Chúng ta ai cũng quan tâm đến người khác.
Ai cũng có mối quan hệ với người khác,
ta quan tâm đến các mối quan hệ
vì nhiều lý do khác nhau.
Quan hệ tốt xấu,
quan hệ phiền nhiễu, quan hệ bất định
tôi sẽ trình bày về trọng tâm của
tương tác con người trong các mối quan hệ này.
Tôi sẽ lấy cảm hứng từ sự thật hiển nhiên là
chúng ta ai cũng muốn tương giao với người khác.
Nên tôi sẽ bỏ qua các thứ rườm rà,
đi thẳng đến đối tượng đơn giản nhất
và dẫn dắt bạn qua các bước nghiên cứu
khoa học sơ bộ nhằm soi sáng điều diễn ra
trong hai bộ não khi chúng tương tác với nhau.
Nhưng trước hết tôi sẽ tiết lộ
cách thức làm được điều đó.
Cách đầu là ta có thể an tâm nghe trộm
hoạt động của não bộ khoẻ mạnh.
mà không cần đến dây nhợ, bức xạ rườm rà,
hay xin phép nguyên nhân y tế nào. Chúng ta có thể
đo sóng não vài người bạn hay hàng xóm.
Trong lúc họ làm bài kiểm tra trí não,
chúng tôi dùng phương pháp "chụp ảnh cộng hưởng từ " (fMRI).
Chắc bạn có biết đến cách phát minh này ra đời.
Để tôi giải thích cho bạn ngắn gọn trong 2 câu.
Ai cũng biết máy MRIs rồi. MRIs dùng các vùng từ trường
và sóng vô tuyến để cắt chụp ảnh não bộ
hay đầu gối hay dạ dày của bạn,
những hình ảnh đen trắng này bất động.
Vào những năm 90, người ta đã khám phá ra
chiếc máy này có thêm công dụng khác,
công dụng ghi hình dòng máu chảy
tạo thành từ hàng trăm ngàn tuyến máu độc lập trong não bộ.
Sao phải ghi hình dòng máu? Đó là do
mọi thay đổi trong hoạt động não bộ, những thứ giúp não bạn hoạt động,
giúp các "phần mềm" chạy tốt trong não,
có liên hệ mật thiết với thay đổi trong mạch máu.
Những thước phim dòng máu này chính là
đại diện cho mọi hoạt động của não bộ.
Đây là một cuộc cách mạng trong ngành khoa học nhận thức.
Trong bất cứ lĩnh vực nào, trí nhớ,
sửa xe máy, suy nghĩ về mẹ vợ/chồng,
bực bội với người khác, cảm xúc phản ứng, và muôn vàn lĩnh vực khác,
nếu muốn có bản đồ hoạt động của não ai
chỉ việc đưa họ đi quay chụp MRI.
Máy còn giai đoạn đầu, nhiều mặt chưa hoàn thiện.
Nhưng 20 năm trước, ta chỉ có số không tròn trĩnh.
Khi đó bạn không thể cứ thế mà đo não người sống được.
Phát minh MRI là một cuộc cách mạng thật sự,
mở đường cho các cách thức thử nghiệm khoa học mới.
Các nhà sinh học não bộ thử nghiệm trên nhiều đối tượng
từ sâu đến thú gặm nhấm, đến ruồi giấm,...
GIờ đây chúng ta có một bước tiến mới: con người.
Giờ đây chúng ta có thể nghiên cứu trực tiếp trên người,
xây dựng phần mềm mô phỏng con người,
bằng một số phép đo lường sinh học.
Để tôi cho bạn một ví dụ về phép đo lường,
phép đo thuộc về lĩnh vực gọi là định giá.
Định giá ở đây đúng theo nghĩa đen nhé?
Nếu bạn đi định giá 2 công ty chẳng hạn,
bạn sẽ muốn biết cái nào có giá hơn.
Các nền văn hoá đã tìm ra phương pháp cả nghìn năm trước.
Giả dụ, làm sao để so sánh quả cam với kính chắn gió?
Vâng, bạn không thể so sánh được.
Chúng quá khác biệt. Chúng không cùng bản chất.
Thay vào đó, bạn chuyển chúng sang đơn vị chung.
rồi đo đạc căn theo đơn vị chung này.
