tarzını kıyaslayan Nissan MyLeaf.
Böylece, aynı güzergâhta kimin daha tasarruflu
araç kullandığıyla ilgili yarışabilirsiniz.
Hatta bu şeyler öyle etkili bir hale gelmiş ki,
insanları kırmızı ışıkta durmayacak kadar
tehlikeli araba kullanacak hale getirmişler.
Çünkü motoru durdurup tekrar başlatmak
motorun yakıt tüketimini arttırabilir.
Her ne kadar iyi niyetli bir uygulama dahi olsa,
Görünen o ki, yan etkileri de var.
Bu yan etkilere bir başka örnek de, Commendable.
Bu, ailelerin çocuklarından ayakkabılarını kendilerinin bağlaması gibi
yapmalarını istedikleri şeyleri yaptıklarında
çocuklarına küçük rozetler vermelerini sağlayan bir site.
İlk olarak kulağa hoş geliyor,
çok sevimli ve iyi niyetli.
Fakat insanların niyetleriyle ilgili araştırmalara baktığınızda,
sonuçları önemsenin,
halkın algısını önemsemenin,
bu tür sembolik takdirleri önemsemenin,
uzun vadede sağlıklı bir psikoloji için
çok da yararlı olmayacağı görülüyor.
Bir şeyler öğrenmeyi önemsemeniz daha iyi.
İnsanlar arasında nasıl göründüğünüzden daha ziyade,
kendinizle ilgilenmeniz daha yararlı olacaktır.
Gerçekten bu tarz motive edici araçlar kullanıldığında
kendi içinde uzun vadede yan etkileri bulunuyor.
Teknolojiyi kullandığımız her an,
aslında halk arasında tanınma ya da statü gibi şeylerden faydalanmış oluyoruz.
Bunu normal ve iyi bir şeymiş gibi gördüğümüz için,
gerçekten de olumlu olarak desteklemiş oluyoruz.
Bu nedenle, bir kültür olarak
muhtemelen kendi uzun dönem psikolojik sağlığımız
üzerinde de yan etkileri vardır.
İkinci açık bir soru da şu:
Yaptığınız şeyin etkileri nelerdir?
Cihazlara sahip olduğunuzda sizi etkileyen şeyler, mesela daha az yakıt.
Bunun yanı sıra, insanlara bir şeyler yaptırmak için kullandığınız
elinizdeki araçların etkileri.
Tüm herkesin sizi fark etmesi mi?
Hepsi bu kadar mı? Niyet, etki?
Açıkça her ikisini birleştiren bazı teknolojiler var.
Hem uzun, hem kısa vadeli etkiler,
tıpkı Fred Stutszman'ın "Freedom"daki olumlu niyeti gibi,
ki orada, uygulamanın asıl gayesi
insanların bu cihazlarla
sizleri sürekli olarak istek yağmuruna tutması.
Bazı işlerinizi tamamlamak için
önceden belirlediğiniz bir süre boyunca
bilgisayarınızın internet bağlantısını kapatabilirsiniz.
Bence çoğumuz bunun iyi niyetli, hatta güzel sonuçlar doğuran
bir şey olduğu konusunda hemfikiriz.
Michel Foucault'un deyimiyle:
"Benlik Teknolojisi."
Bu teknoloji, bireyin yaşam yolunu belirlemek
ve kendini şekillendirmek için
bireyselliği güçlendiren bir teknolojidir.
Fakat tıpkı Foucault'un işaret ettiği üzere, sorun şu ki,
her öz teknolojinin diğer tarafında
hakim bir teknoloji vardır.
Günümüz modern liberal demokrasilerinde gördüğünüz gibi,
toplum, devlet, yalnızca kendimizi düzenlememize
ve şekillendirmemize izin vermiyor,
bunu bizden talep de ediyor.
Kendimizi optimize etmemizi,
kontrol etmemizi,
sürekli kendimizi yönetmemizi bizden talep ediyor.
Çünkü böylesi bir ideal toplumun işlemesinin tek yolu bu.
Bu teknolojiler,
toplumun bizim için planladığı oyunda kalmamızı istiyor.
Hatta daha fazla uymamızı istiyorlar.
Buna uymamız için kendimizi geliştirmemizi istiyorlar.
Bu ille de kötüdür demiyorum.
Sadece, bence bu örnek genel bir farkındalığa işaret ediyor.
Baktığınız teknoloji veya dizayn
ya da iyi niyet olarak gördüğünüz şeyler önemli değildir.
Bunlar, Stutzman'ın Özgürlük etkisinde olduğu gibi
içine yerleştirildiği belirli değerlerle anılır.
