Ég ætla að tala um spillingu,
en mig langar að varpa fram
tveimur ólíkum hlutum.
Annar er stóra alþjóðlega hagkerfið,
stóra hnattvædda hagkerfið
og hinn er lítil og mjög svo takmörkuð
geta okkar hefðbundnu ríkisstjórna
og alþjóðlegu stofnunum þeirra
til að reka og móta þetta hagkerfi.
Því það er þetta misræmi,
sem í raun framkallar
bilaða stjórnhætti.
Bilaða stjórnhætti á mörgum sviðum:
a sviði spillingar og umhverfisspjalla,
a sviði misnotkunar á konum og börnum,
a sviði loftslagsbreytinga,
a öllum sviðum sem við virkilega þurfum
bolmagn til að setja stjórnmál
aftur í fyrirrúm
innan hagkerfisins,
sem ríkir á alþjóðasviðinu.
Og ég tel að spilling
og baráttan gegn spillingu
og áhrif spillingar
séu sennilega ein athyglisverðasta leiðin
til að skýra hvað ég á við
með "gölluðum stjórnháttum".
Ég skal tala út frá minni eigin reynslu.
Ég vann áður sem framkvæmdastjóri
Næróbí skrifstofu Alþjóðabankans
fyrir Austur-Afríku.
Á þeim tíma tók ég eftir því
að spilling - stórtæk spilling,
kerfislæg spilling -
var að grafa undan öllu sem við vorum að reyna að gera.
Og þess vegna byrjaði ég
ekki bara að reyna að vernda
störf Alþjóðabankans,
verkefni okkar, áætlanir okkar,
gegn spillingu,
heldur hugsaði ég almennt: Við þurfum kerfi
til að vernda fólkið
i þessum heimshluta
gegn eyðileggingarmætti spillingar.
Og um leið og ég hóf þessa vinnu
fékk ég orðsendingar frá Alþjóðabankanum,
fyrst í stað frá lagadeildinni,
á þá leið að, "Þú mátt ekki gera þetta.
Þú ert að hafa afskipti af innri málefnum aðildarríkja okkar.
Þetta er bannað samkvæmt sáttmála Alþjóðabankans,
svo ég vil að þú hættir því sem þú ert að gera."
Á sama tíma stýrði ég fundum
með styrktaraðilum, til dæmis,
þar sem hinir ýmsu styrktaraðilar,
sem mörgum hverjum líkaði vel að vera í Næróbí -
það er rétt, hún er ein af
hættulegustu borgum heims,
en þeim líkaði vel þar því að aðrar borgir
voru enn óþægilegri.
Og á þessum fundum tók ég eftir því
að mörg af verstu verkefnunum -
sem lögð voru fram
af skjólstæðingum okkar, ríkisstjórnunum,
af talsmönnum,
sem margir hverjir unnu fyrir hönd
birgja úr norðri -
að verstu verkefnin
voru afgreidd fyrst.
Ég skal gefa ykkur dæmi:
risastórt orkuverkefni,
á 300 milljónir dala,
sem átti að reisa beint inni í
einu af viðkvæmustu og fallegustu
svæðunum í vestur Keníu.
Og við tókum öll eftir því undir eins
að þetta verkefni hafði engan efnahagslegan ávinning:
það hafði enga kúnna, enginn myndi kaupa rafmagn þarna,
enginn hafði áhuga á áveituframkvæmdum.
Þvert á móti, þá vissum við að þessi framkvæmd
myndi eyðileggja umhverfið,
skaða skóglendi meðfram árbökkunum,
sem voru grundvöllurinn fyrir
lífsviðurværi hirðingja,
Samburu og Turkana þjóðflokkanna á þessu svæði.
Svo allir vissu að þetta var, ekki bara gagnslaust plan,
heldur beinlínis skemmdarverk, hræðilegt verkefni -
svo ekki sé minnst á skuldir landsins til framtíðar litið,
fyrir öll þessi hundruð milljóna dala,
og það hvernig
takmörkuðum auðlindum hagkerfisins
var veitt frá nauðsynlegri verkefnum,
svo sem skólum, spítölum og slíku.
Og þótt við höfnuðum öll þessum áformum,
og enginn styrktaraðili vildi
tengja nafn sitt við þau,
þá var þetta það fyrsta sem var framkvæmt.
