گرنگ نییە کێیت یان لەکوێ ئەژیت،
پێموابێت بەلایەنی کەمەوە یەک خزمتان هەیە کە
یەکسەر ئەم ئیمەیڵانەت بۆ بنێرێتەوە.
ئەزانن باسی کێ ئەکەم --
ئەوانەی بانگەشەی گومانلێکراو یان ڤیدیۆکانی بیردۆزی پلانگێڕی ئەکەن.
لەوانەشە هەتا ئێستا بێدەنگت کردبێتن لەسەر فەیسبووک
لەسەر بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە پۆستانە.
وێنەی مۆزێکە
بە خاچێکی سوور کە بە ناوەڕاستیا ئەڕوات.
نوسینەکەی چواردەوریشی ئاگادارییە بۆ خەڵک
ئەو میوانە نەخۆن کە بەم شێوەیەن،
کە گوایە خوێنیان تێکراوە
پیسکراون بە ڤایرۆسی ئایدز.
پەیامە نووسراوەکەی سەریشی بە کورتی ئەڵێت،
"تکایە ئەمە بۆ هاوڕێکانت بنێرە بۆ ڕزگارکردنی ژیانیان."
ئێستا، ئەوانەی بۆ ڕاستی ئەگەڕێن چەندین ساڵە بەدوای ئەمەوەن،
بەڵام یەکێکە لەو دەنگۆیانەی کە نامرێت.
دەنگۆیەکی زۆمبی.
بێگومان، بە تەواوەتیش هەڵەیە.
لەوانەیە حەز بکەیت پێبکەنیت بە نموونەیەکی ئاواهی، بڵێیت،
"باشە، خۆ کێ باوەڕ بەمە ئەکات؟"
بەڵام هۆکاری ئەوەی کە دەنگۆیەکی زۆمبییە
لەبەر ئەوەیە کە ئەچێتە ناو قوڵایی ترسەکانی کەسەکە بۆ سەلامەتی خۆیان و
سەلامەتی کەسە خۆشەویستەکانیان.
ئەگەر هێندەی منیش کات بەسەر بەریت لە سەیرکردنی زانیارییە هەڵەکاندا،
ئەزانیت ئەمە تەنیا نموونەیەکە لە زۆرێک
کە ئەچێتە ناو قوڵترین ترسەکان و لاوازییەکانی مرۆڤەوە.
هەموو ڕۆژێک، لە سەرانسەری جیهاندا، بڵاوکردنەوەی بیروباوەڕی نوێ ئەبینین لەسەر ئینستاگرام
هانی دایکان و باوکان ئەیات منداڵەکانی خۆیان نەکووتن.
ڤیدیۆی نوێ ئەبینین لەسەر یوتیوب ڕوونی ئەکاتەوە کە گۆڕانی کەشوهەوا درۆیە.
لەهەموو سەکۆکانیشدا ئەبینین، ژمارەیەکی زۆر پۆست ئەکرێت بۆ لەکەدارکردنی خەڵکی تر
لەسەر بنچینەی ڕەچەڵەک، ئاین یان باری سێکسیان.
بەخێربێن بۆ یەکێک لە ململانێ گرنگەکانی ئەم سەردەمەمان.
چۆن بتوانین ئینتەرنێتێک ڕابگرین بە هەبوونی ئازادی دەربڕین لە بناغەیدا،
هەروەها دڵنیابینەوە لەوەی بابەتەکانی بڵاو ئەکرێنەوە
زیانێکی چاکنەکراوە درووست نەکەن بۆ دیموکراسییەتەکانمان، کۆمەڵگاکانمان و
سەلامەتی جەستەیی و دەروونیمان؟
چونکە ئێمە لە سەردەمی زانیاریدا ئەژین،
لەهەمان کاتدا دراوە بنچینەییەکەی کە هەموو پشتی پێئەبەستین -- زانیارییە --
چیتر جێگەی متمانە نەماوە، و
هەندێک جار، ئەکرێت مەترسیدار دەرکەون.