Bu değerleri sorgulayabiliriz.
Şu soruyu sorabiliriz:
Hepimizin topluma daha iyi uyum sağlaması için
sürekli kendini geliştirmesi iyi bir şey midir?
Size başka bir örnek vermek istiyorum.
Ya bazı ikna edici teknolojilerin
Müslüman kadınları eşarp takmaya ikna etmesine ne dersiniz?
Niyetlerine ve sonuçlarına göre
iyi veya kötü teknolojiler midir?
Aslında bu tür yargılarda bulunmak,
dayanmak zorunda olduğun değerlerin türüne göre değişir.
Üçüncü bir soru şu:
Yargılamak için ne tür değerler kullanıyorsunuz?
Değerlerden bahsedecek olursak
internetteki ahlaki ikna tartışmalarında
insanlarla konuştuğumda
çoğunlukla tuhaf bir ön yargıları olduğunu fark ettim.
Sorduğumuz ön yargı şu:
Bu mu, şu mu daha ahlaki?
Buna yine de izin verilebilir mi?
Şu tarz şeyler soruyoruz:
Bu, miktarı önceden belirlenmiş
aylık düzenli ödeme olan Oxfam bağış formu mu?
Belki buna niyeti olmayan insanların, bir kez verecekleri bağış yerine
düzenli olarak verecekleri bir bağış için
cesaretlendirilmesi ya da dürtülmesi
daha mı hoş görülebilir?
Bu yine de ahlaki mi?
En uçtaki balıkları tutuyoruz.
Aslında bu soru, etik konusunda
"Hâlâ etik mi?" sorusuna bakmanın bir yoludur.
Eğer batı toplumunda ahlakın başlangıcına bakarsak
etiğin ne olabileceği konusunda farklı fikirler görürsünüz.
Aristoteles'e göre, ahlak soruyla alakalı değildir:
"Hangisi daha iyi veya kötü?"
Ahlak, hayatı daha iyi nasıl yaşarım sorusuyla ilgilidir.
Aristoteles bunu "arete" olarak
yani Antik Yunan'daki haliyle "erdem" olarak çevrildi.
Aslında, "mükemmel" anlamındadır.
Tüm potansiyelini insan olma gayesiyle yaşamaktır.
Bence bu fikri, Paul Richard Buchanan
en son makalesinde çok güzel ifade etti:
"Ürünler, yaşamı nasıl yaşamamız konusundaki canlı argümanlardır."
Tasarımlarımız, ahlaki veya ahlak dışı ikna etme vasıtası olarak kullanılan
ahlaki ya da ahlak dışı unsurlar değildir.
Bize sundukları iyi bir tür yaşama arzusunun
ve vizyonunun ahlaki bileşenlerdir.
Bu tarz bir objektifle,
çevrenizdeki tasarımlara bakıp şunu sorarsanız:
"Ürünlerimizde, tasarımımızda
bize sunulan iyi yaşamın vizyonu nedir?"
Sonrasında sıklıkla ürperirsiniz.
Çünkü birbirimizden ne kadar az şey umuyoruz
ve gerçekte yaşamdan umduğumuz şeylerden ne kadar azı gibi görünüyoruz.
İyi yaşam olarak görülen şey ne?
Dördüncü soruyu sizlere bırakmak istiyorum.
Tasarımlarınız, iyi yaşam vizyonunuzu ifade ediyor mu?
Tasarımdan bahsedecek olursak
tartışmayı çoktan genişlettiğimin farkına varacaksınız.
Çünkü burada bahsettiğimiz yalnızca ikna edici teknoloji değildir.
Bu, dünyaya bıraktığımız tasarımların her parçasıdır.
60'lı yılların başında, harika iletişim araştırmacısı
Paul Watzlawick'ın iletişim kuramayacağımızla ilgili
savunduğu görüşü bilip bilmediğinizi bilmiyorum.
Eğer biz sessiz olmayı seçiyorsak sessiz olmayı seçmişizdir.
Sessizlik yolunu seçerek bir şeylerle iletişim kuruyoruzdur
ya da yine aynı yolla iletişim kurmuyoruzdur.
İkna edemeyiz,
yaptığımız veya yapmaktan kaçtığımız şey her ne ise,
dünyaya bir parça tasarım olarak koyduğumuz şey her ne ise,
ikna edici içeriğe sahiptir.
İnsanları etkilemeye çalışırlar.
Hollandalı teknoloji filozofu
Peter Paul Verbeek'in dediği gibi:
"Önümüze iyi yaşamın belirli bir vizyonunu sunar.
