هەموو ئەو کەرەستانەی لە دەورووبەرتن
لە یەکەی بە مایکڕۆسکۆپ نەبینراو پێک دێت
پێی دەڵێین گەردەکان.
هەروەها گەردەکان پێک دێن لە
تاکە گەردیلەکان
زۆر جار گەردەکان دابەش دەبن
پاشان گەردی نوێ پێک دێت.
لە لایەکی ترەوە،
لە ڕاستیدا، هەموو ئەو گەردیلانەی کە بەرکەتنتان لەگەڵی هەبووە
لە تەواوی ژیانتدا،
ئەوانەی لە ژێر زەوی ژێر قاچتە،
ئەو هەوایەی هەڵیدەمژی، ئەو خواردنەی دەیخۆیت،
ئەو شتانەی کە وادەکات هەموو شتێک زیندوو بێت، لە نێوانیشیاندا تۆ،
بلیۆنان ساڵ پێش ئێستا هەبووە
و لە شوێنێکی جیاوازتر لە هەسارەکەمان درووست بوون
ئەو گەردیلانە چۆن دروست بوون؟ ئەمەیە دەمەوێت لەگەڵتان هاوبەشی پێ بکەم
هەموو شتێک ۱٤ بلیۆن ساڵ پێش ئێستا دەستی پێ کرد
لە ڕووداوێک پێی دەگوترێت تەقینەوە مەزنەکە،
کە دەریدەخات گەردوون بە تەنها لە گاز پێک دێت.
هیچ ئەستێرە و هەسارەیەک بوونی نەبوو.
گازەکە تەنها لە گەردیلەکان پێک هاتبوو
بۆ سادەترین توخم دەگەڕێتەوە.
نزیکی سەدا ۷٥ی هایدرۆجین بوو
و بە نزیکی هەموو ئەوانەی تر هیلیۆم بوون
هیچ توخمێکی وەک کاربۆن، ئۆکسجین یان نایترۆجین بوونی نەبوو.
نە ئاسن و زیو نە زێڕیش.
لە هەندێک شوێندا، چڕی ئەو گازە زیاترە بە بەراورد بە هەندێک شوێنی تر.
بەهۆی هێزی کێشکردنەوە، ئەو شوێنانە گازی زیاتر کێش دەکەن،
کە بووە هۆی بەهێزتر کردنی هێزی کێشکردن،
کە گازی زیاتری ڕاکێشا و بەم شێوەیە.
لە ئەنجامدا، تۆپەڵی گازی گەورە درووست بوون،
دەپووکێنەوە بە هۆی هێزی کێشکردنیان
و ئەو پلەی گەرمییەی لە ناویدایە.
لە خاڵێکدا، ناوکی ئەو تۆپەڵە
هێندە گەرم دەبێت کە پێکداچووی ناووکی ڕوو دەدات.
گەردیلەی هایدرۆجینەکان بۆ دروست بوونی هیلیۆم بە یەکدادەکەون،
هاوشان دەبێت لەگەڵ دەربازبوونێکی زۆری وزە،
هێندە بەهێزە کە ڕووبەڕووی هێزی پووکانەوەی کێشکردن دەکات.
کاتێک وزەکە لە ئەنجامی کارلێکی پێکداچوونەکان دێتە دەرەوە
لە بەرامبەر کێشانەوەی کێشکردنی هەموو گازەکان بۆ ناوەوە،
هاوسەنگی ڕوودەدات.
بەم شێوەیە ئەستێرە درووست دەبێت.
لە تەواوی ژیانی،
هەموو کارلێکی پێکداچوونەکان لە ناووکی ئەستێرەیەکی زەبەلاح
تەنها هیلیۆم بەرهەم ناهێنێت،
بەڵکو کاربۆن، ئۆکسجین، نایترۆجین
و هەموو توخمەکانی تری خشتەی خولی تا ئاسن.
بەڵام لە کۆتایدا، سووتەمەنی لە ناووک نامێنێت،
تا بە تەواوی وێران بێت.
