Merhaba, ben Hari Sreenivasan.
Sosyal medyada görüp, hatta paylaştığınız
bazı iddiaları çürüteceğimiz Take on Fake'e hoş geldiniz.
Geçtiğimiz yılı tüm ülkeden gazeteciler ve doğruluk kontrolcülerle
internette yayılan yanlış bilgilerle nasıl
başa çıktıklarını konuşarak geçirdik.
Bizlerle sadece onlar için değil, sizin için de
yararlı olacak bilgiler ve araçlar paylaştılar.
İşte, telefonunuzda ya da bilgisayarınızda olsun
ana sayfanızda gördüğünüz
bilgileri anlayabileceğiniz 8 ipucu.
Yanlış haber ile yalan haberin farkını bilin.
Her şeyden önce bu iki kelimenin farkını anlamak önemli.
Muhtemelen bu sözleri geçtiğimiz yıllarda
çokça duydunuz ya da gördünüz.
Yanlış haber, amaç ya da aldatmaca
olmaksızın yayılan asılsız haberdir.
Öte yandan, yalan haber sizi kandırmak için hazırlanmıştır.
Çarpıtılmış bir anlatım ya da tamamen
uydurulmuş bilgiler olabilir.
Yalan haber basit bir propagandadır.
Şimdi sahte bilgilerin türlerini bildiğinize göre,
onlara denk geldiğinizde ne yapabilirsiniz?
Duygusal tepkinizi kontrol edin.
Sosyal medya, sizden beğendiğiniz
sevdiğiniz, ağlayacağınız, güleceğiniz ya da
sinirleneceğiniz büyük bir tepki almak için tasarlanmıştır.
Eğer sosyal medyada geziniyorsanız
ve size hitap eden bir şey, doğru olduğunu
hissettiğiniz bir şey gördüyseniz
ve "Evet bu gerçekten düşündüğüm şeyi yansıtıyor" diyorsanız
bu sizin için sorgulanabilecek bir şey olduğunu bir işareti olmalıdır.
Çoğu zaman en doğrusu gibi hissettiğiniz
bilgiler aslında yanlış olduğunu göreceksiniz.
Gönderinin içindeki tehlike işaretlerine bakın.
Bir şeyin yanlış olduğunu nasıl bilebilirsiniz?
Aslında, ana sayfanızdan ayrılmadan bulacağınız
gönderinin gerçek olmadığını
gösteren bir sürü uyarıcı işaret var.
Eğer düzinelerce hashtag görüyorsanız
daha yakından bakın, gönderi kime hitap ediyor?
Gönderi hangi tür kitleye ulaşmaya çalışıyor?
Direkt şüpheleniyoruz
çünkü bir sürü birinin
bir şeyleri çabucak yaymaya çalıştığı
hashtagler görüyoruz.
Hatta birkaç tane yaygın olmayan ve şimdi
daha popüler olan komplo teorisi
QAnon hashtaglerini görebilirsin.
Yani, bu hemen kendini belli eden
ve buraya uymayan bir işaretti.
Bir sonraki, gönderi senin için işaretlenmiş olabilir.
Bir çok sosyal medya platformu bağımsız gerçeklik doğrulayıcılarla çalışıyor
ve onların sahte, yanlış yönlendiren
ve konudan alakasız gönderilere işaret koymasına izin veriyor.
Yeni bir sekme açın.
Yeni sekmeler gerçeklik doğrulayıcılarının en yakın arkadaşı.
Bir sürü gazeteciyle konuştuk
ve hepsinin tek bir ortak noktası vardı.
Sadece bütün sekmelere bakın.
Yeni bir sekme açtığında
başlanacak en iyi nokta, internette araştırmaktır.
Bir anahtar kelime sana bilgininin orijinal kaynağının
neresi olduğunu gösterebilir,
ama ayrıca diğer kaynakların bahsettiklerini görebilir
ve aradığın şeyin çoktan doğrulandığını
ya da çürütüldüğünü görebilirsin.
