Agiumai 365 milionis de personis tenint s'ingresu che lìngua mama.
Prus de duus miliardus de personis imparant e fueddant s'ingresu
che de duus lìngua o de tres.
Chi tui fueddas s'ingresu,
agiumai ti podis fai cumprendi de 2,5 miliardus de personis.
Intzandus poita est chi si nci depeus ghetai a s'imparu
de un'àtera lìngua stràngia?
No est scéti a nci fuliai su tempus?
Nelson Mandela etotu est stètiu criticau de mala manera
de is sudafricanus nieddus poita ca fueddàt s'afrikaans.
Issu ddis iat torrau aici:
“Candu fueddas a un'òmini cun d-una lìngua nodia, chi issu cumprendit,
as a lompi a sa conca sua.
Candu ddu fueddas me in sa lìngua cosa sua
as a lompi a su coru”.
A innoi seus:
Chi bolis achiriri a calincunu,
depis chistionai a su coru cosa sua.
Beni ddu scint is papas.
Giovanni Paolo II fueddàt beni unus dexi lìnguas
e un'àteras doxi a livellu elementari.
In ònnia logu de su mundu, lassada saludus a is personis
chistionendi-ddis cun fràsias me in sa lìngua mama insoru,
a custa manera ndi ddoi at scabùlliu su profetu chi scieus.
A chini tenit sòrga stràngia puru,
o dd'at a tenni, beni ddu sciit.
Mancai fueddant s'ingresu cun is sposas insoru,
ma chi bolint fai bella figura cun sa mama de sa sposa,
is piciocus imparant de bonu acatu fintzas is lìnguas prus strambecas,
s'olandesu etotu.
(Arrisu)
Custu costumat a nosi agiudai.
Poita?
Sa lìngua mama nosta est acapiada a manera funguda
a sa personalidadi e a s'identitadi nosta.
Sa stòria personali nosta est arrexinada a strintu
aciupada cun sa lìngua mama cosa nosta.
Teneus unu biaxi diaici mannu de amentus e sentidus a liòngiu strintu
a is fueddus, a is espressadas,
fintzas a sa gràmatica chi nci seus crèscius impari.
Po custu, candu imparas sa lìngua de un'àtera personi,
amostas de tenni diaderus interessu
po sa vida e po sa personalidadi cosa sua.
A cali sorga no ndi iat a essi imbrambulada?
Candu intendis sa lìngua cosa tua t'agatas in axu.
Candu partis po unu biaxu
e nci aturas diis e cidas fueddendi un'àtera lìngua,
candu nci intras in d-un'aereu
e is chi nci traballant aìnturu ti saludant me in sa lìngua cosa tua,
sciis de essi lompendi deretu conca a domu.
Chi sa lìngua mama essit unu nuscu,
iat a essi su de su pistocu,
e de unu bellu brou de pudda,
de s'àcua de fragus de s'ajaja -
e mancai unu pagu de nafatalina puru.
Iat a podi essi diaderus po custu ca is lìnguas fraigadas,
che s'Esperantu, no ant mai fatu profetu.
Mancai fatas a ciorbeddera,
po cantu simplis e fàtzilis de imparai,
nisciuna bidda s'est mai pigàt a coddu una lingua artifizali
comenti e chi fessit sa sua.
Nimancu che lìngua stràngia de imparai ònnia dii sistematicamenti
spainendi-dda meda e po meda tempus,
mancai ndi siat stètia fata sa tenta.
Invecis, mancai su barrancu de is lìnguas naturalis -
comenti a sa pelea chi si ponit s'irregularidadi,
sa diferèntzia intra de ortografia e pronùntzia,
sa gramàtica incolliosa taliorta assurda puru -
mancai siat aici,
scioberaus de imparai sa lìngua chi si ndi ddoi est pesàt paris cun nosu.
Is lìnguas fraigadas fueddant conca a su ciorbeddu.
Is lìnguas naturalis tenint nuscu de pistocu.
Po Nelson Mandela, a imparai s'Afrikaans boliat nai “a sciri totu de su nemigu”.
Naràt: “depis connosci sa lìngua, s'afròddiu,
su speru e sa timòria insoru, chi ddus bolis binci”.
Issu dd'at fatu. At funtzionau.
Custu no balit scéti po su nemigu, a ddu scieis?
Pertocat totu su biaxi de arrelatas de sa genti me in su mundu.
Deu seu s'ùrtima in sa Terra po nai ca is sorgas funt nemigas
po definitzioni.
Agiumai seti, otu annus a oi,
ndi femu truessendi sa Polònia a màchina cun sa famìllia mia.
Is butegas fiant acanta de serrai e bolemus comporai cosa de papai.
A s'acabada eus biu unu mercau mannu a s'àtera parti de s'arruga.
Po acudi a nci lompi sa manera fiat sa de furriai po ndi torrai agoa.
E est su chi apu fatu!
Capassu fiat perigulosu.
De siguru contras a sa lei.
Me in su parchègiu, fintzas a primu de ndi sturai su motori de sa màchina,
intendu tochendi.
Ndi calu sa fentanedda de sa màchina e nci biu ogu sconchiendi.
