Omtrent 365 millionar menneske har engelsk som morsmål.
Meir enn to milliardar fleire lærer og snakkar engelsk
som andre- eller tredjespråk.
Dersom du snakkar engelsk
kan du gjere deg forstått for nesten 2,5 milliardar menneske.
Kvifor skulle du måtte lære eit anna framandspråk?
Er ikkje det berre latterleg bortkasta tid?
Nelson Mandela blei sterkt kritisert
av svarte sørafrikanar for å snakke afrikaans.
Han svarte:
”Dersom du snakkar til ein mann på eit språk han forstår,
når du fram til hovudet hans.
Dersom du snakkar til han på hans eige språk,
når du fram til hjartet hans."
Slik er det:
Dersom du skal overtyde folk
er det naudsynt å snakke språket deira.
Pavar veit dette.
Johannes Paul II snakka eit titals språk flytande
og eit dusin andre på eit meir elementært nivå.
Kor enn han gjekk helste han på folk
med minst nokre setningar på morsmålet deira.
Det var ein viktig nøkkel til populariteten hans.
Menneske med utanlandske svigermødre
eller vordnande svigermødre veit òg det.
Sjølv om dei snakkar engelsk med kjæresten:
når det gjeld å vere på godfot med mora til jenta
er unge menn viljuge til å lære dei sprøaste språka,
til og med nederlandsk.
(Latter)
Og i regelen er det berre det som må til.
Kvifor?
Morsmålet vårt er totalt fletta saman med
personlegdomen vår og identiteten vår.
Heile vår personlege historie er djupt rotfesta,
den er dynka i morsmålet vårt.
Så mange minne og kjensler er knytta til ord, uttrykk,
til og med til grammatikken vi har vakse opp med.
Dersom du lærer ein annan sitt språk
viser du at du er oppriktig interessert
i livet deira, i personlegdomen deira.
Kva for ei svigermor ville ikkje vere smigra?
Når du høyrer ditt eige språk føler du ei tilknyting.
Når du er ute og reiser
og du har snakka eit framandspråk i fleire dagar eller veker -
i det augeblinket du går om bord på eit fly
der kabintilsette helsar deg på ditt eige språk
veit du at du er på veg heim.
Dersom morsmål hadde aroma
trur eg dei ville ange av kjeks
og av trøystande kyllingsuppe,
og av bestemor si godlukt -
kan hende til og med litt av møllkuler.
Dette kan nok vere grunnen til at konstruerte språk,
som Esperanto, aldri har slått an like breitt som ein kunne ha forventa.
Uansett kor smarte dei er laga,
og kor enkle dei er, og lette å lære -
ikkje noko land har nokon gong gjort eit kunstig språk til sitt eige,
eller brukt det som eit framandspråk som skal undervisast systematisk
i ein stor skala over lengre tid,
trass i at det har vore prøvt.
Men av ein eller annan grunn, trass i vanskane med naturlege språk --
slik som frustrande uregelrette,
diskrepansen mellom skrift og tale,
iblant absurd kompleks grammatikk --
trass i alt dette
føretrekkjer vi å lære språk som har vakse organisk saman med folk.
Konstruerte språk snakkar til hovudet.
Naturlege språk angar av kjeks.
For Mandela var det å lære afrikaans eit spørsmål om å ”kjenne din fiende”.
Han sa: ”Du må kjenne språket deira, og lidenskapane deira
og forhåpningane og redslane dersom du vil seire over dei.
Det var det han gjorde. Det fungerte.
Men det handlar ikkje berre om fiendar heile tida, eller?
Det gjeld alle typar menneskelege relasjonar.
Og eg er nok den siste til å påstå at svigermødre er fiendar --
per definisjon.
For sju eller åtte år sidan
kjørte eg gjennom Polen med familien min.
Butikkane skulle til å stengje og vi trong mat.
Endeleg såg vi eit supermarked på den andre sida av vegen.
Den einaste måten å nå fram i tide var ved å gjere ein u-sving.
Så det gjorde eg.
Det var sannsynlegvis farleg.
Det var i alle fall ulovleg.
På parkeringsplassen, før det var mogeleg å slå av motoren,
høyrde eg bank-bank.