ئەمە بەشێکی بەهۆی گەشەکردنی پێگەکانی بڵاوکردنەوەی بابەتە کۆمەڵایەتییەکانە
کە ڕێگەمان پێئەیات بگەڕێین،
بەسەر درۆ و ڕاستییەکاندا شان بەشانی یەکتری،
بەڵام بێ ئەوەی هیچ کامێکیان ئاماژە باوەکانی متمانەپێکردنیان هەبێت.
ئای خوایە ئینجا -- زمانەکەی بەکاریئەهێنین بۆ ئەم بڵاوکراوانە تەواو تێکدراوە.
هێشتا خەڵک خویان گرتووە بە دەستەواژەی "هەواڵی ساختە"ەوە
سەرەڕای ئەو ڕاستیەی کە بە تەواوەتی هیچ یارمەتیدەر نییە و
بەکاریەت بۆ باسکردنی ژمارەیەک شت کە زۆر جیاوازن لە یەکتری:
درۆکان، دەنگۆکان، فێڵەکان، پلانگێڕییەکان، پڕوپاگەندەکان.
بەڕاستی هیواداریشم بوەستین لە بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە
کە سیاسەتمەداران لە سەرانسەری جیهاندا کردویانە بە هی خۆیان،
لە چەپەوە و لە ڕاستەوە،
وەک چەکێک بەکاری ئەهێنن بۆ هێرشکردنە سەر ڕۆژنامەوانی ئازاد.
(چەپڵەلێدان)
چونکە ئێستا لەهەموو کات زیاتر پێویستمان بە میدیا پرۆفێشناڵە. و
جگە لەوەش، ئەم بابەتانە تەنانەت وەک هەواڵیش بڵاوناکرێنەوە.
بیرۆکەی کۆمەڵایەتی، ڤیدیۆ، پۆستی کۆمەڵایەتین. و
زۆربەی ساختە نین؛ بەهەڵەدا بەرن.
مەیلمان هەیە لەسەر ئەوە بچەسپین کە ڕاستە یان هەڵەیە.
بەڵام گەورەترین نیگەرانی کردن بە چەکی ئەم بوارەیە.
چونکە کاراترین زانیاری پێدانی هەڵە
هەمووکات ئەوە بووە کە بڕێک ڕاستیشی لەگەڵ خۆیدا هەڵگرتووە.
با ئەمە بە نموونە وەرگرین هی لەندەنە، ئازاری ٢٠١٧،
بڵاوکراوەیەکی تویتەر کە زۆر بڵاوبۆوە
دوای ڕووداوێکی تیرۆرستی لەسەر پردی وێستمینیستەر.
ئەمە وێنەیەکی ڕاستەقینەیە، نەک ساختە.
ژنەکەی لە وێنەکەیا دەرئەکەوێت دواتر چاوپێکەوتنی لەگەڵدا کرا، و
ڕوونی کردەوە کە بە تەواوەتی داخوورپاوە بە ڕووداوەکە.
لەو کاتەیا تەلەفوونی کردووە لەگەڵ کەسێکی نزیکیا، و
لەپای ڕێزی خۆیەوە سەیری قوربانییەکەی نەکردووە.
بەڵام بە ئینتەرنێتا بڵاوکرایەوە بە چوارچێوەیەکی فۆبیای ئیسلامییەوە،
بە چەندین هاشتاگی هەمەجۆرەوە، وەک: ئیسلامبوون قەدەغەکەن.
ئێستا، ئەگەر تۆ لە تویتەر کار بکەیت، چی ئەکەیت؟
ئەوە ئەسڕیتەوە، یان وازیلێئەهێنیت؟
کاردانەوەی ناوەکیم، کاردانەوەی سۆزیم، یەکسەر سڕینەوەی ئەبێت.
ڕقم لەو چوارچێوەیەیە دراوە بەم وێنەیە.
بەڵام ئازادی دەربڕین مافێکی مرۆڤە، و
ئەگەر دەستبکەین بە لابردنی قسەکانی کە وامان لێئەکات نائاسوودە بین،
ئەوا لە کێشەیاین. و
ئەمەش لەوانەیە لە دۆسیەیەکی ڕوون بچێت،
بەڵام ڕاستییەکەی، زۆربەی قسەکان وا نین.
ئەم هێڵانە کێشانیان زۆر قورسە.
