15 lat temu powszechnie zakładano,
że ludzki mózg rozwija się głównie
przez kilka pierwszych lat życia.
Wtedy nie mieliśmy jednak możliwości
zajrzeć do wnętrza żywego ludzkiego mózgu,
by śledzić jego rozwój przez całe życie.
W ostatnich latach, głównie dzięki rozwojowi
technik neuroobrazowania, takich jak
obrazowanie magnetyczno-rezonansowe (MRI)
neurobiolodzy zaczęli zaglądać do wnętrza
żywych mózgów ludzi w każdym wieku
i śledzenia zmian struktury i funkcji.
Strukturalny rezonans magnetyczny służy
do uchwycenia obrazu wnętrza mózgu
o wysokiej rozdzielczości, co pozwala zbadać,
ile jest w mózgu szarych komórek
i jak zmienia się to z wiekiem.
Używa się też funkcjonalnego rezonansu magnetycznego (fMRI),
do rejestrowania aktywności mózgu
w trakcie zadania, które wykonuje badany,
takiego jak myślenie, czy postrzeganie.
Tak wiele laboratoriów zajmuje się takimi
badaniami, że dysponujemy teraz bogatym
i szczegółowym obrazem rozwoju ludzkiego mózgu,
co radykalnie zmieniło sposób,
w jaki o tym myślimy.
Rozwój mózgu nie kończy się na wczesnym dzieciństwie,
wręcz przeciwnie, mózg rozwija się
w trakcie dojrzewania, a także u 20- i 30-latków.
Dojrzewanie określa się jako czas, który rozpoczyna się
wraz z biologicznymi, hormonalnymi i fizycznymi zmianami
i kończy się w momencie, kiedy dana osoba
uzyskuje stabilną, niezależną rolę w społeczeństwie.
(Śmiech)
To może trwać naprawdę długo. (Śmiech)
Jednym z obszarów mózgu, który podlega dużym zmianom
w trakcie dojrzewania, jest kora przedczołowa.
Oto model ludzkiego mózgu,
a to kora przedczołowa, na samym przodzie.
Jest ona ciekawym obszarem mózgu.
Proporcjonalnie jest o wiele większa u ludzi niż
u innych gatunków i jest zaangażowana w wiele
istotnych funkcji poznawczych, jak podejmowanie decyzji,
planowanie przyszłości,
hamowanie niewłaściwego zachowania,
np. powstrzymanie się od powiedzenia
czegoś niemiłego lub zrobienia czegoś głupiego.
Jest też zaangażowana w interakcje społeczne,
rozumienie innych i samoświadomość.
Badania MRI nad rozwojem tego obszaru wykazały,
że podlega on radykalnym zmianom
w trakcie okresu dojrzewania.
Objętość istoty szarej
między 4 a 22 rokiem życia,
wzrasta w dzieciństwie, co widać
na wykresie. Szczyt osiąga we wczesnym dojrzewaniu.
Strzałki wskazują na najwyższą objętość istoty szarej
w korze przedczołowej. Widać, że następuje
to kilka lat później u chłopców niż u dziewcząt,
być może dlatego, że u chłopców dojrzewanie
rozpoczyna się zwykle kilka lat później.
Później obserwujemy znaczący spadek
w objętości istoty szarej w korze przedczołowej.
Brzmi niepokojąco, ale w rzeczywistości
to istotny proces rozwojowy, ponieważ
istota szara zawiera komórki nerwowe i połączenia
międzykomórkowe, synapsy, i uważa się,
że ten spadek jej objętości w korze przedczołowej
związany jest z procesem "przycinania" -
eliminacji zbędnych synaps.
To bardzo ważny proces, częściowo zależny od
środowiska człowieka lub zwierzęcia.
Używane synapsy zostają wzmocnione,
a te, które nie są używane
w konkretnym środowisku, są usuwane.
Porównajmy to do przycinania krzewu róży:
Odcinamy słabsze gałęzie,
aby mocne mogły się wzmacniać.
