Tresnak egitea eta jendearekin partekatzea gustuko dut.
Gogoratzen naiz gaztetan,
nire lehen erreminta mikroskopio bat zela,
nire anaiari betaurrekoetatik lapurtutako lenteekin egina.
Berak ez zuen gustuko.
Baina baliteke momentu horren ondorioz,
30 urte geroago,
oraindik mikroskopioak egiten ditut.
Eta horrelako momentuak izateko sortzen ditut.
(Bideoa) Neska: Gauza beltzak ditut ilean.
Manu Prakash: Hau Bay Area-ko eskola bat da.
(Bideoa) MP: Bizi dugun munduak gure irudimena ordezten du,
gauzen funtzionamenduari dagokionez.
(Bideoa) Mutila: Jainkoa!
"Ados... Jainkoa!"
Ez nintzen konturatu hau hain esaldi unibertsala izango zenik.
Azken bi urteetan, nire laborategian, 50 000 Foldscope egin genituen
eta munduko 130 herrialdetara bidali
inolako kosturik gabe bidaltzen genien umeentzat.
Urte honetan soilik,
gure komunitatearen laguntzarekin,
milioi bat mikroskopio bidaltzeko asmotan gabiltza,
mundu guztiko umeen artean.
Zer egiten du honek?
Jende motibatu eta inspiraturen komunitatea sortzen du,
ikasten eta irakasten beraien artean,
Kenya-tik hasi Kampala-ra Kathmandu-ra edo Kansas-era.
Eta honen ezaugarri miresgarria komunitate sentsazioa da.
Nikaraguan ume bat dago
besteak irakasten nola identifika dezaketen ea eltxo batek dengea duen
larba mikroskopioan aztertuz.
Farmazialari batek bide berri bat sortu zuen
medicamentu faltsuak detektatzeko edonon.
Eta neska batek pentsatu zuen:
"Nola funtzionatzen du disdirak?",
eta aztertu zuen formazio kristalinoak distiran.
Badago mediku argentinar bat
saiatzen ari dena tresna honekin minbizia zerbikala aztertzeko.
Eta hainbat arkakuso mota aurkitu ziren
nire hankako orpoan zegoen zentimetro bateko zuloan.
Baliteke zu gauza ezohiko guzti hauen inguruan pentsatzen egotea.
Baina modu bat dago erotasun honetarako:
"zientzia urria" deritzot,
zientziaren esperientzia partekatzearen idea
eta ez informazioa soilik.
Gogoratzearren:
bilioi bat pertsona daude planeta honetan ez dutenak inolako azpiegiturarik:
errepiderik ez,
elektrizitaterik ez,
ezta zerbitzu medikurik ez.
Gainera, planeta honetako bilioi bat humeek pobrezian bizi dira.
Baina nola inspiratuko ditugu hurrengo gizaldiko irtenbide egileak?
Osasun zerbitzuko zenbait langile lanean jartzen ditugu
gaixotasun infekziosoen aurka,
gu babesteko, ia inolako tresna edo baliabideekin.
Laborategi langiletzat Stanford-en,
honi buruz pentsatu nuen zientzia urriko testuinguru batetik
irtenbideak aurkitzeko komunitate horientzat.
Maiz, diagnosiak elektrizitate gabe egiteko gai izango garela uste dugu.
Bi tresna berrien adibideak azalduko dizkizuet:
bietako bat Ugandan du hasiera.
2013an,
Foldscopes-en bitartez Schistosomiasis-a detektatzeko landa azterketa batean,
behaketa txiki bat egin nuen.
Klinika batean, urrun, urrutiko leku batean,
ikusi nuen zentrifugatzaile bat atearen topetzat erabiliz.
Literalki, ate topea.
Galdetu egin nien eta esan zidaten:
"Oh, egia esan ez dugu elektrizitaterik,
hortaz zabor zati hau erabili dezakegu ate tope bezala".
Zentrifugatzaileak zer diren ez dakizuenentzat,
tresna egokienak dira prozesu sinpleetarako.
Odola edo gorputz fluidoak bere osagaietan bana dezakezu
patogenoak dekektatu eta identifikatu ahal izateko.
Baina zentrifugatzaileak handiak eta garestiak dira,
gutxi gora behera $1000 balio dute,
eta oso zailak landa eremuetan erabiltzeko.
Eta, noski, ez dabil elektrizitate gabe.
Ezaguna egiten zaizue?
Hortaz, arazoaren konponbidea pentsatzen hasi ginen,
jostailutaz pentsatzen hasi nintzen.
Orain...
zenbait dauzkat nirekin hemen.
Lehenik yo-yo-ekin hasi nintzen,
baina oso txarra naiz yo-yo-ekin.
Objektu hauek biratzen dutenez,
pentsatu genuen ea erabil genezakeen objetu hauen fisika
zentrifugatzaileak eraikitzeko.
Baliteke hau izatea egin nezakeedan tiro txarrena.