ئەوەی بڕیارێکی پڕ واتایە لەلایەن کەسێکەوە
سانسۆرکردنێکی ئاشکرایە لەلایەن ئەوی ترەوە.
ئەوەی ئێستا ئەیزانین ئەوەیە ئەم هەژمارە، تێکساس لۆن ستار،
بەشێک بووە لە هەڵمەتێکی فراونتری زانیاری هەڵە بڵاوکردنەوەی ڕووسی،
یەکێک لەوانەی لەوکاتەوە کۆتایی پێهێنراوە.
ئەوە بۆچوونت ئەگۆڕێت؟
هی من ئەگۆڕێت،
چونکە ئێستا بەلامەوە بووە بە مەسەلەی هەڵمەتێکی ڕێکخراو
بۆ نانەوەی ئاژاوە.
بۆ هەموو ئەوانەشتان کە وا بیر ئەکەنەوە
زیرەکی دەستکرد بتوانێت هەموو کێشەکانتان چارەسەر بکات،
پێموابێت ئەتوانین هاوڕا بین کە هەموومان زۆرمان ماوە
بۆ زیرەکییەکی دەستکرد کە بتوانێت لەم جۆرە بڵاوکراوانە تێبگات.
بۆیە ئەمەوێت سێ پرسی پێکەوە بەستراو ڕوونکەمەوە
کە ئەمەی زۆر ئاڵۆزکردووە و
ئینجا بیر لە چەند ڕێگایەک بکەینەوە بۆ ئەوەی ئەم ململانێیانە لەبەرچاو بگرین.
یەکەم، پەیوەندییەکی زیرەکانەمان نییە لەگەڵ زانیارییەکە،
پەیوەندییەکی سۆزدارییانەیە.
ئەوە ڕاست نییە کە ڕاستی زیاتر هەموو شتێک باش ئەکات،
چونکە ئەلگۆریتمەکەی ئەو بابەتانە دیاری ئەکات کە ئەیانبینین،
وا درووستکراون کە پاداشتی کاردانەوە سۆزدارییەکانمان بەنەوە.
کاتێکیش لە ترساین،
گێڕانەوەی زیاد لە پێویست سادەکراو، ڕوونکردنەوەی پلانگێڕییانە و
زمانەکەی ئەوانی تر لەکەدار ئەکات زۆر کاراتریشە.
جگە لەوەش، زۆرێک لەم کۆمپانیایانە،
مۆدێلی بزنسەکەیان بەستراوە بە ڕاکێشانی سەرنجەوە،
واتا ئەم ئەلگۆریتمانە هەمووکات بەلای جوڵاندنی سۆزدا دەگۆڕدرێت.
دووەم، زۆربەی قسەکانی لێرەیا باسی ئەکەم یاسایین.
بابەتێکی جیا ئەبێت ئەگەر
باسی مەسەلەی دەستدرێژی سێکسی بۆسەر منداڵانم بکردایە
یان ئەو بابەتانەی دەبنە هۆی توندوتیژی.
دەکرێت بە تەواوەتی یاسایی بێت بابەتێکی تەواو درۆ بڵاوکەیتەوە.
بەڵام خەڵک بەردەوام باسی ئەوە ئەکەن بابەتە "سەربەکێشەکان" یان "زیانبەخشەکان" لاببرێن،
بەڵام بەبێ پێناسەیەکی ڕوونی ئەوەی مەبەست چییە بەوە،
بە مارک زووکەربێرگیشەوە،
کە بەم دواییە داوای ڕێکخستنی جیهانی کرد بۆ هێواشکردنەوەی وتارە توندەکان.
ئەوەشی مایەی نیگەرانیمە ئەبینین حکومەتە جیاجیاکان
لە هەموو جیهاندا
بڕیاری بەپەلە ئەیەن
کە ئەکرێت دەرئەنجامی زۆر خراپتری لێبکەوێتەوە
کاتێک یەتە سەر توانای وتاردانمان.
تەنانەت ئەگەر بشتوانین بڕیار بەین کام وتارە بهێڵینەوە و کامە لابەرین،
هێشتا چەندین لێداونمان ئەبێت.