S'ogu chi apu nau fiat de sa giustìtzia.
De certu no mi-ndi potzu fai bantu de sciri sa lìngua polaca,
incapas andendi beni puru;
una borta, mancai totu custu, femu bona a ndi chistionai pagu pagu.
Ma sa dii in cudda manera, agatendi-mì afartada,
a faci apari cun duus òminis de sa giustìtzia, a divisa,
s'est sparèssiu totu su fueddu assentau chi sciemu in polacu.
No apu pensau mancu po nudda
de straviai fueddendi ingresu in sa situatzioni acantu femu.
Capassu ca s'ingresu m'iat a essi agiudau po su chi pertocat sa bisura linguìstica,
ma mi iat a essi postu in discumbèniu cun sa giustìtzia.
Femu atrivia a fueddai polacu.
Comenti?
Si ndi fiat sbuidau su logu piticheddeddeddu
de su ciorbeddu miu ancu s'agatàt su polacu,
de totu francu de una cosa.
Ddoi fiat una cosa chi emu arripìtiu diaici a fitianu
chi dd'emu a essi pòtzia arrepiti durmendi puru.
Fiat una poesia po pipius
chi ndi fueddàt de un'arrana malàdia.
(Arrisu)
Fiat totu su chi mi-nci fiat aturau.
Gei ddu sciu, no fiat bellu de nai, ma dd'apu scoviau aicetotu:
(Polacu) “Un'arrana calisisiat s'est intèndia mali,
po custu est andada ancu de su dotori a ddi nai chi s'intendiat mali.
Su dotori s'est postu is ollieras ca fiat a s'antiga”.
Apu ghetau un'apubada a sa giustìtzia.
Fiant mirendi-mì a fìrmu.
(Arrisu)
Mi parit de amentai chi unu de issus fiat scarfendi-sì sa conca.
Apustis ant scaringiau de arriri.
Ant scaringiau de arriri!
Custu m'at fatu arrimai,
tanti de pirmiti chi calincunu fueddu intelligenti
si ndi toressit a ghetai in sa conca mia.
Apu incumentzau a ndi achichiai unas cantu fràsias che,
“Dispraxit meda, serbit cosa de papai, no dd'eus a fai prus”.
Mi iant lassau andai.
In s'interis chi mi femu scabiossendi-mì a butega, apu intèndiu:
(Polacu) “Szczęśliwej podróży!!”
“Bonu biaxu!”
No bolemu lompi a s'intentu de si spingi a imparai is lìnguas
po biaxai peri su mundu, andai contras a sa lei e apustis a si spesai.
Ma custu contu s'amostat comenti pagu fueddus,
mancai siant banalis o sciollòrius, pagu fueddus scéti,
potzant lompi deretu a su coru amoddiendi-ddu.
Femu nendi, ddoi fiat unu scioberu a s'arrana malàdia.
Ddoi fiat una cosa chi connoscemu aici beni etotu:
una cantzoni de imbriagus.
(Arrisu)
Cun custa gei no iat a essi godangiau unu scarìngiu,
ma unu biaxu a sa statzioni de sa giustìtzia de su logu
po averiguai chi emu bufau.
Tocat a no imparai medas lìnguas,
sa chistioni no est a ddas imparai a sa perfetzioni.
Cun pagu fueddus si podit fai giai meda.
Dexi fueddus intregaus deretu a su coru podint pungi meda de prus
de millas fueddus a sa conca.
Podis sèmpiri detzidi de fueddai s'ingresu e aturai in mesu.
Ma podis detzidi puru de essi tui etotu a movi su primu arrastu
e atobiai un'amistadi, o una disamistadi, chinisiollat chi siat,
me in sa terra sua.
Fueddai me in sa lìngua de s'àteru no ti fai indulli,
a s'imbressi ti fai biri forti.
Est pròpiu sa personi atrivia chi peleat po barigai sa làcana
chi a s'acabada bincit.
No timast a sballiai. Is fartas ti torrant a òmini.
Incapas ddoi at profetu in prus:
chi faddis aforas a scobertu,
donas ocasioni a s'àteru de t'agiudai a ti cumprendi.
Diaici s'arrelata incumentzàt pagora s'at a afortiai.
Bolis scéti a ti fai cumprendi
o ndi bolis pesai fintzas un'arrelata?
Sigheus a imparai e a manigiai s'ingresu.
Diaici eus a podi fueddai a unu pùblicu amesturau,
comenti acuntessit a is cunferèntzias TEDx.
S'ingresu est un'aina forti meda po cumpartziri sa connoscèntzia,
po is atòbius internatzionalis acantu tzirimòniant de problemas globalis.
S'ingresu est s'arruga manna chi nci lompit a 365.000.000 de corus.
Po 365.000.00 de personis sa lìngua ingresa tenit su nuscu de su pistocu.
Frimai innoi depeus? Poita?
Poita no depeus passai s'ùrtimu barrancu,
po imparai ancora assumancu un'àtera lìngua?
Ddoi est pistocu de sabori diversu puru.
Ajò a ndi tastai unu nou.
Gràtzias.
(Tzacarramanus)