Proces ten, skutecznie modelujący tkankę mózgową,
dostosowując ją do potrzeb środowiska,
zachodzi w korze przedczołowej i innych obszarach mózgu
w trakcie okresu dojrzewania.
Inna metoda używana do śledzenia zmian
w mózgach nastolatków to funkcjonalny rezonans magnetyczny,
który pozwala na obserwację zmian aktywności mózgu z wiekiem.
Przykład z mojego laboratorium:
Zajmuje nas mózg społeczny,
czyli te obszary mózgu używane, by zrozumieć
innych ludzi i nawiązać z nimi kontakt.
Pokażę wam zdjęcie z meczu piłki nożnej,
by zilustrować dwa aspekty działania mózgu społecznego.
Oto mecz piłki nożnej. (Śmiech)
Michael Owen właśnie spudłował,
leży na ziemi; pierwszym aspektem działania
mózgu społecznego jest to, jak automatyczne
i instynktowne są społeczne reakcje emocjonalne.
W ułamku sekundy, w którym Michael Owen pudłuje,
wszyscy robią to samo ze swoimi rękami
i twarzami, nawet Michael Owen,
ślizgając się po trawie, robi to samo
i pewnie ma podobny wyraz twarzy
a nie robią tego tylko
ci faceci z tyłu ubrani na żółto. (Śmiech)
Sądzę, że są po złej stronie stadionu.
Wykonują inną społeczną reakcję emocjonalną,
którą natychmiast rozpoznajemy. To drugi aspekt działania
mózgu społecznego, który ilustruje to zdjęcie,
jak dobrze odczytujemy zachowania innych,
ich działania, gesty, wyrazy twarzy
pod względem skrywanych przez nie emocji i stanów mentalnych.
Nie trzeba o nic pytać tych ludzi.
Mamy dobre pojęcie, co czują
i myślą w tym momencie.
Tym zajmujemy się w laboratorium.
Zapraszamy nastolatków i dorosłych,
by zrobić skany ich mózgów, dajemy im zadanie,
dotyczące myślenia o innych, o ich umysłach,
stanach mentalnych, emocjach.
Potwierdziliśmy kilkakrotnie, jak i inne laboratoria
na świecie, że część kory przedczołowej,
środkowa kora przedczołowa, zaznaczona na niebiesko,
leżąca w samym środku kory przedczołowej,
na środku głowy,
jest bardziej aktywna u nastolatków, kiedy podejmują
decyzje społeczne i myślą o innych,
niż u dorosłych. Jest to wynik metaanalizy
dziewięciu różnych badań w laboratoriach
i wszystkie pokazują to samo: aktywność
w obszarze środkowej kory przedczołowej zmniejsza się
w trakcie okresu dojrzewania.
Może tak być dlatego, że nastolatki i dorośli
mają inne podejście, używają
innych strategii poznawczych do podejmowania decyzji społecznych.
Można to sprawdzić dzięki badaniom empirycznym.
Zapraszamy ludzi do laboratorium
i dajemy im jakieś zadanie.
Kolejny przykład z mojego laboratorium:
Wyobraź sobie, że bierzesz udział
w eksperymencie. Wchodzisz do laboratorium,
widzisz zadanie na komputerze.
W zadaniu tym widzisz kilka półek.
Na niektórych z nich są jakieś przedmioty.
Widzisz, że za półkami stoi mężczyzna.
Nie widzi niektórych przedmiotów.
Z jego perspektywy są zasłonięte szarymi deskami.
To jest ta sama półka z jego perspektywy.
Widzi tylko część przedmiotów,
natomiast ty widzisz ich o wiele więcej.
Twoim zadaniem jest przestawić przedmioty.
Mężczyzna stojący za półkami
wydaje ci polecenia.
ale nie prosi o przestawianie rzeczy,
których nie widzi. Wprowadza to ciekawe warunki:
istnieje konflikt między twoją perspektywą
a perspektywą wydającego polecenia.