هەموو چرکەیەک، ملیۆنەها پارچە نوسراو
لەلایەن خەڵکی سەرانسەری جیهانەوە بڵاو ئەکرێتەوە
بە زمانی جیاواز،
باسی هەزارەها بواری کلتوری هەمەجۆر ئەکرێت.
بە سادەیی میکانیزمێکی کارامان نەبووە
بۆ هێورکردنەوەی وتاردانێک بەم قەبارەیە،
ئەگەر لەلایەن مرۆڤەوە بێت یان تەکنەلۆجیا.
سێیەمیش، ئەم کۆمپانیایانە، گووگڵ، تویتەر فەیسبووک، واتساپ --
بەشێکن لە سیستمێکی ژینگەیی زانیاری فراوانتر.
حەز ئەکەین هەموو خەتاکە بخەینە ئەستۆی ئەوان، بەڵام ڕاستییەکەی،
ڕاگەیاندن بەگشتی و بەرپرسە هەڵبژێردراوەکانیش ئەکرێت ڕۆڵێکی یەکسان بگێڕن
لە گەورەکردنی دەنگۆکان و بیردۆزی پلانگێڕییەکان کاتێک ئەیانەوێت.
هەروەها ئێمەش، کاتێک بێمێشکانە بابەتی هەڵە یان بەهەڵەدابەر ئەنێرین بۆ هاوڕێکانمان
بێ ئەوەی سەیریشی بکەین.
پیسبوونی تۆڕەکان زیاد ئەکەین.
ئەزانم هەموو بۆ چارەسەرێکی ئاسان ئەگەڕێین.
بەڵام هیچ شتێکی وامان نییە.
هەر چارەسەرێک بێت پێویستە ئاستێکی فراوان، هەموو ئینتەرنێت، بگرێتەوە، و
بەڵێ، پێگەکان، هەموو بەکاریەن بۆ کارکردن لەو ئاستەیا.
بەڵام ئەتوانین و پێویست ئەکات ڕێگەبەین ئەم کێشانە چارەسەر بکرێت؟
بەدڵنیاییەوە تاقی ناکەنەوە.
بەڵام هەموومان هاوڕاین ڕاستییەکەی، هیچ دامەزراوەیەکی جیهانیمان ناوێت
پارێزەری ڕاستی و دادپەروەری سەر ئینتەرنێت بێت. و
هەروەها پێشموابێت هەموو پێگەکان هاوڕان لەگەڵ ئەوەیا.
لەم ساتەشدا، ئەرکی ماڵەوەی خۆیان نیشانە ئەکەن.
حەز ئەکەن پێمان بڵێن
کە دەستوەردانەکانی ئەیکەن خەریکە سوودیان ئەبێت،
بەڵام لەبەر ئەوەی ڕاپۆرتەکانی شەفافیەتی خۆیان ئەنوسن،
هیچ ڕێگایەکمان نییە سەربەخۆیانە دڵنیابینەوە لەوەی بەڕاستی ڕووئەیات.
(چەپڵەلێدان)
هەروەها با ڕوونیش بین کە زۆربەی گۆڕانکارییەکانی ئەیبینین
تەنیا دووای ئەوە ڕووئەیەن کە ڕۆژنامەنووسەکان لێکۆڵینەوە ئەکەن و
بەڵگەی لایەنگری کردن ئەدۆزنەوە
یان بابەتەکانی پەیڕەوەکانی کۆمەڵگاکەیان ئەشکێنێت.
بۆیە بەڵێ، ئەم کۆمپانیایانە پێویستە ڕۆڵێکی زۆر گرنگ بگێڕن لەم پرۆسەیەیا،
بەڵام ناتوانن کۆنترۆڵی بکەن.
ئەی کەواتە چی دەربارەی حکومەتەکان؟
زۆر کەس باوەڕیان وایە کە ڕێکخستنی جیهانی دوا هیوامانە
لەڕووی پاکردنەوەی ژینگەی زانیارییەکانمان.
بەڵام ئەوەی ئەیبینم یاسا دانەرەکانە کە هەتا ئێستاش ئەناڵێنن بەدەست
گۆڕانکارییە خێراکانی تەکنەلۆجیا.
