Evet, ben aletler yapıp bunları insanlarla paylaşmayı seviyorum.
Hatırlarım da çocukken ilk yaptığım alet
gerçek bir mikroskoptu;
lenslerini, ağabeyimin gözlük camlarını çalarak yapmıştım.
Ama bu onu pek heyecanlandırmadı.
Ama belki de sırf o an sayesinde,
30 yıl sonra da,
hâlâ mikroskop yapıyorum.
Bugün böyle aletleri yapıyor olmamın sebebi de, işte böyle anlardır.
(Video) Kız: Saçımda siyah bir şeyler var.
Manu Prakash: Bu, körfez bölgesindeki okullardan biri.
(Video) MP: Gerçek hayat, işlerin nasıl yürüdüğü konusunda
hayal gücümüzün çok ötesine geçer.
(Video) Oğlan: Aman Tanrım!
MP: Haklı, aman Tanrım!
Bunun, bu kadar evrensel bir deyiş olacağını fark etmemiştim.
Son iki yılda,
laboratuvarımda 50.000 Foldskop (kağıt mikroskop) yaptık
ve bunları dünyanın 130 ülkesindeki çocuklara
ücretsiz olarak gönderdik.
Yalnızca bu yıl,
topluluğumuzun desteğiyle,
dünyanın çeşitli yerlerindeki çocuklara,
1 milyon mikroskop yollamayı planlıyoruz.
Peki bunların hepsi ne için?
Bu, dünyanın her yanında, ilham verici insan toplulukları yaratacak;
birbirine öğreten ve birbirinden öğrenen.
Kenya'dan Kampala'ya, Katmandu'dan Kansas'a kadar pek çok yerde.
Bu konuda en hoşuma giden harikulade şeylerden birisi,
topluluk hissiyatı.
Nikaragua'da bir çocuk diğerlerine,
mikroskopla larvalara bakarak,
dang mikrobu taşıyan sivrisineklerin tespit edilmesini öğretiyor.
Bir eczacı, sahte ilaçları herhangi bir yerde
tespit etmek için yeni bir yöntem buluyor.
Şunu merak eden bir kız vardı:
"Bir parıldama gerçekte nasıl oluşur?"
Sonrasında, parıltıdaki kristal oluşumunun fiziğini keşfetti.
Bu aletle rahim ağzı kanseri taraması yapmaya çalışan
Arjantinli bir doktor vardı.
Bendeniz de bir pire türü keşfettim;
topuğumdan 1 cm içeriye girmişti.
Şimdi, bunların normal dışı olduklarını düşünebilirsiniz.
Ama bu çılgınlığın da bir metodu var.
Ben buna "basit bilim" diyorum;
yalnızca bilgiyi değil, bilimsel deneyimleri de paylaşma fikri.
Hatırlatmak isterim ki,
gezegenimizde 1 milyar insan
hiçbir altyapı olmadan yaşıyor;
yol yok,
elektrik yok
ve tabii, sağlık hizmeti de yok.
Ayrıca, gezegenimizde yoksulluk içinde yaşayan 1 milyar çocuk var.
Çözüm üreten yeni nesil olabilmeleri için
onlara nasıl ilham verebiliriz?
Bulaşıcı hastalıklarla savaşırken kendilerini tehlikeye atan
sağlık çalışanlarımız var;
çok az araç ve kaynakla bizi korumaya çalışıyorlar.
Bu yüzden Stanford'da laboratuvarda,
bunu "basit bilim" bağlamında düşünüyorum
ve bu toplumlara çözüm üretmek bağlamında.
Çoğu zaman, bir ağaç altında tanı koyabilmeyi hayal ederiz, bağımsız olarak.
Bugün sizlere yeni aletlerden iki örnek vereceğim.
Biri Uganda'da başladı.
2013'te,
Foldskoplarımızla şistozomiyaz parazitlerini tespit için arazideydik;
ufak bir gözlemim oldu.