Tasarımcının onu niyet edip etmemesi önemli değildir."
Ahlakı maddeleştiririz.
Bazı şeyleri daha zor ve daha kolay yapıyoruz.
İnsanların varlığını düzenliyoruz.
Dünyada, orada koyduğumuz her şeyle
insanlara ne iyi, ne kötü
ne normal, ne anormal
diye bazı kesin bakış açıları koyuyoruz.
Hatta zararsız olarak görülen okuldaki bir dizi sandalye dahi
ikna edici bir teknolojidir.
Çünkü iyi yaşamın belli vizyonunu sunar ve maddeleştirir.
Öğrettiğimiz, öğrendiğimiz ve dinlediğimiz iyi yaşam,
birinin öğrettiği, diğerinin dinlediği bir yaşamdır.
Aslında bu, siz otururken öğrenme tamamlanmış olur.
Aslında kendi kendinize öğrenirsiniz.
Ve bu kuralları değiştirmeyi dahi düşünmezsiniz.
Çünkü sandalyeler yere sabitlenmiştir.
Bunun gibi Arne Jacobsen tarafından
tek olarak tasarlanan sandalyeler bile
ikna edici teknolojidir.
Çünkü yine iyi bir hayat fikriyle bağlantı kurar.
İyi yaşam, senin olduğun bir yaşam bir tasarımcı olarak şunu söyler:
"İyi bir yaşamda eşyalar,
bu sandalye gibi sürdürülebilir veya sürdürülemez olarak üretilir.
İşçilere iyi veya kötü muamele edildi,
işçiler de bu muameleye göre bu sandalyeyi oluşturdular."
İyi yaşam, nerede tasarlandığının önemli olduğu bir yaşamdır.
Çünkü birisi, böyle iyi tasarlanmış bir sandalye için
parasını harcıyor ve açıkça zamanını veriyor.
Geleneğin önemli olduğu yerlerde bu önemlidir.
Çünkü bu geleneksel bir klasiktir ve biri bununla ilgilenir.
Böyle devasa paraların harcanmasında sorun olmayan
gösterişli tüketimin olduğu bir yerde
bu tarz bir sandalye, diğer insanlara
sosyal statünüzle ilgili sinyaller verir.
Bu tür seviyelerdeki bu tür sorular:
size bugün eşlik etmek istiyorum.
Bu tarz bir şeyi tasarlarken neyle karşılaşmayı niyet ediyordunuz?
Planlı ya da plansız sahip olduğunuz kişisel eşyalar nelerdir?
Bunları yargılamak için kullandığın değerler nedir?
Burada gerçekten ifade ettiğiniz
erdemler ve tutkular nelerdir?
Bunları yalnızca ikna edici teknoloji için değil,
tasarladığınız her şeye nasıl uygulayabilirsiniz?
Burada durmalı mıyız?
Hiç zannetmiyorum.
Bence tüm bu şeylerin hepsi özünden bilgilendirilir
ve bu yaşamın kendinden başka bir şey değildir.
İyi yaşam nedir sorusunun cevabını neden tasarımlarımızdan öğreniyoruz?
Tasarım yapmayı mı durdurmalıyız?
Kendinize şunu sormayın:
Bunu yaşamlarımıza nasıl uygulayabiliriz?
Michel Foucault'nun dediği gibi:
"Neden bir lamba ya da ev, bizim hayatımız değil de sanat eseri olmalı?"
Buster Benson'un uygulamalı bir örneğini anlatmak istiyorum.
Bu, insanların "Sağlıklı Ay" gibi diğer uygulamaları
kurmaya çalıştıkları Alışkanlık Laboratuvar adında,
yeni başlangıç ofisindeki
barfiks aletinin kurulumu.
Neden böyle bir şey kuruyorlar?
Temel dayanağı şu:
Buster'ın açılışında, Alışkanlık Laboratuvarlarını kendileri için koydular
bir takım olarak,
birlikte nasıl çalışmak istediklerine,
bu uygulamayı kurduklarında
onların birlikte çalışmasını sağlayan bir dizi ahlak kuralı var.
"Biz kendi sağlığımızla ilgilenir ve tükenmişliğimizi yönetiriz."
Çünkü en nihayetinde, nasıl kendi kendine arayabilip
güzel hayat algısı nedir sorusuna yanıt buluyorsanız
tasarımlarınızı soru sormadan oluşturabilir
ve ifade edebilirsiniz.
Kendinizin yaşamak istediği güzel hayat algısı nedir?
Son olarak,
Teşekkür ederim.
(Alkışlar)