1947 yılında, çok zaman önce, doğdum
ve 18 aylıkken çocuk felci oldum.
Üç ay boyunca yapay akciğerle yaşadım
ve üç sene boyunca hastaneye girip çıkarak yaşadım.
Brooklyn mahallesinde birçok komşumuz vardı
ve bazıları ebeveynlerime çok yardımcı oldular.
Bazıları bulaşıcı bir şey olmasından çok korkuyorlardı
ve evimizin önünden yürüyemezlerdi bile.
Gerçekten caddenin karşısına yürürlerdi.
Bence ailem benim engelimin diğer insanlar için
ne demek olduğunu bu zaman öğrendi:
korku.
Evde yaşayacağım da kesin değildi.
Ben bunu 36 yaşıma kadar öğrenmemiş olsam da...
Babamla bir akşam bir tartışma yaşadık
ve dedi ki, "Biliyor musun? Sen iki yaşındayken
doktorların bir tanesi senin bir enstitüde
yaşamanı önerdi."
Böylece onlar hayatlarına olduğu gibi devam edebilirdi
çocuklarını büyütebilirdi
ve engellilik ile ilgili onca şey ile ilgilenmek zorunda kalmazlardı.
Babama inanmadım, yalancı olduğundan değil
ama bu hikâyeyi daha önce hiç duymamıştım.
Ve annem bu hikâyeyi doğruladı.
Bana hiç söylemek istememişti.
Ama aslında bu hikâyenin beni neden şaşırttığını bilmiyorum.
Çünkü ben beş yaşındayken
ve annem, Amerika'daki diğer anne babalar gibi,
beni okula kaydetmeye götürdü.
Yürüme mesafesinde olan okula kadar tekerlekli sandalyemi sürdü,
okulun merdivenlerinden sandalyemi yukarı çekti
ve okulun müdürü tarafından karşılandık.
Aslında tam karşılanmadık.
Daha doğrusu müdür o okula gidemeyeceğimi
çünkü erişilebilir olmadığını söyledi.
Ama bize endişelenmememiz gerektiğini
çünkü Eğitim Kurulu'nun evimize bir öğretmen yollayacağını söyledi.
Ve yolladılar da.
Bir haftada toplam sadece
iki buçuk saat.
(Mırıldanmalar)
Ama iyilik olsun diye
bana çok temel bir beceri olan
kanaviçeyi öğretecek bir
ergoterapist yolladılar.
(Gülüşme)
Bugün kanaviçe yapamıyorum.
(Gülüşme)
Gerçek binalı bir okula gitme fırsatını
dokuz yaşıma kadar bulamadım.
Daha sonra ise çoğunlukla engelli olmayan çocukların bulunduğu
bir okulda, sadece engelli çocukların olduğu sınıflardaydım.
Ve sınıflarımda
21 yaşına kadar öğrenciler vardı.
Ve 21'den sonra
korumalı işyerleri denilen bir yere gittiler.
Lüzumsüz işler yapmak için
ve parasız çalışarak ya da asgari ücret altında para kazanarak.
Ayrımcılığı anladım.
Ebeveynlerim ayrımcılığı anladılar.
Ebeveynlerim Almanya'dan geldiler.
1930'larda Holokost yüzünden Almanya'yı terk eden
Yahudiler arasındaydılar.
Ebeveynlerim ailelerini ve ebeveynlerini kaybettiler.
İkisi de ebeveynlerini Holokost'ta kaybettiler.
Bu yüzden
benim hayatımda giden yanlış şeyler için
sessiz kalmayacaklarını fark ettiler.
Sadece benimkinde değil
genel olarak etrafımda giden.
Bunu öğrendiler çünkü ben tekerlekli sandalye kullanıyordum
ve New York City'deki hiçbir lise tekerlekli sandalye kullanımına
açık değildi.
Böylece olması gereken
diğer öğrencilerin de yaptığı gibi ev eğitimine
geri dönmekti.
Ebeveynlerim diğer ebeveynlerle toplandılar.
Eğitim Kurulu'na gittiler
ve bazı okulları erişilebilir yapmaları konusunda talepte bulundular.