لەوەش خراپتر، لە تاریکیا کار ئەکەن،
چونکە زانیارییان بۆ بەردەست نییە
هەتا تێبگەن چی ڕووئەیات لەم پێگانەیا. و
بەهەرحاڵیش، متمانە بە کام حکومەت بکەین بۆ ئەم کارە؟
پێویستمان بە بەدەمەوەچوونی جیهانییە، نەک تەنیا وڵاتێک.
کەواتە بەستەرە ونەکە ئێمەین.
ئەو کەسانەی هەموو ڕۆژێک ئەم تەکنەلۆجیایانە بەکارئەهێنن.
ئەتوانین پێکهاتەیەکی بناغەیی نوێ دروستکەین بۆ پشتیوانی ئەم زانیارییە دروستانە؟
بەڵێ، لەو باوەڕەیام بتوانین، و
چەند بیرۆکەیەکم هەیە دەربارەی ئەوەی لەوانەیە بتوانین بیکەین.
بۆیە یەکەم شت، ئەگەر بەڕاستمان بێت و بمانەوێت خەڵکی گشتی بێنینە ناو ئەمەوە،
ئەتوانین هەندێک ئیلهام لە ویکیپیدیاوە وەرگرین؟
نیشانیان یاین چی ئەکرێ ئەنجام بدرێت.
بەڵێ، بێ کەموکوڕی نییە،
بەڵام بە پێکهاتەیەکی ڕاستەوە ئەوەیان نیشان یاوین،
بە دیمەنێکی جیهانی و شەفافییەتێکی زۆر زۆر،
ئەتوانیت شتێک بنیات بنێیت کە متمانەی زۆرینەی خەڵک بەدەست ئەهێنێت.
چونکە پێویستە ڕێگایەک بدۆزینەوە بۆ گەشتن بە دانایی و
ئەزموونی هەموو بەکارهێنەران.
ئەمە بەتایبەتی ڕاستە بۆ ژنان، و ڕەچەڵەکە هەمەجۆرەکان و
کۆمەڵەکانی کەمتر نوێنەرایەتی ئەکرێن.
چونکە ئەزانن چی؟
ئەوان پسپۆڕن کاتێک یەتە سەر ڕق و پێدانی زانیاری هەڵە،
چونکە ماوەیەکی زۆر ئەبێت ئەوان بوون بە ئامانجی ئەم هەڵمەتانە.
بەدرێژایی ساڵەکانیش ئاڵا بەرز ئەکەنەوە، و
گوێیان لێنەگیراوە.
پێویستە ئەمە بگۆڕێت.
کەواتە ئەتوانین ویکیپیدیایەک بۆ متمانە بنیات بنێین؟
ئەتوانین ڕێگایەک بدۆزینەوە کە بەکارهێنەران بتوانن دووربینی خۆیان دابینکەن؟
ئەتوانن دووربینی پێشکەشکەن لەبارەی بڕیاردان لەسەر هێواشکردنەوەی بابەتە توندەکان.
ئەتوانن سەرنج بدەن
کاتێک پێگەکان بڕیار ئەیەن گۆڕانکاری نوێ بێننە کایەوە.
دووەم، ئەزموونەکانی خەڵک لەگەڵ زانیارییەکان بەکەسی کراون.
پەڕەی سەرەکی فەیسبووکەکەی من زۆر جیاوازە لە هی ئێوە.
پێشنیارەکانی لە یوتیوب بۆ ئێوە یەت زۆر جیاوازە لەوەی من.
ئەوەش وائەکات مەحاڵ بێت بۆمان بتوانین بزانین
خەڵک چی زانیارییەک ئەبینن.
کەواتە ئەیهێنینە بەرچاومان
پەرەدان بە جۆرە هەڵگرێکی ناوەندی زانیاری بێ سەرچاوە،
بە پاراستنی نهێنی و زانیاری کەسی؟
چونکە بیهێننە بەرچاوتان چی فێر ئەبین
ئەگەر تۆڕێکی جیهانی دانیشتووی خەمخۆر بنیات بنێین
کە بیانەوێت زانیاری کۆمەڵایەتی خۆیان پێشکەشی زانست بکەن.
