We praten vandaag over morele overtuiging.
Wat is moreel en immoreel
aan gedrag van mensen veranderen
via technologie en ontwerp?
Ik weet niet wat jullie verwachten,
maar toen ik hierover nadacht,
besefte ik al snel
dat ik geen antwoorden heb.
Ik kan niet zeggen wat moreel of immoreel is
omdat onze maatschappij pluralistisch is.
Mijn waarden kunnen totaal verschillen
van die van jullie.
Wat ik als moreel of immoreel beschouw,
is niet noodzakelijk hetzelfde als jullie.
Maar er is één ding is dat ik jullie wel kan geven.
Dat is wat de kerel achter mij aan de wereld gaf --
Socrates.
Dat zijn vragen.
Ik wil jullie graag,
zoals die oorspronkelijke vraag,
een set vragen geven
om zelf te ontdekken,
laag voor laag,
zoals je een ui pelt,
om naar de kern te gaan van
je idee van morele of immorele overtuigingen.
Ik geef graag een paar voorbeelden
van technologieën die game-elementen gebruikten
om mensen dingen te laten doen.
Mijn eerste vraag voor jullie ligt dus
voor de hand:
wat zijn jullie intenties als jullie iets ontwerpen?
Intenties zijn niet het enige.
Hier is nog een ander voorbeeld.
Er bestaan eco-dashboarden,
die ingebouwd worden in auto's.
Ze motiveren je om brandstof efficiënter te gebruiken.
Dit is MyLeaf van Nissan,
dat je bestuurderscapaciteiten vergelijkt met
die van andere mensen,
zodat je kan wedijveren om wie
het minste verbruikt.
Deze dingen zijn zeer effectief, zo blijkt:
ze motiveren mensen
om onveilig te rijden
en door te rijden bij rood.
Anders moet je stoppen en opnieuw starten
en dat zou teveel verbruiken, niet?
Ondanks de goede bedoelingen van deze toepassing,
was er duidelijk een neveneffect aan.
Hier nog een voorbeeld van neveneffecten.
'Commendable' [Lovenswaardig]:
een website waarop ouders hun kinderen badges geven
in ruil voor gewenst gedrag --
zoals hun veters strikken.
Op het eerste zicht lijkt dit heel mooi,
heel onschuldig, goedbedoeld.
Uit onderzoek naar de instelling van mensen blijkt echter
dat om het resultaat geven,
erkenning van anderen belangrijk vinden,
publieke blijken van erkenning belangrijk vinden,
op lange termijn niet noodzakelijk
je psychologisch welzijn bevordert.
Het is beter dat je graag iets bijleert.
Het is beter dat je om jezelf geeft
dan om hoe je bij anderen overkomt.
Dat soort motivatie-instrument
heeft eigenlijk
een neveneffect op lange termijn.
Iedere keer als we de technologie gebruiken
om erkenning of status van anderen te krijgen,
ondersteunen we dit actief
als iets goeds en normaals om belangrijk te vinden.
Maar met mogelijk een schadelijk gevolg
voor ons psychologisch welbevinden als cultuur.
Dus als tweede evidente vraag:
wat zijn de effecten van wat jij doet?
De effecten die je krijgt met het toestel,
zoals minder brandstof,
net zoals de effecten van de tools die je gebruikt
om mensen dingen te laten doen --
erkenning door anderen.
Is dat alles: intentie, effect?
Er zijn sommige technologieën
die beide combineren.
Goede lange- en kortetermijneffecten.
Een positieve intentie, zoals Fred Stutsmans Freedom,
waarbij het doel van de toepassing
is - we worden meestal overstelpt
met telefoons en vragen van anderen.
Met dit toestel kan je een bepaalde computer
voor een bepaalde tijd volledig afsluiten van het internet
om eindelijk wat werk te kunnen doen.
De meesten zullen zeggen
dat het goedbedoeld is
en positieve gevolgen heeft.
In de woorden van Michel Foucault:
"Het is een technologie van het zelf."
Het is een technologie die kracht geeft aan personen
om zelf de koers van hun leven te bepalen,
het zelf vorm te geven.