Baina baliteke konturatu izana,
jostailuen tokia aztertzen hasten bazara,
gauza biratzaile hauek frogatu genituen,
eta gero laborategian ustekabean sorpresa hau lortu genuen.
Ziba, txirrin edo zibota bat da.
Pare bat soka eta disko txiki bat,
bultzatzen baduzu, bira egiten du.
Zuetako zenbaitek jolastu duzue honekin gaztetan?
Hau botoi bat soka batean deitua da.
Ados, baliteke zuetako % 50ak.
Zuek ez zinenten ohartu objektu txiki hau
gizadiaren historiaren jostailu zaharrena dela...
Duela 5 000 urte objektu honen erlikiak aurkitu dira
ezkutuan planeta osoan zehar.
Orain ironia da,
ez dugula ulertzen ea nola lan egiten duten gauza txiki hauek.
Orduan urduritzen naiz.
Orduan, lanera itzuli ginen,
pare bat ekuazio idatzi genituen.
Hasieran jartzen duzun bira hartzen baduzu,
diskak duen marruskadura,
eta bira marruskadura soketan,
matematikoki hau ebazteko gai izan beharko zinake.
Hau ez da nire hitzaldiko ekuazio bakarra.
Matematikako hamar orrialde geroago,
erantzun analitiko osoa idazteko gai ginen sistema dinamiko honetan.
Orduan lortu genuen "Paperfuge" deitzen duguna.
Hori Saad Bhamla da nire doktoretza ikaslea,
eta "Paperfuge"-ren ko-asmatzaile.
Ezkerraldean, idatzen ari garen zentrifugatzaile horiek ikusi dezakezue.
Eskuinean ikusten duzuen gauza txiki hori
disko bat, bi soka eta helduleku bat dira.
Eta biratzen dudanean,
eta bultzatu, biraka hasten da.
Orain, konturatzen zarenean,
Matematikak egitean,
objektuaren abiadura kalkulatzean,
matematikoki, milioi bat bira minutuko mugitzeko gai izango ginen.
Orain, nahaste bat dago giza anatomian,
objetu honen resonantzia frekuentzia 10 Hz-koa delako,
eta noizbait pianoa jo baldin baduzu,
ezin dezakezu 2 edo 3 Hz baino gehiago lortu.
Objektu honekin lortu dugun abiadura handiena
ez dira 10 000 bira minutuko,
ezta 50 000 bira minutuko:
120 000 bira minutuko esaterako,
30 000 g-indarren berdina dena.
Zu bertan itsatsiko bazina eta birak eman,
biziko zenituen indar motei buruz pentsako zenuen.
Horrelako tresna baten faktoreetako bat
berarekin diagnosiak egiteko gai izatea da.
Hemen, erakustaldi azkar bat egingo dizuet.
Orain hatzan ziztada bat egingo dut,
eta odol tanta bat irtengo da.
Ez baduzue odola gustuko, ez duzue zertan begiratu.
Hemen dago lantzeta bat.
Lantzeta hauek edonon lor daitezke, guztiz pasibo.
Eta gaur gosaldu izan banu...
ez zuen inolako minik egingo.
Kapilar txiki bat hartzen dut odol erorketarekin.
Orain odol tanta honek erantzunak ditu, eta horrek interesatzen nau.
Orain malaria dudan edo ez esan lekidake.
Kapilar txiki bat hartzen dut,
eta ikusiko duzue:
odol pixka bat gehiago jarriko dut.
Eta nahikoa odol izango da oraingoz.
Orain, kapilar hau isten dut.
Eta hau da itxitako lagina.
Lagina hartuko dugu,
eta Paperfuge-an jarriko dugu,
zinta zati bat hutsune itxi bat egiteko.
Orduan, orain lagina guztiz itxita dago.
Eta birak emateko prest dago.
Bultza eta tiraka ari naiz objektu honekin.
Hau beteko dut...
eta ikusiko duzue objektua biraka hasten dela.
Ohiko zentrifugatzaile bat ez bezala, alderantzizko zentrifugatzaile bat.
Aurrera eta atzera doa, aurrera eta atzera...
Orain kargatzen ari naiz,
ikusten duzue momentua handitzen dela.
Eta orain, ez dakit hau entzun dezakezuen,
horrelako 30 segundu,
eta odol zelulak eta plasma banatzeko gai izan beharko nintzateke,
eta odol zelulen eta plasmaren arteko ratioa.
(Txaloak)
Dagoeneko, hona begiratzen baduzue,
eta arreta jartzen baduzue,
banandutako odol eta plasma bolumenak
ikus zenitzakete,
eta ratio honek esaten dit baliteke anemiko egotea.
Honen aspektuetako bat da, Paperfuge mota desberdin asko sortu genituen.
Honek malariaren parasituak identifika ditzake
pixkat gehiagoz biratuz,
eta odolean dauden malariaren parasituak identifika ditzazkegu
banatu ditzazkegunak zentrifugatzaile antzeko batekin.