Bir klinikte,
uzak, ayrı bir bölgede,
kapı tamponu olarak kullanılan bir santrifüj görmüştüm.
Yani basbayağı kapıyı tutmak için konmuş.
Sorduğumda dediler ki,
"Bizim normalde elektriğimiz yok,
bu yüzden bu işe yaramaz parça, kapı tamponu olarak iyi iş görüyor."
Bilmeyenler için söyleyeyim: Santrifüjler, numuneler üzerinde
çalışılmasını sağlayan son model aletlerdir.
Kan veya vücut sıvılarını bileşenlerine ayırır;
böylece patojenik bakterileri tespit edebilirsiniz.
Ama santrifüjler, büyük ve pahalıdırlar;
fiyatı 1.000 dolar civarındadır
ve arazide kullanması gerçekten zordur.
Tabii ki,
güç kaynağı olmadan da çalışamazlar.
Bu size tanıdık geliyor mu?
Böylece, bu sorunu çözmek için düşünmeye başladık
ve sonunda
oyuncaklar üzerine düşünmeden edemedim.
Şu anda,
burada yanımda birkaç tane var.
Önce yo-yo'larla başladım;
yo-yo çevirmede çok kötüyümdür.
Bu nesneler çok hızlı döndükleri için,
düşündük ki acaba,
bu nesnelerin fiziğinden faydalanarak
santrifüj yapabilir miyiz?
Bu belki de yaptığım en kötü döndürmeydi.
Yine de, oyuncakların güvenli alanında keşfe başladığınızda,
bir şeyler fark etmeye başlarsınız.
Bu dönen oyuncakları denedik;
sonra laboratuvarda,
bu mucizeye rastladık.
Işıklı, sesli bir topaç veya fırıldak, ne derseniz.
Bir çift sağlam iplik ve küçük bir disk
ve çektiğimde dönüveriyor.
Kaçınız çocukluğunda bununla oynadı?
İpte düğme oyuncağı.
Tamam, sanırım %50'niz.
Farkına varmadığınız şey ise şu:
Bu minik nesne,
insanlık tarihinin en eski oyuncağıdır,
5.000 yıl öncesine dayanıyor.
Gezegenimizin çeşitli yerlerinde bu nesnenin kalıntılarını bulduk.
İroniye bakın ki,
normalde bu küçük şeyin nasıl çalıştığını anlamıyoruz.
Beni heyecanlandıran da buydu.
Böylece işe koyulduk;
birkaç denklem yazdık.
Başta verdiğiniz torku, diskteki sürtünmeyi
ve ipliklerdeki eğilme direncini
hesaba kattığınızda,
bunu matematiksel olarak çözebilirsiniz.
Tabii ki konuşmamdaki tek denklem bu değil.
On sayfa daha matematikten sonra,
bu dinamik sistem için
tam bir analitik çözüm yazabildik.
Sonuç ise "Kağıtfüj" dediğimiz şey.
Bu doktora sonrası öğrencim Saad Bhamla.
Kağıtfüj'ü onunla birlikte icat ettik.
Solda, "Kağıtfüj" ile değiştirmeye çalıştığımız
santrifüjleri görebilirsiniz.
Tam burada gördüğünüz minik nesne
bir disk, bir çift iplik ve tutma kolları.
Gerdirip
bıraktığımda
dönmeye başlıyor.
Şimdi düşünün:
Matematiğe girip,
bu nesnenin devrini hesapladığımızda,
dakikada 1 milyon devire ulaşabileceğimizi görürüz.
Şimdi, insan anatomisinde çok az titreşim vardır.
Bu nesneninse, çınlama anında frekansı 10 hertz civarındadır.
Oysa siz piyano çalarken dahi,
iki ya da üç hertz'i aşamazsınız.
Bu nesneyle çıkabileceğimiz dakikadaki maksimum devir
10.000 değil,
50.000 değil,
120.000 devir/dakika.