Mężczyzna każe ci przestawić w lewo górną ciężarówkę.
Na półkach są trzy ciężarówki.
Instynktownie wybierzesz białą, bo z twojej perspektywy
jest to ta górna, ale wtedy przypomnisz sobie:
"On nie widzi tej ciężarówki, więc ma na myśli
tę niebieską", która z jego perspektywy jest
górną ciężarówką. Można w to wierzyć lub nie,
ale zdrowi, inteligentni dorośli ludzie popełniają błędy
w około 50% przypadków w tego typu zadaniu.
Przesuwają białą ciężarówkę zamiast niebieskiej.
Daliśmy to zadanie nastolatkom i dorosłym,
wprowadzając także zadanie kontrolne.
Nikt nie wydaje poleceń, zamiast tego badani otrzymują reguły.
Mówimy im: teraz zrobimy dokładnie to samo,
ale tym razem nikt nie wydaje poleceń.
Zamiast tego musicie ignorować przedmioty na szarym tle.
Są to dokładnie te same warunki,
tylko że przy braku wydającego polecenia trzeba pamiętać
o tej dość umownej zasadzie, podczas gdy w warunkach,
w których istnieje ta osoba, trzeba pamiętać,
by wziąć pod uwagę jej perspektywę,
w celu pokierowania swoim zachowaniem.
Pokażę wam procent błędów
w dużym badaniu rozwojowym, które przeprowadziliśmy.
Badani mieli od siedmiu lat do dorosłości.
Zobaczycie procent błędów
w grupie dorosłych w obu warunkach.
Szary słupek oznacza udział wydającego polecenia.
Inteligentni dorośli popełniają błędy w około 50% przypadków.
Popełniają o wiele mniej błędów,
gdy tej osoby nie ma, gdy muszą po prostu
zapamiętać zasadę ignorowania szarego tła.
Z punktu widzenia rozwoju, oba te warunki rozwijają się
tak samo. Pomiędzy okresem późnego dzieciństwa
a połową okresu dojrzewania następuje poprawa,
to znaczy zmniejszenie liczby błędów w obu tych zadaniach,
w obu warunkach.
Ale to wtedy, kiedy porównamy dwie ostatnie grupy,
tę z połowy okresu dojrzewania i grupę dorosłych,
robi się ciekawie, ponieważ nie następuje już poprawa
w warunkach bez osoby wydającej polecenia.
Wszystko, co trzeba zrobić, aby zapamiętać zasadę
i ją zastosować wydaje się w pełni rozwinięte
w połowie okresu dojrzewania, podczas gdy,
jeśli spojrzeć na dwa ostatnie szare słupki, wciąż następuje
znacząca poprawa w warunkach z wydającym polecenia
między połową okresu dojrzewania a dorosłością.
Oznacza to, że umiejętność brania pod uwagę
perspektywy innej osoby, by kierować swoim zachowaniem,
co przecież wszyscy robimy na co dzień,
rozwija się nadal między połową a końcem okresu dojrzewania.
Więc jeśli masz nastoletniego dziecko
i wydaje ci się, że ma problem z dostrzeżeniem perspektywy
innych osób, masz rację. Ma z tym problem.
Czasem śmiejemy się z nastolatków.
Są parodiowani, czasem nawet demonizowani w mediach,
z powodu ich typowych zachowań. Podejmują ryzyko,
czasem są humorzaści, bardzo niepewni siebie.
Znam ciekawą anegdotę od mojego przyjaciela.
Powiedział, że najbardziej dostrzegalną zmianą
u jego nastoletnich córek przed i po okresie dojrzewania
był ich poziom zakłopotania w stosunku do niego.
Powiedział: "Przed okresem dojrzewania, kiedy moje córki
źle się zachowywały w sklepie, mówiłem:
"przestańcie, to zaśpiewam waszą ulubioną piosenkę",
a od razu przestawały, a on śpiewał
ich ulubioną piosenkę. W okresie dojrzewania
stało się to groźbą. (Śmiech)
Samo wyobrażenie ich taty śpiewającego publicznie
wystarczało, aby zachowywały się dobrze.