Ve oldu.
Ben ve diğerleri
sonunda normal bir liseye gidebiliyorduk
ve normal dersler görebiliyorduk.
Sonra ne oldu?
Ayrımcılığın ne olduğunu gün geçtikçe daha fazla öğreniyordum
ve aynı derecede önemli olan, kendi avukatım olmam gerektiğini öğreniyordum.
Üniversiteye başlıyordum, Long Island Üniversitesi'ne
ve hep öğretmen olmak istemiştim.
Bu yüzden eğitim alanında yan dal yaparak tüm gerekli dersleri aldım.
Lisansımı alma zamanım geldiğinde
yazılı sınava girmem gerekiyordu
ve sözlü sınava
ve medikal sınava.
O zamanlar, bu sınavların hepsi
tamamen erişilebilir olmayan binalardaydı
bu yüzden arkadaşlarım beni bu sınavlar için merdivenlerden
aşağı ve yukarı taşıdılar,
akülü tekerlekli sandalyede değil.
(Gülüşme)
Normal tekerlekli sandalyede.
Sözlü sınavımı geçtim.
Yazılı sınavımı geçtim.
Ama medikal sınavı çok başka bir şeydi.
Doktorun bana sorduğu sorulardan ilki
ona nasıl tuvalete gittiğimi göstermekti.
22 yaşındaydım.
Herhangi bir mülakata gireceğiniz zaman
size sorulacak onca çeşit soruyu düşünürsünüz ya...
(Gülüşme)
Bu hiçbiri değildi.
Ve en başta korkmuştum
çünkü New York'ta
öğretmen olan ve tekerlekli sandalye kullanan kimse olmadığını
öğrenmiştim.
Bu yüzden her adımda kötü bir şeyle karşılaşmayı bekliyordum.
Bu yüzden, öğretmenlerin öğrencilere
nasıl tuvalete gideceklerini göstermesinin gerekli
olup olmadığını sordum.
Eğer öyleyse yapabilirdim.
Sürpriz olmadı
medikal sınavı
geçemediğim için kaldım.
Reddedilmemin resmi nedeni
sekeli poliomyelit felci -- özür dilerim.
Bacaklarımın ikisinin de felç olması, poliomyelit sekeli.
Doğrusu "sekeli" kelimesinin anlamını bilmiyordum
o yüzden sözlüğe baktım ve "nedeniyle" demekti.
Lisansımı alamadım çünkü yürüyemiyordum.
Ne yapacaktım?
Bu hayatımda çok önemli bir zamandı
çünkü sisteme, kendime,
karşı çıkacağım ilk zaman olacaktı.
Beni bu konuda ilerlemem için teşvik eden
engelli birçok başka arkadaşlarımla çalışıyor olsam da
bu gerçekten korkutucuydu.
Ama çok şanslıydım.
Long Island Üniversitesi'nde engelli bir arkadaşım vardı
ve aynı zamanda "New York Times" gazetesinde muhabirdi.
Arkadaşım, ne olduğuyla
ve neden yanlış olduğunu düşündüğüyle ilgili
yazı yazabilecek bir muhabire ulaştı.
Bir sonraki gün "New York Times" gazetesinde
"Human v. The Board of Education" adında bir makale yayınlandı.
"New York Times" beni öğretmenlik lisansım için
desteklemeye başladı.
(Alkış)
Ve aynı gün içinde,
medeni haklarla ilgili kitap yazan bir avukattan bir telefon aldım.
Benimle röportaj yapmak için arıyordu.
Ben de onunla röportaj yapıyordum,
o bunu bilmiyordu.
Konuşmamızın sonunda dedim ki,
"Eğitim Kurulu'na dava açarsam beni temsil eder misin?"
Ve evet dedi.
Şimdi bazen bu mahkemede hiç olmayacak bir şeyin olduğunu söylüyorum
çünkü inanılmaz bir yargıcımız vardı:
ilk Afroamerikan kadın federal hakim --
(Gülüşme)
Constance Baker Motley.
(Alkış)
Ve ayrımcılığı gördüğü anda anlıyordu.