Bu da 30.000 gram-kuvvet'e eşit.
Sizi buraya tutturup, bunu döndürseydim,
deneyimleyeceğiniz kuvvet türlerini düşünsenize...
Böyle bir aletin faktörlerinden birisi,
bununla teşhis yapabilmenizdir.
Bunun için, burada küçük bir gösteri yapacağım:
Parmağımı birazcık kesip,
minik bir damla kan alacağım.
Kandan hoşlanmıyorsanız bakmayabilirsiniz.
Minik bir neşter.
Bunları her yerde bulabilrsiniz;
tamamen zararsız.
Keşke sabah kahvaltı yapsaydım...
Hiç acıtmadı.
Tamam, bu çubuğa bir damla kan alayım.
Bu bir damla kanda sorularımın cevapları var;
bu yüzden, bu kadar ilgileniyorum.
Hemen şu anda, bana sıtma olup olmadığımı söyleyebilir.
Minik bir tüp alıyorum;
görüyorsunuz emiyor.
Birazcık daha kan alacağım.
Şimdilik bu kadarı iyi.
Şimdi tüpü kille kapatıyorum.
Şimdi numune mühürlenmiş oldu.
Numuneyi alıp,
Kağıtfüj'e yerleştireceğiz.
Sabitlemek için bir parça bant.
Böylece numunemiz tamamen kapanmış oldu.
Döndürmeye hazırız.
Bununla çekip bırakıyorum.
Bunu yükleyeceğim
ve dönmeye başladığını göreceksiniz.
Normal bir santrifüjden farklı olarak,
bu çift yönlü dönen bir santrifüj.
İleri, geri, ileri, geri...
Şimdi yükleniyorum
ve momentum oluştuğunu görüyorsunuz.
Şimdi, duyabiliyor musunuz bilmiyorum?
30 saniye içerisinde,
kan hücreleri plazmadan ayırılmış oluyor.
Bu kan hücrelerinin plazmaya oranı...
(Alkışlar)
Halihazırda, görüyorsanız,
buna odaklanırsanız,
ayrı ayrı miktarları görebiliyor olmalısınız,
kan ve plazma.
Bunun oranı, anemi olup olmadığımı söyleyebilir.
Bunun bir diğer yönü de, çok farklı Kağıtfüj'ler yapmış olmamız.
Bu, sıtma parazitlerini tespit etmemizi sağlıyor.
Biraz daha uzun çalıştırırsak,
kandaki sıtma parazitlerini tespit edebiliriz.
Bunu ancak santrifüj gibi bir şeyle yapabilirsiniz.
Bunun bir başka versiyonu nükleik asitleri ayırmaya yarar.
Bu da, arazide nükleik asit testlerini yapabilmemizi mümkün kılar.
Bu da, toplu numunelerle çalışmaya yarıyor.
Son olarak,
üzerinde henüz çalışmakta olduğumuz,
çoklu testin tamamını uygulayabileceğimiz bir tanesi.
Böylece numune hazırlama ve test aynı nesneyle yapılabilecek.
Şimdi,
hepsi güzel,
ama bunun hakkında düşünmeye başladığınızda,
bu aletlerin insanlarla paylaşılması gerektiği açık.
Yaptığımız şeylerden birisi... Madagaskar'dan henüz döndük;
bu da sıtmayla ilgili klinik deneyler.
(Gülüşmeler)
Bunu kahve içerken yapabilirsiniz.
Ama en önemlisi,
bu köy, en yakın yola altı saat mesafede.
Topluluğun yaşlı üyelerinden biri ve
bir sağlık çalışanıyla birlikteyiz.
İşin, beni en fazla heyecanlandıran kısmı,
işte bu gülümseme.
Basit ama etkili aletleri dünyadaki insanlarla paylaşmak.