Ludzie często pytają:
"Czy okres dojrzewania to jakieś nowe zjawisko?
Czy to jakiś nowy wynalazek Zachodu?"
Odpowiedź brzmi: prawdopodobnie nie.
Historia dostarcza wiele opisów nastolatków, które brzmią
podobnie do opisów, których używamy dziś.
W swoim słynnym cytacie z "Zimowej Opowieści"
Szekspir tak opisuje okres dojrzewania:
"Chciałbym, żeby nie było przedziału między dziesiątym
a dwudziestym trzecim rokiem życia albo przynajmniej żeby go młodość przespała,
bo w całym ciągu tego pośredniego czasu
widzimy tylko uwiedzione dziewczyny, pokrzywdzonych starców, kradzież i bijatyki." (Śmiech)
I dalej: "Chciałżeby kto prócz tych niedowarzonych mózgów
dziewiętnasto lub dwudziestodwuletnich
na taki czas polować?" (Śmiech)
Prawie 400 lat temu Szekspir przedstawiał
dojrzewanie podobnie do tego,
jak przedstawiamy je my, lecz dziś staramy się
zrozumieć te zachowania, biorąc pod uwagę zmiany,
które zachodzą w mózgach nastolatków.
Weźmy na przykład podejmowanie ryzyka.
Nastolatki do tego mają skłonność.
Podejmują większe ryzyko niż dzieci czy dorośli,
a szczególnie na nie narażeni są wtedy,
kiedy są z przyjaciółmi. W okresie dojrzewania
istnieje silna potrzeba uniezależnienia się od rodziców
i zaimponowania swoim znajomym.
Teraz staramy się to zrozumieć, biorąc pod uwagę
rozwój części ich mózgu, nazywanej układem limbicznym.
Pokażę wam układ limbiczny zaznaczony na czerwono
na slajdzie za mną i na tym modelu.
System limbiczny położony jest głęboko w mózgu
i ma udział przetwarzaniu emocji
i poczucia satysfakcji
z robienia zabawnych rzeczy,
daje nam frajdę z podejmowania ryzyka.
Odkryto, że obszary w układzie limbicznym
wykazują nadwrażliwość na poczucie satysfakcji
z podjęcia ryzyka u nastolatków w porównaniu do dorosłych.
Jednocześnie kora przedczołowa,
zaznaczona na niebiesko na tym slajdzie,
która powstrzymuje nas przed podejmowaniem nadmiernego ryzyka,
u nastolatków wciąż się rozwija.
Badania mózgu pokazują więc, że mózg nastolatka
podlega bardzo głębokim zmianom.
Ma to konsekwencje dla edukacji, resocjalizacji
i działań interwencyjnych. Środowisko, w tym nauczanie,
kształtuje rozwijający się nastoletni mózg,
ale dopiero od niedawna
nastolatki na Zachodzie są rutynowo kształcone.
Na przykład, wszyscy moi czworo dziadkowie porzucili szkołę
we wczesnym okresie dojrzewania. Nie mieli wyboru.
I nadal dotyczy to wielu nastolatków
na całym świecie. 40 % nastolatków
nie ma dostępu do nauki w szkołach średnich.
A przecież jest to etap życia, w którym mózg
jest szczególnie podatny do przystosowania.
To świetna okazja na naukę i kreatywność.
Więc to, co czasem postrzegane jest jako problem
u nastolatków: zwiększone podejmowanie ryzyka,
słaba zdolność panowania nad popędami, brak pewności siebie, nie powinny być piętnowane.
W rzeczywistości odzwierciedla to zmiany w mózgu, które zapewniają
doskonałe możliwości edukacji
i rozwoju społecznego. Dziękuję. (Brawa)
(Brawa)