ئەمە بە شێوەیەکی باوەڕ پێنەکراو دەبێتە هۆی تەقینەوەیەکی گەورە
پێی دەڵێن Supernova
ئێستا، دوو خاڵی گرینگ هەیە ڕەچاو بکرێت
دەربارەی چۆنیەتی درووست کردنی توخمەکان لەلایەن Supernovaـوە
سەرەتا، ئەو تەقینەوەیە وزەیەکی زۆر دەردەپەڕێنێت
ئەو پێکداچوونە یاخی دەبێت
بۆ پێکهێنانی توخمەکان لەگەڵ گەردیلەکان کە قورستر بێت لە ئاسن
وەک زیو، زێڕ و یۆرانیۆم
دووەم، هەموو ئەو توخمانەی کۆ بۆتنەوە
لە ناووکی ئەستێرەدا،
وەک کاربۆن، ئۆکسجین، نایترۆجین، ئاسن
هەروەها هەموو ئەوانەی کە لە تەقینەوەی سوپەرنۆڤا دروست بوون،
دەهاوێژرێتە بۆشایی ئەستێرەکانەوە
کە لەگەڵ ئەو گازانەی لەوێ هەن تێکەڵ دەبن.
پاشان مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە.
ئێستا هەورە گازیەکان، چەندین توخمیان تێدایە
سەڕەڕای هایدرۆجین و هیلیۆمی سەرەکی
بوونی ناوچەیەکی چڕی بەرز
کە ماددەی زیاتر ڕادەکێشێت، بەم شێوەیە.
وەک پێشتر، ئەستێرە نوێیەکان درووست بوون.
خۆرەکەمان بە نزیکی ٥ بلیۆن ساڵ پێش ئێستا بە هەمان شێوە درووست بووە.
واتا ئەو گازەی کە لێوەی درووست بووە
بە هەمان ئەو تێکەڵەی توخمە هەمەچەشنەکانی
کە لە تەقینەوەکانی سوپەرنۆڤا لە سەرەتای درووست بووی گەردوونە.
کەواتە بەم شێوەیە خۆر مامەڵە لەگەڵ توخمەکان دەکات.
تا ئێستا بە ڕێژەی سەدا ۷۱ ی هایدرۆجینە،
هیڵیۆم و ماددەکانی تر ڕێژەی سەدا ۲۷ پێک دەهێنن.
بەڵام لە بیرمان بێت
کە یەکەم ئەستێرە بە تەنها
لە هیلیۆم و هایدرۆجین دروست بوو
تەواوی توخمەکانی تری خشتەی خولی
سەدا ۲ی خۆر پێک دەهێنن.
ئەی زەوی؟
هەسارەکان ئەنجامی پڕۆسەیەکی خۆڕسکی بۆ درووست بوونی ئەسترە پێک دەهێنن
بە هەمان هەوری گازی کە بۆ ئەستێرە وەک خۆیەتی.
هەسارەی بچوکی وەک ئەوەی ئێمە کێش کردنی پێویستی نییە
بۆ هەڵگرتنی ڕێژەیەکی زۆری هایدرۆجین و هیلیۆم
هەر چەندە ئەو دوو گازە زۆڕ سوکن.
کەواتە، سەڕەڕای ئەوەی کاربۆن، نایترۆجین، ئۆکسجین... هتد
تەنها سەدا ۲ی هەورە گازیەکانە کە زەوی لێ دروست بووە.
ئەو توخمە گرینگانە بەشێکی گەورەی هەسارەکەمان دەبن
و هەموو شتێک تێدا.
بیر لەوە بکەوە،
جگە لە هایدرۆجین و کەمێک هیلیۆم،
ئەو زەوییەی لەسەری دەڕۆیت،
ئەو هەوایەی هەڵیدەمژیت،
هەموو شتێک لە گەردیلەکان دروست بووە.
کە لە ناووکی ئەستێرە پێک هاتووە.
سەرەتا کاتێک زانایان ئەوەیان زانی
لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا،
گەردوون ناسی بەناوبانگ، هارلۆو شاپلی گووتی
"ئێمە برایانی بەرد و ئامۆزایانی هەورین"