Bu arada, söylemeyi unuttum:
Bunu üretmenin toplam maliyeti sadece 20 sent.
Peki, kalan kısa sürede size
laboratuvarımızın en son...
(Gülüşmeler)
icadından bahsedeceğim.
İsmi "Avızz"...
Fikir şu: Sivrisineklerle savaşmamıza hepiniz yardımcı olabilirsiniz;
düşmanlarımızı izlememize yardım edebilirsiniz.
Bunlar düşmanımız çünkü sıtma, zika, chikungunya, deng hummalarının sebebi.
Ama işin zor tarafı, düşmanlarımızın yerlerini bilmememiz.
Dünya sivrisinek haritası diye bir şey yok.
Bu yüzden bunu düşünmeye başladık.
3.500 sivrisinek türü var
ve hepsi birbirine çok benziyor.
Bazıları o kadar yakın ki,
bir böcekbilimci bile mikroskopla ayırt edemeyebiliyor.
Ama onların da bir Aşil tendonu var.
Bu flört eden sivrisineklerin görüntüsü.
Dişiyi kovalayan bir erkek.
Kanat çırpma frekanslarıyla birbirleriyle konuşurlar.
(Vızıltı)
Bu yüzden, bir imzaları vardır.
Fark ettik ki, normal bir telefonla,
5-10 dolarlık bir şey,
kimler bunu hatırlar?
(Gülüşmeler)
Bununla, sivrisineklerin sesli imzalarını kaydedebiliriz.
Size bunun nasıl yapıldığını anlatayım.
Dışardan birkaç sivrisinek yakaladım.
Bill (Gates) gibi, onları serbest bırakmayacağım.
(Gülüşmeler)
Size nasıl kayıt yaptığımı anlatacağım.
Yapmanız gereken, tıklamak, hemen uçarlar.
Önce bir test edebilirsiniz.
Duyabiliyorum.
Sonra telefonunuzu alın, mikrofonu var...
mikrofon çalışır, zaten artık mikrofonlar çok iyi,
normal telefonlarda bile,
bu bölgenin imzasını alabilirsiniz.
Zamanım kalmadığı için,
bir gün önce aldığım kaydı dinleteyim.
(Sivrisinek vızıltıları)
Daha önce duyduğumuz büyüleyici ses,
hepinizin bayıldığı ses.
Bunun sonuçlarından birisi şu:
Normal bir cep telefonuyla bunu yapabilmek,
sivrisinek türlerinin haritasını çıkarmamıza yarar.
Bir kapaklı telefonla,
en büyük ses veritabanı haritasını çıkardık;
insan patojenleri taşıyan 20-25 sivrisinek türünü kapsıyor.
Buna makina öğrenmesini de eklersek,
verileri yüklediğimizde,
çalışmakta olduğumuz sivrisinek türünün
olasılığını belirleyebilir ve söyleyebiliriz.
Buna "Avızz" diyoruz ve kaydolmak isterseniz
tek yapmanız gereken bu siteye gitmek.
Bir şey ekleyerek bitiriyorum;
benim için çok önemli ve değerli.
Günümüz zorluklarından bir tanesi, berbat sorunlarımızın olması.
Sağlık hizmetlerinden yoksun bir milyar insan,
iklim değişikliği, biyoçeşitliliğin azalması
ve bu gibi daha niceleri.
Ancak umarım bilim, çözümleri bulacaktır.
Ama bugün bu salonu terk etmeden önce,
size bir söz vermek isterim.
Bilimi ulaşılabilir hale getireceğiz;
sadece maddi imkanları olanlar için değil,
diğer bir milyar insan için de.
Gelin bilimi ve bilimsel okuryazarlığı insan haklarına ekleyelim.
İcat yapma hazzını bir çocuktan diğerine
geçirdiğiniz an,
onların, sorunları çözecek olan
sonraki insan topluluğu olmalarını sağlarsınız.
Teşekkürler.
(Alkış)