Maar het probleem is,
zoals Foucault zegt,
dat iedere technologie van het zelf
een dominante technologie als keerzijde heeft.
In de huidige moderne liberale democratieën
bepaalt de maatschappij, de staat,
niet alleen ons zelf, geeft ons zelf vorm,
ze verlangt het ook van ons.
Ze vraagt dat we onze zelven optimaliseren,
controleren,
dat we onszelf continu managen
omdat dat de enige manier is
waarop een liberale maatschappij werkt.
De technologieën vragen dat we in het spel blijven
dat de maatschappij voor ons gemaakt heeft.
We moeten er steeds beter inpassen.
Ze willen dat we onszelf optimaal inpassen.
Ik zeg niet dat dat altijd slecht is.
Ik denk dat dit voorbeeld
wijst op een algemeen besef.
Naar welke technologie je ook kijkt,
zelfs al zijn het goedbedoelde en goede effecten --
zoals Stutzmans Freedom --
ze heeft bepaalde inherente waarden.
We kunnen deze waarden in vraag stellen.
We kunnen vragen: is het goed
dat we onszelf voortdurend optimaliseren
om beter in de maatschappij te passen?
Of om je een ander voorbeeld te geven:
wat denk je van een technologie
die moslima's overtuigt om hun hoofddoek te dragen?
Is dat goede of slechte technologie
in haar intenties of in effecten?
Het hangt eigenlijk af
van het soort waarden die jij laat meetellen
om dit soort inschattingen te maken.
Dat brengt ons bij een derde vraag:
welke waarden gebruik jij om te oordelen?
Over waarden gesproken,
In de discussies over morele overtuigingen online,
en wanneer ik met mensen spreek,
zie ik vaak een vreemde tendens.
De tendens is dat we vragen
of dit of dat 'nog steeds' ethisch is.
Is dit 'nog steeds' toegelaten?
We vragen dingen zoals:
is dit Oxfam-donatieformulier --
waarop standaard een maandelijkse donatie is ingesteld
en die mensen, misschien zonder het te willen,
aanmoedigt of dwingt
regelmatig te doneren in plaats van één keer,
is dat nog toegestaan?
Is dat nog ethisch?
We bekijken het eenzijdig.
Maar eigenlijk, die vraag
'Is het nog ethisch?'
is maar één manier van kijken naar ethiek.
Want als je naar het ontstaan van de ethiek
in de westerse cultuur zou kijken,
zou je een heel ander idee zien
van wat ethiek ook kan zijn.
Voor Aristoteles ging ethiek niet over de vraag
of iets goed of slecht was.
Ethiek ging over de vraag hoe je goed kon leven.
Dat legde hij in het woord 'arete',
dat we uit het [oud-Grieks] vertalen als 'deugd'.
Het betekent eigenlijk excellentie.
Het betekent leven op je volle potentieel
als mens.
Dat idee
heeft Paul Richard Buchanan recent mooi verwoord in een essay:
"Producten zijn levende argumenten
over hoe we ons leven zouden moeten leiden."
Onze ontwerpen zijn niet ethisch of onethisch
omdat ze ethische of onethische overredingsmethodes gebruiken.
Ze hebben een morele component
in de visie en de verwachting van het goede leven
die ze ons aanbieden.
Als je met die lens kijkt naar onze ontworpen omgeving,
en vraagt wat de visie is op het goede leven
die onze producten, ons ontwerp, aan ons presenteert,
dan huiver je
hoe weinig we van elkaar verwachten
of hoe weinig we schijnen te verwachten
van ons leven en hoe het goede leven eruit ziet.
Dat is de vierde vraag die ik jullie wil meegeven:
welke visie van het goede leven
brengt jullie ontwerp over?
Om het over design te hebben,
je merkt dat ik de discussie al opengetrokken heb.
Het gaat niet enkel overredingstechnologie,
het is elk stukje ontwerp dat we naar buiten brengen.
Ik weet niet of je de communicatiespecialist
Paul Watzlawick kent,
die, in de jaren 60 stelde
dat we niet niet kunnen communiceren.
Zelfs als we kiezen om te zwijgen,
kiezen we. We communiceren door te zwijgen.