Websiteyi kontrol edin.
Bazen sosyal medya gönderilerinde website bağlantısı olabilir.
Eğer varsa,
kaynağın doğruluğunu birazcık
detektiflik yaparak çözebilirsiniz.
Yani bir şey paylaşmadan önce sitelerde
yapabildiğin kadar araştırma yapmak istiyorsun.
Bu yüzden her zaman siteye girip "Hakkında" kısmına bakın.
Eğer orda çok da fazla bilgi yoksa,
ya da heceleme hataları ve genelse
bunlar o sitenin güvenli olmadığına dair
işaretler olabilir.
Bu araçlardan birini deneyin.
Gazeteciler bir bilgi hakkında daha fazla bilgiye sahip olmak için
yüzlerce faydalı ve ücretsiz kaynak kullanıyorlar.
Şüpheli bir fotoğraf mı buldun?
Tersine görsel aramasını dene.
Ve bu tersine görsel araması, Google ya da
başka bir arama motoruna "Daha önce internete bu başlıkla bir görsel
yüklendi mi? Bulabilir misin?".
diye sorabileceğin bir yer
Şüphe uyandıran siteler için, Whois kullan.
Bu arama aracı bilgiyi kimin girdiğini
ve sitenin ne zaman oluşturulduğunu gösterebilir.
Eğer site, gönderinin popüler olduğu
dönemle aynı zamanda oluşturulduysa
bu sizin için tehlike çanlarının çaldığını gösterebilir.
Son dakika haberleri için hazır olun.
Güvenilir bilgi zaman alır ama bir haber aniden
yayınlandığında, bilgi gerçekten daha hızlı yayılabilir.
Bu yüzden, güncel ve doğru bilgileri aldığından
nasıl emin olabilirsin?
Eğer bireysel çalışıyorsanız, bu bütün farklı
gazetecileri listelemek konusunda bence çok yardımcı.
Bu sayede son dakika haberleri sırasında bunları görüntüleyebilirsiniz.
Kendi küçük güvenilir ve
onaylanmış uzman ekibinizi oluşturun.
Ve bu sayede paylaşmak üzere olduğunuz şeyin
aslında paylaşmamanız gereken bir şey olduğunu görebilirsiniz.
Aynen öyle.
Yardım isteyin.
Eğer ana sayfanızda gördüğünüz bir şeyin doğrulanmasını istiyorsanız
güvenilir bir bilene ulaşın ve
onlara sizler için araştırmasını rica edin.
Bizim gerçekten doğrulayıcılar için bir şeyleri işaretlemeleri
açısından halkın yardımına da ihtiyacımız var.
E-mail'imiz var, sosyal medya hesaplarımız var,
ve insanların aklında soru işareti varsa, seve seve yardım ederiz.
2020 iyi bir yıldı.
Her gün yeni bir son dakika haberi çıkmış ve bununla birlikte
doğrudan sahtelikler ve sınırsız yalanlar çıkmış gibi gözüküyor.
Herkes için yorucuydu.
Bu yüzden, özellikle konuştuğumuz
çalışkan gazetecilere minettarız.
Biz bu 10 bölümde sadece yalan haberlerin bir kısmını işledik.
ama doğrulayıcılar binlercesini inceledi.
Bu yüzden, bu kaynakları kontrol eden,
gerçekleri doğrulayan, ve saçma bilgileri çürüten
herkese şapka çıkartıyoruz.
Bir sonraki zamana kadar, sahte haberleri yaymayın.
Gerçek tutun.
Ben Hari Sreenivasan ve bu Take on Fake.
Bu bölümde bize katıldığınız için teşekkürler.
Bir süre ara vereceğiz
ama umarım bu aramızda gerçekleri kontrol etmeye devam edersiniz.
Gerçeği kovalamanızda yardımcı olması için
açıklama kutusunu kontrol edin.