Vậy thì, não bộ cũng thế,
và chúng ta đang dần tìm ra phần não
có nhiệm vụ định giá,
và một trong các bộ phận đó là
hệ thống chuyển hoá tế bào trong thân não
vận chuyển chất đô-pa-min đi khắp não.
Nói chung, đó là một khám phá quan trọng
đến nay ta chỉ mới hiểu được một phần nhỏ
nhưng khám phá đó quan trọng vì
tế bào thân não là nơ ron bị chết sớm
bởi bệnh run chân tay Parkinson,
và bởi mỗi lần lạm dụng thuốc. Điều này cũng dễ hiểu.
Phần thuốc thừa sẽ thâm nhập và biến đổi
thế giới quan của ta, thay đổi cả
cách ta chọn tiêu thụ thuốc bạn đang dùng,
khiến bạn coi trọng thuốc đó hơn mọi thứ khác.
Đấy là đặc điểm chính. Những nơ ron này cũng
tham gia vào việc chúng ta đánh giá quan điểm trừu tượng,
Tôi đưa lên đây một vài ví dụ
về biểu tượng trừu tượng.
Chúng ta có sức mạnh hành vi siêu nhiên,
nhờ chất đô-pa-min trong não.
Chúng ta có thể từ bỏ bản năng sống còn vì một ý nghĩ,
một ý nghĩ đơn thuần. Không loài nào khác làm được.
Năm 1997, giáo phái Cổng Thiên Đường tự tử hàng loạt
vì họ tin rằng có một con tàu vũ trụ
ẩn ở đuôi ngôi sao chổi Hale-Bopp
đợi sẵn để mang họ đến tầm cao mới. Một sự kiện lịch sử bi thương.
Hơn 2/3 trong số đó có bằng đại học.
Ý tôi là những người này từ bỏ bản năng sống còn của mình
bằng chính hệ thống sinh tồn của mình.
Khả năng kiểm soát quá mạnh, phải không?
Một điều mà tôi đã bỏ ra khỏi câu chuyện đó
là điều hiển nhiên, cũng là trọng tâm
bài diễn thuyết này, đó là "những người khác".
Hế thống định giá được sử dụng khi ta
khi ta định giá tương tác với người khác.
Chính chất Đô-pa-min gây ra sự nghiện,
làm bạn tê cơ khi mắc bệnh Parkinson,
nguyên nhân của nhiều rối loạn tâm lý,
cũng như ảnh hưởng đến việc đánh giá tương tác với người khác
và gắn giá trị cho mỗi cử chỉ
khi bạn tương tác với người khác.
Tôi sẽ giải thích thế này.
Bạn nắm trong tay sức mạnh xử lý thông tin cực lớn
đến nỗi bạn không để ý thấy.
Một vài ví dụ khác nhé. Đây là một đứa bé.
Bé mới ba tháng tuổi. Em biết ị nhưng không biết làm toán.
Em là người thân của tôi. Ai đó sẽ rất vui khi thấy bé trên màn hình.
Bạn có thể bịt đi một mắt mà vẫn nhìn được
nhờ mắt còn lại. Nhìn mắt này
bé có vẻ tò mò, mắt kia lại có vẻ ngạc nhiên.
Đây là một cặp đôi đang cùng chia sẻ một khoảnh khắc.
và chúng tôi thử cắt bớt
mà vài mảnh của bức hình, bạn vẫn nhận ra
niềm vui của mỗi người bọn họ diễn ra song song.
Các phần khác của bức hình cũng cho thấy là họ đang vui,
nhìn mặt họ ta nhận ra rồi.
Nếu bạn so với khuôn mặt bình thường, niểm vui ở đây không khác lắm.
Đây lại là một cặp đôi khác. Anh ta nhìn về phía ta
còn cô gái rõ ràng là đang nhìn anh ta với ánh mắt
đầy tình yêu và sự ngưỡng mộ.
Một cặp khác nữa. (Cười)
Tình yêu và ngưỡng mộ ở bé bên trái không được rõ nhỉ. (cười)
Thực ra, kia là cô chị, và bạn có thể đoán
cậu bé đang nghĩ: "Hừ, chị cười tươi chụp hình,
rồi lại cướp kẹo của em, rồi đấm em chứ gì." (Cười)
Cậu bé sẽ giận tôi lắm.