Góðu verkefnin, sem við styrktaraðilarnir
vildum taka undir okkar væng,
þau tóku mörg ár, vitið þið,
það þurfti of margar rannsóknir,
og oft náðu þau ekki fram að ganga.
En þessi slæmu verkefni, sem voru
algjörlega eyðileggjandi - fyrir efnahagskerfið
í margar kynslóðir, fyrir umhverfið,
fyrir þúsundir fjölskyldna sem þurfti að flytja búferlum -
þau voru allt í einu sett saman
af bankasamsteypum,
af birgjafélögum,
af tryggingafélögum -
eins og Hermes í Þýskalandi, o.s.frv. -
og þau sneru aftur, mjög fljótt,
rekin af vanheilögu bandalagi
valdamikilla elíta
í löndunum þarna
og birgjanna úr norðri.
Nú, þessir birgjar
voru stórfyrirtækin okkar.
Þau voru þátttakendur í þessu hnattvædda markaðskerfi,
sem ég gat um í upphafi.
Þetta voru Siemens fyrirtæki þessa heims,
frá Frakklandi, frá Bretlandi, frá Japan,
frá Kanada, frá Þýskalandi,
og þau voru skipulega keyrð áfram
af kerfisbundinni, stórfelldri spillingu.
Við erum ekki að tala um
50.000 dali hér,
eða 100 þúsund dali þar, eða eina milljón dala þar.
Nei, við erum að tala um u,þ.b. 10 til 20 milljónir dala
á svissneskum bankareikningum,
á bankareikningum í Liechtenstein,
er tilheyrðu ráðherrum forsetans,
háttsettum embættismönnum í ríkisreknum geirum.
Þetta var sá raunveruleiki sem ég sá
og það var ekki bara eitt slíkt verkefni:
Ég sá, myndi ég segja,
á öllum þeim árum er ég vann í Afríku,
sá ég hundruð slíkra verkefna.
Og þannig sannfærðist ég
um að það er þessi kerfisbundna spilling
sem er að raska efnahagslegri ákvarðanatöku í þessum löndum,
sem er megin ástæðan
fyrir eymdinni, fátæktinni,
fyrir átökunum, fyrir ofbeldinu,
fyrir örvæntingunni
í mörgum þessara landa.
Það að við skulum í dag hafa
meira en milljarð fólks undir algjörum fátæktarmörkum,
það að meira en milljarður fólks
er án hreins drykkjarvatns í heiminum,
tvisvar sinnum sú tala,
yfir tveir milljarðar fólks
eru án hreinlætisaðstöðu, o.s.frv.,
og veikindin sem af þessu leiðir
meðal mæðra og barna,
að enn skuli barnadauði vera
yfir 10 milljónir á ári,
börn að deyja undir fimm ára aldri:
Orsök þessa er, að miklu leyti,
stórfelld spilling.
En hvers vegna leyfði Alþjóðabankinn mér
ekki að vinna þessa vinnu?
Ég komst að því síðar,
eftir að ég yfirgaf bankann, í fússi.
Ástæðan var að aðilar Alþjóðabankans
töldu að erlendar mútur væru í lagi,
þar með talið Þýskaland.
Í Þýskalandi voru erlendar mútur leyfðar.
Þær voru m.a.s. frádráttarbærar frá skatti.
Ekki að furða þótt flestir mikilvægustu
alþjóðlegu rekstraraðilar í Þýskalandi
en einnig í Frakklandi og Bretlandi
og Skandínavíu, mútuðu að staðaldri.
Ekki allir, en flestir þeirra.
Og þetta er fyrirbærið
sem ég kalla bilaða stjórnhætti,
því þegar ég kom svo til Þýskalands
og stofnaði lítil frjáls félagasamtök (NGO)
hér í Berlín, í Villa Borsig,
var okkur sagt: "þið getið ekki aftrað
þýsku útflytjendunum okkar frá því að múta,
því við munum missa samningana okkar.
Við munum tapa fyrir Frökkum,
við munum tapa fyrir Svíum, við munum tapa fyrir Japönum."
Og það var því vissulega ákveðið "vandamál fangans"
sem gerði það mjög erfitt
fyrir eitt stakt fyrirtæki,
eitt útflutningsland,
að segja, "Við ætlum ekki að
halda áfram þessum dauðans, hörmungar
hætti stórra fyrirtækja, að múta."