چونکە ڕاستییەکەی کەم ئەزانین
دەربارەی دەرئەنجامە درێژخایەنەکانی ڕق و پێدانی زانیاری هەڵە
لەسەر هەڵسوکەوت و هەڵوێستی خەڵک.
ئەوەشی ئەیزانین،
زۆربەی ئەوە لە ئەمریکا ئەنجامدراوە،
سەرەڕای ئەوەی ئەمە کێشەیەکی جیهانییە.
پێویستە کار لەسەر ئەوەش بکەین.
سێیەمیش،
ئەتوانین ڕێگایەک بدۆزینەوە بۆ بەیەک گەیاندنی خاڵەکان؟
نەک یەک کەرت، ڕێکخراو، و بزنسی نوێ یان حکومەتیش
ناتوانێت بەتەنیا ئەمە چارەسەرکات.
بەڵام خەڵکی زۆر زیرەک هەن لە سەرانسەری جیهاندا
کار لەسەر ئەم ململانێیانە ئەکەن،
لە ژوورەکانی ڕاگەیاندن، کۆمەڵگای شارستانی، ئەکادیمیاکان، و گروپە چالاکەوانەکان.
هەندێکیشیان ئەبینیت لێرە.
هەندێکیان ئاماژەپێدەری ڕاستی بابەتەکان بنیات ئەنێن.
هەندێکیان سەیری ڕاستییەکان ئەکەن،
بۆ ئەوەی جاڕدانە هەڵەکان، ڤیدیۆ و وێنەکان لەلایەن پێگەکانەوە پەکبخرێت.
بەرنامەیەک کە یارمەتیدەر بووم لە پەرەپێدانیا، مسۆدەکەی،
کارکردنە لەگەڵ ژوورە ڕاگەیاندنە پێشبڕکێدارەکانی جیهاندا
بۆ ئەوەی پرۆگرامە لێکۆڵەرە پێکەوە کارکەرەکان بنیات بنێن.
دانی هیڵسیش، تەلارسازی سۆفتوێر،
سیستمێکی نوێ بنیات ئەنێت بەناوی ئەندەرلەی،
کە تۆماری هەموو بڵاوکراوە گشتییەکان بێت و
بەسترابێتنەوە بە سەرچاوەکانەوە،
بۆ ئەوەی خەڵک و ئەلگۆریتمەکانیش بڕیار بەن کامە جێی متمانەیە.
فێرکەرەکانیش لە سەرانسەری جیهاندا تاقیکردنەوە بۆ تەکنیکی جیاجیا ئەکەن
بۆ دۆزینەوەی ڕێگاکانی ئەوەی خەڵک گومان بکەن پێش باوەڕکردن.
هەموو ئەم هەوڵانە باشن، بەڵام پێکەوە کار ئەکەن، و
زۆریشیان پارەی کەمیان بۆ دانراوە.
هەروەها سەدان کەسی زۆر زیرەکیش هەن
لەناو ئەم کۆمپانیایانە کار ئەکەن،
بەڵام دووبارە، ئەم هەوڵانە دەکرێ هەست بکرێت پێکەوە نین،
چونکە ڕاستییەکەی پەرە بە چارەسەری جیا ئەیەن بۆ هەمان کێشە.
چۆن بتوانین ڕێگایەک بدۆزینەوە بۆ کۆکردنەوەی خەڵک
لە یەک کاتدا لە یەک شوێن بۆ چەندین ڕۆژ یان هەفتە،
بۆ ئەوەی پێکەوە بەرەنگاری ئەم کێشانە ببنەوە
بەڵام لە ڕوانگەی جیاجیای خۆیانەوە؟
کەواتە ئەتوانین ئەمە بکەین؟
ئەتوانین بەدەمەوەچوونێکی ڕێکخراو بنیات بنێین،
یەکێک کە لە ئاست گەورەیی و ئاڵۆزی کێشەکەدا بێت؟
بەڕاستی پێموابێت ئەتوانین.
پێکەوە، با ئەو زانیارییانە بنیات بنێینەوە کە ڕۆژانە بۆمان یەت.
زۆر سوپاس
(چەپڵەلێدان)