Honen beste bertsio batek azido nukleikoak banatzea uzten dit,
azido nukleikoen testak egin ahal izateko kanpoan bertan.
Hemen da beste bertsio bat, zuntz laginak banatzen uzten nauena,
eta azkenik, lan egiten egon garen zerbait berria
test guzti hauek horrelako objektu batean elkartu ahal izateko.
Hortaz, lagin prestaketa eta kimika objektu berean egin daitekeenean.
Hau guztia zoragarria da,
baina honetaz pentsatzen hasi ginenean,
tresnak jendearekin partekatu behar dituzu.
Eta egin genuen gauzetako bat zen -- Madagaskar-tik itzuli berri geuden;
horrelakoak dira malariaren saio klinikoak --
(Barreak)
Kafea hartzen zauden bitartean egin dezakezu.
Baina garrantzitsuena dena,
herri hau edozein errepidetatik bost ordutara dago.
Gela batean gaude komunitateko nagusi batekin
eta osasun langile batekin.
Benetan hau da lanaren gehien gustatzen zaidan zatia:
irri egiten dutela,
gauza sinple baina indartsuak partekatzeko mundu osoko jendearen artean.
Orain, ahaztu egin zait hau zuei esatea,
guzti horrek 20 zentimo kostatu zait.
Ados, utzi geratzen zaidan denboran,
Berriki gertatutakoaz hitz egingo dizuet,
(Barreak)
gure laborategian egindako asmakizuna.
Abuzz du izena.
Ideia honekin zuek guztiek lagun diezagukezue eltxoei aurre egiten;
gure arerioak kontrolatzen lagun diezagukezue.
Hauek etsaiak dira malaria, zika, chikungunya eta dengea sortzen dutelako.
Baina benetako erronka da ez dakigula non dauden gure etsaiak.
Eltxoen lokalekua adierazten duen mundu mapa ez dago.
Hortaz pentsatzen hasi ginen.
3 500 eltxo klase desberdin daude, eta oso antzekoak dira.
Batzuk hain antzekoak dira
entomologo batek ez dela identifikatzeko gai
mikroskopioaren laguntzaz.
Baina ahulgune bat dute.
Eltxoak larrukeritan daudenean hau dirudite.
Hemen arra emearen atzetik dabil.
Izatez, hitz egiten ari dira hegoen mugimenduaren frekuentziarekin,
(Burrunba)
eta horrela markak uzten dituzte.
Konturatu ginen ohiko mugikor bat erabiliz,
5 - 10 dolarreko telefonoa...
zenbatek gogoratzen duzue zer den hau?
(Barreak)
Eltxoen marka akustikoak grabatu ditzazkegu.
Azalduko dizuet nola egin zehatz mehatz.
Zenbait eltxo harrapatu ditut.
Bill [Gates] ez bezala, ez ditut askatuko.
(Barreak)
Baina nola grabatu azalduko dizuet.
Egin behar den guztia grabatu eta gero askatzea da.
Lehenik saiatu zaitezke...
esaterako entzun dezaket.
Eta zure telefonoa ekar dezakezu, mikrofonoa duena.
Argi uzten du mikrofonoak oso onak direla, baita mugikor arruntetan,
eta graba dezakezu gertuko markaren bat.
Eta denboraz kanpo nagoenetik,
atzo egindako grabaketa jarriko dut.
(Eltxoen burrunba)
Lehen entzun duzuen zarata erakargarri hori da guztiok maite duzuena.
Kontextu honetan,
adierazgarria da hau mugikor arrunt batekin egin daitekeela,
eltxoen klaseen mapa bat egitea ahalbidetzen duena.
Ireki daitekeen mugikor bat erabiliz
datu-base akustiko handiena egitea lortu dugu,
giza patogenoak garraiatzen dituzten 20 - 25 eltxo motekin.
Honekin eta makineria ulertuz,
informazioa edonork igo dezake,
eta guk identifika ditzakegu erabili dituzuen eltxoak,
probabilitatea zehaztuz.
Hau Abuzz deitzen dugu, eta norbaitek izena eman nahi badu,
soilik sartu web-orrian.
Utz nazazue zerbaitekin amaitzen,
oso garrantzitsua dena eta oso maitea niretzat.
Ditugun arazoak gaur egungo erronketako bat da.
Bilioi pertsona daude munduan osasun zerbitzurik gabe,
klima-aldaketa, biodibertsitate galera, eta abar.
Eta espero dugu zientziak erantzuna izatea.
Baina antzerki hau uzten duzuen aurretik,
zerbait prometatu behar duzue.
Zientzia eskugai egingo dugu,
ez soilik ordaidu dezaketenentzat,
ezin dutenen bilioi horrentzat.
Egin dezagun zientzia eta zientziar jakinduria giza eskubide.
Igarotzen duzun kili-kilia aurkikuntza bat egitean
beste haur bati pasatzen diozunean,
ahalbidetzen ari zara
hurrengo jende taldeak dituen arazoak konpontzea.
Eskerrik asko.
(Txaloak)