Svo þetta er það sem ég á við
með biluðum stjórnháttum,
því m.a.s. voldug ríkisstjórn,
eins og er í Þýskalandi, tiltölulega,
megnaði ekki að segja,
"Við munum ekki leyfa fyrirtækjum okkar að múta erlendis."
Þær þurftu hjálp
og stórfyrirtækin sjálf
stóðu frammi fyrir þessu vandamáli.
Mörg þeirra vildu ekki múta.
Mörg þýsk fyrirtæki, til dæmis,
eru sannfærð um að þau séu virkilega
að framleiða hágæða vöru
á góðu verði, svo þau eru mjög samkeppnishæf.
Þau eru ekki eins góð í að múta
og margir erlendir samkeppnisaðilar þeirra
en þau máttu ekki
sýna styrk sinn
því heimurinn var gegnsýrður
af stórfelldri spillingu.
Og þess vegna er ég að segja ykkur þetta:
Það voru almennir borgarar sem tóku af skarið.
Við höfðum þessi litlu félagasamtök,
Transparency International.
Þau byrjuðu að hugsa upp
undankomuleið úr þessum ógöngum fangans,
og við þróuðum hugtök
samstilltra aðgerða,
í grunninn, að reyna að fá ýmsa samkeppnisaðila
saman við eitt borð,
og útskýra fyrir þeim öllum
hvernig það myndi vera þeim öllum í hag
að hætta samtímis að múta.
Og til að gera langa sögu stutta,
tókst okkur á endanum
að fá Þýskaland til að undirrita
með hinum OECD löndunum
og nokkrum öðrum útflutningsaðilum,
samning, árið 1997,
a vegum OECD,
sem skyldaði alla
til að breyta lögum sínum
og gera erlendar mútur sakhæfar.
(Lófatak)
Takk fyrir. Ég á við, það er athyglisvert
að til þess að gera þetta
urðum við að setjast niður með fyrirtækjunum.
Við höfðum hér í Berlín, hjá Aspen stofnuninni við Wannsee
höfðum við fundi með u.þ.b.
20 athafnamönnum,
og við ræddum við þá
hvað mætti gera við alþjóðlegum mútum.
Á fyrsta fundinum - það voru þrír fundir
á tveggja ára tímabili.
Og von Weizsäcker forseti, vel á minnst,
stýrði fyrsta fundinum,
til að kveða niður óttann
á meðal frumkvöðla,
sem voru ekki vanir því að eiga við
borgaraleg félagasamtök.
Og á fyrsta fundinum sögðu þeir allir,
"Það sem við erum að gera eru ekki mútur." Þetta tíðkast þarna.
Það er lenska í þessum löndum að heimta þetta.
Þau fagna því meira að segja.
Raunar segir Martin Walser
þetta enn þann dag í dag.
Þannig að það er enn fullt af fólki
sem er ekki sannfært um að það þurfi að hætta að múta.
En strax á öðrum fundinum,
viðurkenndu þeir að þeir myndu aldrei gera þetta
sem þeir eru að gera erlendis
hér í Þýskalandi eða í Bretlandi og víðar.
Ráðherrar viðurkenndu þetta.
Og á lokafundinum, hjá Aspen stofnuninni,
létum við þá alla undirrita opið bréf
til ríkisstjórnar Kohls, sem þá var,
og biðja um að hún
tæki þátt í OECD samningnum.
Og þetta er, að mínu mati,
dæmi um mjúkt vald,
því okkur tókst að sannfæra þá
um að fara þessa leið með okkur.
Við höfðum lang-tíma sjónarmið.
Það var breiðari hópur,
landfræðilega miklu víðfeðmari,
sem við vorum að reyna að verja.
Og þess vegna hafa lögin breyst.
Þess vegna er Siemens nú í þeim vanda sem þeir eru í
og þess vegja er MIN í sínum vanda.
Í sumum hinna landanna er OECD samningnum
ekki ennþá almennilega framfylgt.
Og, enn á ný, eru almennir borgarar
að þrýsta á valdastéttina.