(Gülüşme)
Eğitim Kurulu'nu bana bir tane daha medikal sınav
vermesi konusunda teşvik etti.
Ve onlar da verdiler.
Ve daha sonra lisansımı aldım.
Bir okul müdürünün bana iş vermesi
birkaç ayımı almış olsa da,
en sonunda bir iş buldum ve o sonbaharda çalışmaya başladım:
benim gittiğim aynı okulda,
ikinci sınıflar için.
Böylece ---
(Alkış)
Bu bambaşka bir TED konuşması.
(Gülüşme)
Ama arkadaşlarım gibi
ve ülkenin her tarafında tanımadığım insanlar gibi
kendi avukatım olmam gerektiğini öğreniyordum
ve insanların görüşlerine karşı savaşmamız gerektiğini.
Eğer engelliyseniz iyileşmeniz gerekiyordu
ve bu eşitlik denklemin bir parçası değildi.
Ve Yurttaşlık Hakları Hareketi'nden,
Kadın Hakları Hareketi'nden öğreniyorduk.
Onların aktivizmlerinden
bir araya gelme yeteneğini öğreniyorduk.
Sadece problemleri tartışmak için değil
çözümleri de tartışmak için.
Ve bundan Engelli Hakları Hareketi doğdu.
Bu yüzden size birkaç bilmece söylemek istiyorum.
Sizce Madison Caddesi'ndeki
iş çıkış saatindeki trafiği
durdurmak için kaç kişi gerekir?
Bir tahmininiz var mı? Kaç kişi?
(Seyirciler cevaplar söylüyor)
Elli.
Bir çok küçük olurdu.
Elli insan.
Ve erişilebilir emniyet arabaları yoktu,
bu yüzden bizimle uğraşmak zorundalardı.
(Gülüşme)
(Alkış)
Ama size başka bir bilmece sorayım.
New York City'de, tekerlekli sandalyede olduğunuz için sizi almayı reddeden
bir otobüsü durdurmak için kaç insan gerekir?
Bir. Bu doğru cevap.
Bunun için yapmanız gereken
tekerlekli sandalyenizi alıp --
(Gülüşme)
basamakların hemen önündeki doğru yere yanaşmak
ve aşağıdan biraz ittirmek
ve böylece otobüsleri hareket edemez.
(Gülüşme)
Bunu yapmayı öğrenmek isteyen birileri olursa,
sonra benimle konuşsun.
(Gülüşme)
1972'de başkan Nixon rehabilitasyon kanununu veto etti.
Biz protesto ettik. O imzaladı.
Daha sonra bu kanunu yürürlüğe sokmak için gereken yasalar
aslında imzalanmadı.
Biz gösteri yaptık. İmzalandı.
Ve Engelli Amerikalılar Kanunu (ADA),
bizim Özgürlük Duyurma Kanunumuz,
Meclisten veya Senatodan geçmeyecek gibi gözüktüğünde
Amerika'nın her yanındaki engelli insanlar toplandı
ve Capitol basamaklarını sürünerek çıktılar.
O inanılmaz bir gündü
ve Meclisle Senato ADA kanununu geçirdi.
Sonra başkan Bush ADA kanununu imzaladı.
Çok güzel bir resim.
Başkan Bush ADA kanununu Beyaz Saray'ın çimenlerinde imzaladı.
İnanılmaz bir gündü
ve orada 2,000 kişi vardı.
26 Temmuz 1990 günüydü.
Ve konuşmasındaki en ünlü kısım şuydu:
"Utanç verici dışlayan duvarların nihayet yıkılmasına izin verin."
Odadaki 50 yaş ya da üstü olanlar,
hatta 40 yaş ya da üstü olanlar,
sokaklarda rampalar olmayan zamanları hatırlarsınız,
otobüslerin erişilebilir olmadığı,
trenlerin erişilebilir olmadığı,
alışveriş merkezlerinde erişilebilir tuvalet olmadığı,
işaret dili tercümanının kesinlikle olmadığı,
ya da altyazının veya kabartma yazının ya da diğer desteklerin.
Bunlar değişti
ve dünyaya ilham verdi.