Eg rulla ned vindauget og to par auge kom til syne.
Til kvart par var det festa ein politimann.
Eg kan ikke påstå at eg nokon gong har vore i stand til å snakke flytande polsk,
ikkje eingong på mitt beste,
men eg pleidde å vere i stand til å halde ein enkel samtale gåande.
Men i denne situasjonen, med dårleg samvit,
andlet til andlet med to av loven sine menn i uniform
rann kvart bidige polske ord som eg nokon gong hadde kunne rett ut av meg.
Like vel vurderte ikkje eg ein augneblink
å prøve å handtere situasjonen på engelsk.
Engelsk ville høyst sannsynleg ha gitt meg den språklege fordelen,
men det kunne ha vore ubehageleg for politimennene.
Så eg bestemte meg for å halde meg til polsk.
Men korleis?
Den polske kroken i hjernen min var tom
unntatt en ting …
En ting eg hadde gjentatt så ofte
at eg kunne ha resitert den i søvne.
Det var eit barnedikt
om ein sjuk frosk.
(Latter)
Det var det eg hadde å rå meg med.
Det var nok underleg, men eg busa ut:
(Polsk) Ein viss frosk følte seg slapp
så ho gjekk til doktor´n og sa ho var sjuk.
Doktor´n tok på seg brillene - han var gamal."
Eg kasta eit blikk på politimennene.
Dei stirra på meg.
(Latter)
Eg meiner å hugse at ein av dei klødde seg i hovudet.
Og så smilte dei.
Dei smilte!
Og det roa meg ned,
i alle fall nok til at nokre meir relevante ord
kunne ramle inn igjen i hovudet mitt.
Eg stotra fram eit par halve setningar:
”Lei for det – trong mat – aldri igjen.”
Dei lét meg gå.
I det eg sprang inn i butikken, ropa dei: (polsk) “Szczęśliwej podróży!"
”God tur vidare!”
Det er ikkje mi meining å motivere dykk til å lære framandspråk
slik at de kan reise verda rundt og bryte lovar og sleppe straff.
Denne lille episoden illustrerer korleis nokre få ord,
kor enkle og tåpelege dei måtte vere, nokre få ord
kan gå rett inn i hjartet – og få det til å smelte.
Ikkje for det, det fanst eit alternativ til frosken.
Ein ting eg kunne like bra:
Ei drikkevise.
(Latter)
Det hadde nok ikkje vorte lønt med eit smil ,
men med ein tur til politistasjonen
for ei blodprøve.
Du treng ikkje lære mange språk,
og du treng ikkje lære dei grundig.
Du kjem langt med lite.
Ti ord til hjartet kan ha større verknad
enn tusen ord til hovudet.
Du kan alltid velje å bruke engelsk og møtast på midten.
Men du kan òg velje å vere den som kryssar midtlina
for å møte den nye kjenningen din, motstandaren din, kven det måtte vere,
på deira eige territorium.
Det å snakke den andre sitt språk gjer deg ikkje svak,
det viser at du er sterk.
Det er den som har motet og som veljer å krysse liner,
som vinn til slutt.
Ikkje ver redd for å gjere feil. Feil gjer deg menneskeleg.
Og i dette tilfellet finst det ein bonus.
Dersom du gjer ein feil ”der ute”
gir du dei andre ei mogelegheit til å kome deg i møte.
Og på denne måten vil bandet som du sjølv har knytt verte sterkare.
Har du lyst til å gjere deg forstått
eller har du lyst til å knyte band?
La oss alle saman halde fram med å lære og bruke engelsk
slik at vi kan samhandle med eit blanda publikum, som vi gjer her på TEDx.
Engelsk er eit kraftig verktøy for å dele kunnskap,
for å gjennomføre internasjonale konferansar om globale problem.
Framfør alt er engelsk motorvegen til 365 millionar hjarte.
For 365 millionar menneske angar engelsk av kjeks.
Men kvifor skulle vi stoppe der?
Kvifor ikkje gjere ein ekstra innsats
og lære minst eitt anna framandspråk?
Det finst kjeksar av mange slag der ute.
La oss smake på ein ny ein.
Takk.
(Applaus)