Vậy thì, điều này có nghĩa là gì?
Chúng ta sở hữu một nguồn năng lượng xử lý to lớn
chôn sâu trong hệ thống đô-pa-min của não
thúc đẩy bạn tìm tình dục, thức ăn và muối.
Nó giúp bạn sống. Nó cho bạn động lực,
đem đến cho bạn năng lực hành vi, mà chúng tôi gọi là siêu năng lực đó.
Vậy làm sao ta có thể sắp đặt các năng lực não bộ này
vào môi trường tình huống giao tiếp để nghiên cứu?
Câu trả lời ngắn gọn là xây dựng trò chơi.
Trò chơi kinh tế. Chúng tôi chia nhau tìm hiểu hai lĩnh vực.
Một là kinh tế học thử nghiệm, hai là kinh tế học hành vi.
Chúng tôi bắt chước các trò chơi của họ, rồi sửa lại theo ý mình.
Đây là trò kiểu như vậy, trò "tối hậu thư".
Người Đỏ được đưa 100 đô để chia chác với người Xanh.
Giả dụ Đỏ lấy cho mình 70 đô, đưa Xanh 30.
Vậy là anh ta chia theo tỷ lệ 70-30.
Người trung gian đưa Xanh 30 đô đó.
Anh Xanh có hai lựa chọn. Hoặc anh nhận 30 đô đó,
hoặc anh từ chối, thì cả hai đều không được tiền.
Một nhà kinh tế học sẽ nghĩ, ừ thì,
có tiền thì cứ nhận thôi.
Thực ra người ta xử trí thế nào? Người chơi không chia tiền tỷ lệ 80-20.
Nửa số người sẽ nhận tiền, nửa kia từ chối.
Tại sao vậy? Vì bạn bực bội.
Bạn thấy bất công. Rõ ràng đây là cuộc chia chác bất công.
Đây là kiểu trò chơi chúng tôi đem đi thử nghiệm khắp thế giới.
Tôi ví dụ thế để bạn nắm được.
Những dạng trò chơi như thế này
đòi hỏi bạn phải có khả năng nhận thức lớn.
Bạn phải có nhận thức đối xử với người khác,
có khả năng nhớ được mình đã làm gì,
nhận thức hành vi nào đang xảy ra,
và cập nhật nhận thức hợp với tình huống mới
và bạn phải có hành vi thú vị như thế này:
bạn phải có khả năng phân tích ý nghĩ sâu.
Tức là, bạn có thể đoán người kia mong đợi điều gì ở bạn,
và bạn phản ứng bằng hành vi lên hình ảnh bạn trong họ.
Như phỏng vấn xin việc vậy. Bạn ngồi đối diện sếp,
ông ta có ấn tượng nào đó về bạn trong đầu,
bạn hành động để xử lý hình ảnh đó của bạn
trong đầu sếp thành ra hình ảnh bạn muốn có.
Chúng ta không nhận ra là ta rất giỏi xử lý hành vi.
Và các cuộc thử nghiệm tận dụng phần "không nhận ra" này.
Qua thử nghiệm, chúng tôi nhận thấy
trong giao tiếp xã hội, con người như chim bạch yến.
Chim bạch yến hay được dùng để nhận biết hoá chất trong hầm mỏ.
Nếu chất mêtan hoặc cácbon tăng lên,
hoặc ôxy giảm, bọn chim sẽ bất tỉnh trước người.
Chúng là hệ thống báo động sớm.
"Này, ra khỏi hầm mỏ đi. Tình hình nguy hiểm lắm."
Một số trò chơi có thể rất thô,
có khi chỉ là người này trao đổi số với người kia,
nhưng người tham gia thử nghiệm
vẫn xử trí nhạy cảm như tình huống thật.
Chúng tôi tận dụng điều này triệt để,
và đã tận dụng với
hàng ngàn người, có lẽ là
khoảng năm, sáu nghìn người.
Để là thử nghiệm sinh học thật sự cần nhiều hơn thế,
nhiều hơn thế nhiều lần.