Í London, til dæmis,
þegar BAE komst upp með
stórt spillingar mál,
þar sem Serious Fraud Office reyndi að lögsækja,
þar sem 100 milljón pund,
á hverju ári í áratug,
til eins ráðamanns í einu sérlega vinveittu landi,
sem síðan keypti hernaðarútbúnað
fyrir 44 milljarða punda.
Mál þetta er ekki lögsótt í Bretlandi.
Hví ekki? Því þeir telja það
stríða gegn öryggishagsmunum
bresku þjóðarinnar.
Almennir borgarar eru að knýja á
um að fá lausn á þessum vanda,
einnig í Bretlandi,
og í Japan er heldur ekki nægilegt eftirlit
og þar fram eftir götunum.
Í Þýskalandi erum við að knýja á um
fullgildingu samnings Sameinuðu Þjóðanna,
sem er seinna til kominn.
Þýskaland er ekki að fullgilda hann.
Hvers vegna? Því það myndi krefjast þess
að spilling aðstoðarmanna
yrði gerð saknæm.
Við höfum kerfi í Þýskalandi þar sem
ekki er leyfilegt að múta opinberum starfsmanni,
en það er í lagi að múta aðstoðarmanni.
Þetta er leyfilegt undir þýskum lögum
og þingmenn vilja ekki breyta þessu
og þess vegna geta þeir ekki undirritað
samning S.Þ. gegn erlendum mútum -
eitt sárafárra landa, sem eru að
prédika heiðarleika og góða stjórnhætti alls staðar í heiminum,
en geta ekki fullgilt samninginn,
sem okkur tókst að koma á blað
í um 160 löndum um allan heim.
Ég sé að tími minn er á þrotum.
Ég ætla að reyna að nefna nokkrar
niðurstöður af því sem hefur gerst.
Ég trúi að það sem við höfum áorkað
í baráttunni gegn spillingu
sé einnig hægt að koma til leiðar
á öðrum sviðum bilaðra stjórnhátta.
Sameinuðu Þjóðirnar hafa nú
alfarið snúist á sveif með okkur.
Alþjóðabankinn hefur breyst úr Sál í Pál; undir stjórn Wolfensohn
urðu þeir, myndi ég segja, sterkasta
stofnun gegn spillingu í heiminum.
Flest stórfyrirtæki
eru nú alveg sannfærð um
að þau þurfi að setja sér
sterka stefnu
gegn mútum og slíku.
Og þetta er mögulegt vegna þess að borgarasamfélagið
gekk til liðs við fyrirtækin
og ríkisstjórnirnar
í því að greina vandann,
í að þróa úrræði,
framkvæma umbætur
og síðan hafa eftirlit með umbótunum.
Auðvitað, ef almenn félög borgara
vilja gegna þessu hlutverki
verða þau að vaxa upp í þessa ábyrgð.
Ekki eru öll almenn félög góð.
Ku Klux Klan eru almenn samtök.
Svo við verðum að vera meðvituð
um að borgarasamfélagið
verður að taka sig á sjálft.
Almenn félög verða að hafa miklu meira
gagsæi í fjármálum sínum.
Það verður að vera breiðari þátttaka í stjórnun
margra almennra félagasamtaka.
Við þurfum líka meiri fagmennsku meðal stjórnenda félagasamtaka.
Þess vegna höfum við sett á stofn stjórnskipulags skóla
og miðstöð fyrir borgaraleg félög hér í Berlín,
því við erum sannfærð um að flestar menntastofnanir
og rannsóknarsetur í Þýskalandi
og á meginlandi Evrópu yfirleitt,
leggi ekki enn nægilega áherslu á
að virkja almenning
og þjálfa leiðtoga borgarasamfélagsins.
En það sem ég segi af eigin reynslu:
ef borgarasamfélagið stendur sig vel
og vinnur með öðrum aðilum -
sér í lagi ríkisstjórnum,
og alþjóðlegum stofnunum þeirra,
og einnig stórum alþjóðlegum aðilum,
sérstaklega þeim sem hafa sett sér reglur
um samfélagslega ábyrgð fyrirtækja -
þá er í þessum töfraþríhyrningi
milli borgarasamfélagsins,
ríkisstjórnar og einkageirans,
gífurlegt tækifæri
fyrir okkur öll til að skapa betri heim.
Þakka ykkur fyrir.
(Lófatak)