Ve dünyanın her ucundaki engelli insanlar bizdeki gibi kanunlar istiyorlar
ve bunların uygulanmalarını istiyorlar.
Bizim burada gördüğümüz
Engelli Hakları Sözleşmesi.
2006'da kabul edilen bir antlaşmaydı.
10. yıl dönümünü kutluyor.
165'ten fazla ülke bu antlaşmaya katıldı.
Bu anlaşma sadece engelli insanlara odaklanan ilk uluslararası
insan hakları antlaşmasıdır.
Ama üzgünüm ki ABD Senatomuz
başkanımıza onaylaması için tavsiye vermekte başarısız oldu.
Biz 2009'da imzaladık
ama onay olmadığı için uygulamaya giremedi
ve başkan, hiçbir başkan, Senatonun izni olmadan
bir antlaşmayı onaylayamaz.
ABD Senatosu'nun işini gerçekten
yapması gerektiğini hissediyoruz ve
Senato'nun bize Amerikalılar olarak olanak sağlaması gerektiğini hissediyoruz:
sadece dünyanın etrafındaki hukûmetleri ve engelli insanları yaptığımız
iyi şeyler hakkında bilgilendirmek için değil,
aynı zamanda
engelli insanların ülkemizdeki diğer insanlar gibi
seyahat etmek, yurt dışında okumak ve çalışmak için
aynı fırsatlara sahip olsun diye.
Çoğu ülke bizimle aynı kanunlara sahip olmadıkça
ve sahip olanlar bunları uygulamadıkça
engelli insanlar için fırsatlar limitli.
Ben yurt dışına seyahat ettiğimde,
her zaman engelli kadınlarla tanışıyorum
ve bu kadınlar bana
şiddet ve tecavüze uğradıklarını anlatıyorlar
ve bu şiddet formlarının
aile üyelerinden ya da tanıdıkları hatta onlar için çalışan insanlardan
geldiğini söylüyorlar.
Genellikle bu davalara hüküm verilmiyor.
İş teklifi alan
engelli insanlarla tanışıyorum.
Bu teklifler o ülkede bir kontenjan sistemi olduğu için yapılıyor.
Ceza parasından kaçınmak için
sizi işe alıyorlar
ve sonra diyorlar ki
"İşe gelmene gerek yok
çünkü burada sana aslında ihtiyacımız yok."
İdrar kokusunun çok güçlü olduğu
enstitüleri ziyaret ettim.
Koku o kadar güçlü ki aracının kapısını açmadan
geriye çekiliyorsun.
Ve insanların gerekli desteklerle
bir topluluk içinde yaşaması gereken enstitülülere girdim.
Ve neredeyse çıplak olan insanlar gördüm,
kimyasal uyuşturucu almış insanlar,
umutsuz bir hayat yaşayan insanlar.
Bunlar ABD'nin doğru yapması gereken şeylerden birkaçı.
Ayrımcılığı gördüğümüzde anlıyoruz
ve bunun için birlikte savaşmalıyız.
Birlikte yapabileceğimiz şey ne peki?
Sizi şunun farkına varmaya teşvik ediyorum:
engellilik hayatınızın her aşamasında katılabileceğiniz bir aile.
Hiçbir kemiğinizi kırdınız mı? Lütfen el kaldırın.
Bugün buradan ayrılınca sizden o süreçte hayatın sizin için nasıl
olduğuna dair birkaç cümle yazmanızı istiyorum.
Çünkü insanlardan çoğu zaman şunu duyuyorum:
"Bunu yapamazdım, onu yapamazdım.
İnsanlar benimle farklı konuşurlardı. Bana karşı farklı davranırlardı."
Bu benim ve diğer engelli insanların açıkça
gördüğümüz şeyler.
Ama biz -- bu odadaki siz,
bu TED konuşmasını dinleyen ve izleyen insanlar --
biz birlikte bir fark yaratabiliriz.
Birlikte adalet için sesimizi yükseltebiliriz.
Birlikte dünyayı değiştirmek için yardım edebiliriz.
Teşekkürler. Gidip otobüsümü yakalamam lazım.
(Alkış)