Nhưng chúng tôi cũng nhận ra những điểm nổi bật,
chuyển hoá chúng thành mô thức toán,
và giải mã các mô thức để
rút ra kết luận về trao đổi hành vi xã hội,
từ đó tìm ra cách định giá hành vi
mà các trò chơi kinh tế đem lại hiệu quả nhận thức.
Chúng tôi có thể đo lường hành vi trong trò chơi,
Chúng tôi dùng số liệu đó để kết luận về hành vi chung.
Điều này mới tuyệt. Sáu, bảy năm trước, chúng tôi
tập hợp một nhóm tại Houston, Texas.
Giờ nhóm lan đến bang Virginia và London.
Chúng tôi viết phần mềm để nối thiết bị cộng hưởng từ trường
lên Internet. Chúng tôi có thể đưa một lần 6 máy,
hiện tại chúng tôi tập trung 2 máy.
Phần mềm sẽ chạy đồng thời các máy trên thế giới.
Khi cho chạy các máy này và gắn với
các trò chơi giao tiếp, chúng tôi có thể
nghe lỏm hoạt động của hai bộ não.
Thế là lần đầu tiên chúng tôi không phải tính trung bình mỗi bộ não
hay mỗi lẫn gắn một người vào máy nữa.
Chúng tôi có thể nghiên cứu hẳn một cặp,
nghiên cứu người tương tác với người kia,
bật công thức toán, là có thể phân tích
vượt qua những nhận thức thông thường.
Quan trọng hơn là, chúng tôi có thể
đưa người có vấn đề tâm lý hoặc tổn thương não
vào các tương tác xã hội thế này để nghiên cứu.
Chúng tôi đã nỗ lực nghiên cứu như thế
và cũng đạt được vài thành công về não phôi thai.
Thành công đó rất có tương lai.
Nhưng điều chúng tôi làm là chúng tôi
đã mang đến định nghĩa mới bằng toán học,
khác với cách nghiên cứu bệnh tâm thần thông thường,
nhận diện đặc điểm bệnh qua việc
nghiên cứu hành vi người bằng máy.
Chúng tôi tận dụng cặp vợ chồng trong đó có một người bị trầm cảm,
hoặc mắc chứng chứng tự kỷ ở mức độ nào đó,
hoặc mắc chứng tăng động rối loạn tập trung.
Họ là những chú chim bạch yến,
phục vụ thử nghiệm khoa học bằng phương pháp
toán học trên máy tính.
Những ngày đầu, chúng tôi chia nhóm
nghiên cứu ra khắp thế giới, như nhóm này.
Điểm tập trung không có gì lạ
là ở Roanoke, bang Virginia.
Có điểm nữa ở London, các nơi khác đang được sắp xếp.
Mong tôi là chúng tôi sẽ sớm đưa được dữ liệu lên mạng.
Có nhiều vấn đề phức tạp
trong việc công bố rộng rãi các dữ liệu này.
Chúng tôi cũng nghiên cứu một phần nhỏ
điều thú vị ở con người nói chung nữa,
cho nên chúng tôi mời cả người hứng thú
tìm hiểu về phần mềm đó, cũng như hướng dẫn
để phát triển phần mềm tốt hơn.
Tôi sẽ kết thúc bài nói bằng luận điểm như sau.
Điều hay trong việc nghiên cứu hành vi nhận thức là
dù chúng tôi bị hạn chế về thiết bị
nên chưa theo dõi được nhiều bộ não cùng một lúc,
Sự thật là
cả khi một mình,
ta vẫn hoàn toàn là nhân tố xã hội. TInh thần chúng ta không đơn độc,
mà được tạo nên từ các nhân tố gắn liền
sự sống với xã hội. Tinh thần của chúng ta
liên quan mật thiết đến người khác,
thể hiện thông qua người khác.
Vì vậy bạn thường không nhận ra
con người mình cho đến khi bạn nhìn nhận bản thân
trong tương tác với người thân, với kẻ thù,
người đối lập với bạn.
Phần mềm dữ liệu của chúng tôi là bước đầu
soi sáng điều tạo nên con người, biến nó thành công cụ
tìm hiểu về bệnh tâm thần.
Cảm ơn các bạn đã lắng nghe. (Vỗ tay)