Net zoals we niet niét kunnen communiceren,
kunnen we niet niét overtuigen.
Wat we ook doen of niet doen,
welk ontwerp we ook naar buiten brengen
in de wereld,
het heeft een overredingscomponent.
Het probeert mensen te beïnvloeden.
Het geeft ons een zekere visie
op het goede leven.
Dat is wat Peter-Paul Verbeek,
de Nederlandse technologiefilosoof, zegt.
Of we het als ontwerper bedoelen of niet,
we materialiseren moraliteit.
We maken dingen moeilijker of gemakkelijker om te doen.
We organiseren het bestaan van mensen.
We geven een bepaalde visie van wat goed of slecht,
normaal of gewoon is aan mensen
door alles wat we in de wereld zetten.
Zelfs iets onschuldigs als een set schoolstoelen
is een overredingstechnologie.
Omdat het een bepaalde visie
materialiseert en presenteert van het goede leven --
het goede leven waar onderwijzen, leren en luisteren
gaat om één die onderwijst en de rest die luistert.
Waar het erom gaat dat leren, zittend gebeurt
waarbij je voor jezelf leert,
waarbij je de regels niet mag veranderen,
omdat de stoelen vastzitten aan de grond.
Zelfs iets onschuldigs als één enkele design-stoel --
zoals deze door Arne Jacobsen --
is een overredingstechnologie.
Hij communiceert een idee over het goede leven.
Een goed leven --
een leven waarmee je als ontwerper instemt,
door te zeggen: "In het goede leven
worden producten even (on)duurzaam als deze stoel gemaakt.
Arbeiders worden even goed of slecht behandeld
als zij die deze stoel gemaakt hebben.
Het goede leven, waar ontwerp belangrijk is,
omdat iemand blijkbaar de tijd en het geld besteedde
aan dit soort goed ontworpen stoel,
waar traditie belangrijk is
omdat dit een traditionele klassieker is
en iemand het belangrijk vond,
en waar er iets bestaat als opvallende consumptie
waar het oké en normaal is
om een gigantisch bedrag te besteden aan zo'n stoel
om aan anderen te tonen wat je sociale status is.
Dit zijn de lagen, het soort vragen
waar ik jullie vandaag doorheen wilde leiden.
De vraag: wat zijn de intenties
die jullie laten meetellen als je iets ontwerpt?
Wat zijn de effecten, gewild en ongewild, die je hebt?
Wat zijn de waarden die je gebruikt
om die te beoordelen?
Wat zijn de deugden, de verwachtingen
die je erin uitdrukt?
Hoe is dat van toepassing,
niet alleen op overredingstechnologie,
maar op al wat je ontwerpt?
Stoppen we daar?
Ik denk het niet.
Ik denk dat al deze dingen informatie halen
uit de kern van dat alles --
en dat is het leven zelf.
Als de vraag naar het goede leven
alles bepaalt wat we ontwerpen,
moeten we dan stoppen met ontwerpen en onszelf niet afvragen
hoe dit werkt in ons eigen leven?
'Waarom zou de lamp of het huis een kunstwerk zijn
maar ons leven niet?',
zoals Michel Foucault zei.
Om jullie een praktisch voorbeeld van Buster Benson te geven.
Dit is Buster die een fitnessapparaat opzet
in zijn nieuwe kantoor Habit Labs
waar ze andere toepassingen proberen te bouwen,
zoals 'Health Month'.
Waarom bouwt hij zoiets?
Hier is een set axioma's
die ze bij Habit Labs voor zichzelf opstelden
over hoe ze als team wilden samenwerken
terwijl ze deze dingen ontwerpen --
een set morele principes die ze zichzelf oplegden
om samen te werken.
Eén ervan:
we zorgen voor onze eigen gezondheid en onze eigen burn-out.
Want uiteindelijk, hoe kan je jezelf bevragen
en hoe kan je een antwoord vinden
over welke visie van het goede leven
je wil creëren en overbrengen met je ontwerpen,
zonder de vraag te stellen
welke visie van het goede leven
je zelf wil leven?
Daarmee dank ik jullie.
(Applaus)